سەرەکی » وتار » رەهبەر سەید برایم » شاگوڵی گوڵدانی قوتابخانە و مێژووپەڕە 3

نەجیبەخانی جەلیزادە

شاگوڵی گوڵدانی قوتابخانە و مێژوو

جیهانی بێ ئافرەت وەك چاوی بێ گلێنە وخۆری بێ تیشك و باخی بێ گوڵە، ژن زەردەخەنەی مۆزیكی سروشت وڕووناكی چاوی ئاگری دڵە، مامۆستای كارو جوانترین مەلەو ئاگردانی ماڵە، ڕۆحی ژیان وئاوەدانی وسەرچاوەی خەون وخەیاڵە، زەوی ودۆزەخ بەزمانی ژن فەرشكراوە، خۆشی بەهەشت (حۆری وشەڕابی پاك وسەوزایی وئاوە)!!
وشك دەبێ دەریا وڕووبار وبەنداو وكانی وزەنوێرو زنە، ئەوەی قەت وشك نابێ كانیاوی هەردوو چاوی ژنە، فرمێسكی ژنان بەقەد دەریایەك دەبێ، ژن هەیە باڵای بە بەرزی چیایەك دەبێ، پوختەی ژیانی ژن خۆشەویستی ودڵسۆزی وقوربانی وئازارە، بووكی ڕازاوەی جیهان وگوڵی بەهار وخۆری پڕشنگدارە، شەرم وبێ دەنگی جوانترین ڕازانەوەی ژنن، لەو گوڵە جوانانەن ڕەونەقی باخی ژینن!! لابردنی شاخ لەسیاسەتی ئافرەت ئاسانترە، گەرچی دیاری خوایە ولەهەموو بوونەوەرێك جوانترە! جەنابی مەلای گەورەی كۆیە پێی وایە:

ژن زینەتی دونیایە
ئەمانەتی خودایە
حەبیبی موستەفایە
قەڵاتن لەبۆ مێردان
***
لە ئاگردانی گەورەی ماڵی مەلای گەورە لەو خانەوادە، خوشكی گەورەی مەسعوود محەمەد، نەجیبەخانی جەلیزادە، بەرەبابی كاكی جەلی، لەمەیدانی دین وئەدەب ومێژوو موجەللی، بەبنەچە وڕەسەن، نابن بەتەوسەن، ئەو زانایەی هاوشانی ئەستێرە ومانگە، كە بە (مەسعوود محەمەد)بەناوبانگە، لە كەشكەڵانی ئاسمان ولەتۆقەڵانی سەر هەورە، كە خزمانی كۆیە پێی دەڵێن (كاكە سەعدی مەلای گەورە)نوسەر وبیرمەندێكە ئەوتۆ، چی كەمتر نەبووە لە بەرنادشۆ، تاكە فەیلەسووف ونوسەری كوردە پێی دەبڕێ ئەو شەڕەفە، لەناو دەفری زمانی كوردیدا گونجاندوویەتی بە كوردی نووسیویەتی(فەلسەفە)! (هەژار موكریانی) بە گژ زۆر كەس دا چووە لە كتێبی (چێشتی مجێور)وەك مزەوەرە! بەڵام (مەسعوود محەمەد)ی ناساندووە بە عالمێكی عەرەبی وئەدیبێكی گەورە، نوسین وبۆچوونەكانی لەو ویژدانی مێژوو هەرگیز نابن بزر، ڕوانگەی جیاوازبووە لەڕووی مێژوو وزمانەوانی وئەدەب وفەلسەفە وهزر، باوەڕی بەتوانای مرۆڤ وزانست هەبووە لەدۆزینەوەی ڕاستییەكانی گەردوون، پێی وابووە هیچ شتێك نامێنێ زانست نەیدۆزێتەوە، ڕەنگە قیامەتیش هەر ئەو كاتەبێ بەپێی وردبوونەوە وبۆچوون، چەند پشت وئەژاد وئابادی (مەلا)، بیری قوولی دەوێ لە (هاوسەنگكردنەوەی تەرازوویەكی سەنگەلا)! بەشرۆڤە ووردەكاری حەزرەتی (حاجی قادری كۆیی) وحەزرەتی (نالی)ناسیووە، كتێبی (حاجی قادری كۆیی سێ بەرگ ودەستە ودامانی نالی چەپكێ لەگوڵزاری نالی)چنیوە، دەروەستی(زمانی كورد) و(بەرەو ڕاستەشەقامی ئاخاوتنی كوردی)! (چارەسەركردنی گیروگرفتەكانی ڕێنووس وئەلف وبێ ی كوردی) و(هەندێ بابەتی زمان وڕێنووسی كوردی)شی كردۆتەوە بە جوانی و وردی، (23)كتێب ودەیان نوسینی هەیە بە كوردی وعەرەبی، لەبارەی سیاسەت وفەلسەفە ومێژوویی وفۆلكلۆر وبابەتی زمانەوانی وئەدەبی، (مەسعوود محەمەد)ی نەوەی كاكی جەلی، رەوابوو وەری گرتبا خەڵاتی نۆبڵی، ئەو هیوا وبریایە كەوتە ژێر گڵی.
***
نەجیبەخانی جەلیزادە، نەجیب زادە ومەلازادە، دایكی لە شێخانی سندۆلانە بەناوی (حەبیبە) لەو ژنە مەلای گەورە ودوو كوڕ وچوار كچی بووە بەناوی (نەجیبە، مەسعوود، فارووق، ئیقلیمە، سوورەییا، ئەدیبە)!
ئیقلیمەخان خێزانی عەلی عەبدوڵڵای سیاسەتمەداری پاك وتێكۆشەر لەریزی پیاو چاكان بوو، سوورەییاخان خێزانی عومەر دەبابەی سەركردەی بەشان وشكۆ وكاكی كاكان بوو!!.
یا عیسمەتی دایان ویا عەیشێ ی گۆمەشینێ وكافیەی مەلایان، سێ كوڵەگەی گەورەی مەلا گەورە بوون نەبزووتن تا مردن لەلایان.

نەجیبەخان لەناو خێزانی ناسراوبوو بە (یایەی دایە)! كاری چاكی، ناوی پاكی، لەناو لاپەڕەی مێژوودایە، گەورە كچی مەلای گەورە، چراو سایە بوو لەو دەورە، بەیەكەم كچ دادەنرێت لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە قوتابخانە لەگەڵ كوڕان خوێندبێتی لەیەك ئاست، ئەوزەمان دەسەڵات كۆنەپەرست وشێخ ومەلابوون، مێشك وشك وبیرتاریك وبەتەشقەڵەو بەڵابوون، پێیان هەرس نەدەكرا هەرگیز، كچ بخوێنێ لەگەڵ كوڕان لەیەك ڕیز، خوێندنی قوتابخانەیان بەكفر وحەرام وتاوان وكاری شەیتانی دەدایە قەڵەم، نابێ كچ بخوێنێ چۆن دەبێ كچ لەگەڵ كوڕان بخوێنێ لەو سەردەم، مەلای گەورە ئەو زانایە گەورەییان بەلادین وتۆمەتی ناڕەوایان دەخستە ملی، گۆتە گۆتیان بوو بە شیعر وشانامە وبەقوتابیان دەگووت مەكتەبلی، بەڵام جەنابی مەلای گەورە بێ منەت، بەرەنگاریان دەبۆوە دەیكردن بە بەنەفرەت، دەیگووت(بەغیرەت بن بەغیرەت بن بەغیرەت):

مەلای نادان بەعینوانی شەریعەت
حەرامی كرد لەتۆ عیلمی تەبیعەت
هەتا ئەو عیلمە چاكی نەخوێنن
دەبێ هەر پاقلە وسڵقێ بچێنن

ئاخر كێ دەوێرا ودەیهێڵا لە دواكەوتوویی ئەو حەلی، ساڵی 1924 كچ لەگەڵ كوڕان بخوێنێ بەتێكەڵی، مەگەر ماڵی مەلای گەورە وبنەماڵەی جەلی، (یایە دایە نەجیبەخان)سەرەتایی دەخوێنێ لە قوتابخانەی كوڕان، بەزانستیان زانیوە نەك لەدین وەرگەڕان، هەروەك حەزرەتی حاجی قادری كۆیی سەلماندوویەتی ناكۆك نییە لەگەڵ دین:

بۆچی فەرموویەتی نەبیی ئەمین
(أطلبوا عیلمكم ولو بالصین)
نێر ومێ لەم حەدیسە فەرقی نییە
گەر مەلا نەهی فەرموو دینی نییە
تۆ وەرە فەننی فێربە چیتە لەوە
گاورە، هیندووە وەیاخۆ جووە
***
(یایەی دایە)نەجیبەخانی جەلیزادە، وەك نوسینگەی مەلای گەورە وابووە بەوڕادە، وەك خاتوونێكی ژیر وخوێندەوار وبەهێز، ئاگادار وهۆشیار وبەهەست وئەرشیف پارێز، كتێبەكانی بنەماڵەكەیی ونوسین و وتارەكانی باوكی یاداشت كردووە وسوودی وەرگرتووە لە ناوەخن وپەراوێز، ڕۆژانە بەزانیاری و وردەكاری، ڕووداوو كارەساتەكانی نوسیوە بەناوی (هەواڵی كوردەواری)لەبیرەوەری كوردیدا كەش وهەوا بەدەگمەن باسكراوە، بەڵام ئەو لە یاداشتەكانی بایەخی زۆری پێداوە، وشەی تازەی كوردی بەكارهێناوە، بەجوانی نوسیویەتی بە كوردییەكی پەتی وپاك وپاراو وناوازە ونازدار، لە 20/8/1961 دەڵێ(ئەو شەوە زۆر خۆش بوو هەوایەكی فێنك، ئاسمانێكی بێ گەرد وژینگەدار)،كەش وهەوای زۆر ساڵی كوردەواری بۆتە مێژووی ڕووداوەكە!(1)

هەروەك ساڵی بەفرە زۆرەكە ساڵی ژەنگی گەنمەكە وبەفری سوور و وشكە ساڵ وساڵی لافاوەكە!!..هتد یاداشت وڕۆژمێرەكەی نەجیبەخان دەبێتە سەرچاوە وسەرمایە، لە 24ی كانونی ڕۆژی دوو شەموو ساڵی 1983 نوسیوویەتی:(بەفر سەرچیایی سپی كردییە، سەرمایە!!). جێی متمانەیە ناوەڕۆكی كتێبی (هەواڵی كوردەواری) بۆتە گەنجینەی زانیاری، بەدەستپاكی وڕاستگۆیی وبەدەستنوێژ وئەمانەتەوە، ڕۆژمێر ومێژووی نوسیوەتەوە، ئەو دەمی ئەو مێژووی دەنوسییەوە بەكردەوە، خەڵك هەبوون (مێوژ)و(مێژوو)یان لێك نەدەكردەوە، نەجیبەخان لە ئاست ڕۆژ ژمێر ومێژوو دیدە ڕوون بووە، ڕۆمێژووی ڕووداوەكانی بەوردی یاداشت كردووە، (كتێبی تەئریخی پێ خۆش بووە لە بنەماڵەكەیەو كۆڕی دانیشتنان زۆری پرسیوە، چی بیستووە لە پەڕە كاغەزان ساڵی 1940 لە كتێبەك هەمووی نوسیوە) نەجیبەخان یەكەم مێژوونووسی ژنە لەباشووری كوردستان، ڕووناكی داوەتەوە لە تاریخی تاریكستان، بۆیە یەكەمە دوو كتێبی مێژوویی هەیە بەو هۆیە، بەناوی (مێژووی جەلیزادە ومێژووی شاری كۆیە)گەرچی لەباخی مێژوو پەرژین وشوورە یە، بەڵام لەسەرانسەری كوردستان یەكەم مێژوو نووسی ژن خانمی مەستوورەیە، دەبێ وابێ:
مەستوورە كە حەسناوە ئەدیبە بەحیسابێ
نەجیبەخانی جەلیزادە، لەبواری مێژوو ئوستادە، دەربارەی درەختی مێژووی بنەماڵەی جەلییان، لەرەگ وڕیشەوە لێی كۆڵیوەتەوە تا دەگاتە لق وپۆپ وپەلیان، لەمێژوی شاری كۆیە ئاماژەی بەوە داوە، (كە كۆیە نازاندرێ كەنگین دروست كراوە، پێش ئیسلامیەتی شاربووە، هەریر لەژێردەستی كۆیە بوو، سەردەمەكی نفوسی كۆیە (10)هەزار نفوسی هەولێر(6)هەزار بووە)(2).
نوسیویەتی (چیای باواجی بەردی مەڕمەڕی تێدابێ مەڕمەڕی خۆولاتیە، ئی باواجیە ولە موسڵی ڕانەهاتییە!!) كۆیە خاكی گەوهەرە، كانگەی گەچ وگوگرد وقسرو مەڕمەڕە، پڕ لە سامانی سروشتی یە!!(3)
***
نەجیبەخانی لە 8/9/1917 لە كۆیە هاتۆتە ژیان وچاوی هەڵهێناوە، ڕۆژمێژووی مێژووی لەدایك بوونی بەڕاست ودروستی نوسراوە، رچەشكێن وكۆت پچڕێن ونەریت بەزێن بووە ئەوكاتی بێ هاوتا، یاداشت نووس ونۆبەرەی مێژوو گوڵی قوتابخانە ویەكەم ئافرەتە، بووە قەڵغان وپێشەنگ لە هەڵمەتا، ئاوارەبووە، خەباتی كردووە دژی دژمنان، ڕۆڵی كاریگەری هەبووە لە بزوتنەوەی ژنان، دەڵێن ژن چوار چەكی هەیە (زمان وگریان وبوورانەوە وچڕنووك)بەڵام نەجیبەخان ئەو چەكانەی هەبوو (ئەرشیف وقوتابخانە وقەڵەم وپەڕتووك)، 82 ساڵ ژیا بەمەردی، بەگیانی دڵسۆزانەی كوردی، ڕاسپاردەی مەلای گەورەی باوكی هێناوەتەدی، نوسراوە لەسەر پەراوێزی كاغەزی(چەند خۆش بوو لەسەر ئەرزی، بژین بەسەربەرزی)مردن هەر لەپێشی، ئەی ژیان هەر قەرزی، نەجیبەخان تووشی ئێسك نەرمە دەبێ لەپەل وپۆ دەكەوێ، لەهەواری باب وباپیری بنە وبارگە دەخا لەوێ، لە گۆڕستانی دەروێش خدر دەنێژرێت لەشاری كۆیە، مەرگی لە (11 ی حوزەیرانی ساڵی هەزار ونۆسەت ونەوەت ونۆ)یە نەجیبەخانی جەلیزادە، گیانی ئاسوودە وشادە، چونكە مێژوو بیری ناچێتەوە، لەباخی بەهەشت گوڵ دەچنێتەوە.

تێبینی:
+/ تەوسەن: ئەسپی سەركەش.
+/ زنە:كانی زۆر بچووك.
+/موجەللی:بەو ئەسپە دەگوترێ كە یەكەم بێ لە مەیدانی غارغارێندا.
+/د.كەمال مەزهەر وتویەتی: مەسعوود محەمەد هیچی لە بەرنادشۆ كەمتر نەبووە..لەزاراوە ژیری زمانی عەرەبیدا كەس نەبووە شان لەشانی بدات.
+/د.فەرهاد پیرباڵ: دەڵێ مەسعوود محەمەد تاكە فەیلەسووفی كوردە تاقە نوسەریشە توانیبێتی فەلسەفە بەزمانی كوردی بنووسێ!.

پەراوێز:
(1)هەواڵی كوردەواری ل80.
(2) مێژووی شاری كۆیە (نەجیبەخانی جەلیزادە) لە ل42 و ل41.
(3)مێژووی جەلیزادە ل7.

سەرچاوەكان:
1.مەلای گەورە-زانا وئەدیب وشاعیر- عەبدول خالق عەلائەدین.
2.مێژووی جەلیزادە: نەجیبەخانی جەلیزادە.
3.مێژووی شاری كۆیە: نەجیبەخانی جەلیزادە.
4.هەواڵی كوردەواری: نوسینەوەی نەجیبەخانی جەلیزادە، پێشەكی لێكۆڵینەوە وساغكردنەوەی د.كەمال مەعروف.
5.دیوانی نالی.
6.دیوانی حاجی قادری كۆیی.
7.چێشتی مجێور: هەژار موكریانی.
8.ئاین لەفیكری مەسعوود موحەممەددا نوسینی عومەر عەلی غەفوور.
9.بیلیۆگرافیای مەسعوود محەمەد:زامدار ئەحمەد.
10.لە وتە بەنرخەكانی(مەسعوود محەمەدی فەیلەسووف):حەیدەر عەبدوڵڵا.
11.وتەی نەستەق.
12.گەشتی ژیانم(مەسعوود محەمەد).

 773 جار بینراوە