سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ خه‌ونێك له‌ وڵاتی پیاوە بچكۆله‌كاندا

خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ خه‌ونێك له‌ وڵاتی پیاوە بچكۆله‌كاندا

ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا

كورته‌چیرۆك یه‌كێكه‌ له‌ ژانره‌ جوان و چێژبه‌خشه‌كانی ئه‌ده‌ب، زۆربه‌ی گه‌لانی جیهان، خاوه‌نی فه‌رهه‌نگێكی ئێجگار ده‌وڵه‌مه‌ندن له‌ بواری كورته‌ی چیرۆكدا، بگره‌ ده‌توانم بڵێم هیچ گه‌لێك به‌بێ كورته‌چیرۆك نابێت، چونكه‌ ئێمه‌ رۆژانه‌ هه‌ر یه‌كه‌مان خاوه‌نی كۆمه‌ڵێك چیرۆكین كه‌ له‌ ژیانی رۆژانه‌ماندا به‌سه‌رماندا دێت. ئه‌دیبان و نووسه‌رانی جیهانیش، له‌م بواره‌دا داهێنانی ئێجگار جوان و نایابیان له‌ بواری شێوازی نووسینی كورته‌چیرۆكدا كردووه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌دیبانی فه‌ره‌نسی و روسی.

ئازاد به‌رزنجی هه‌میشه‌ ده‌ستڕه‌نگینی ده‌نوێنێت و كار و به‌رهه‌می جوان پێشكه‌شی خوێنه‌رانی كورد ده‌كات، ئه‌مجاره‌یان كارێكی باشیكردووه‌، كه‌ ده‌ستی بردووه‌ بۆ ژانرێكی گرنگی ئه‌ده‌بیات كه‌ ئه‌ویش « كورته‌چیرۆك»ه‌. كتێبی « خه‌ونێك له‌ وڵاتی پیاوه‌ بچكۆله‌كاندا». ئه‌م كتێبه‌ پیاسه‌یه‌كی خێرایه‌ به‌ناو باخ و بێستانی كورته‌چیرۆكی جیهانیدا. هه‌روه‌ها گوزه‌رێكی خێرایه‌ به‌ ناو نووسه‌رانی هه‌موو كیشوه‌ره‌كانی جیهاندا هه‌ر له‌ ئه‌وروپاوه‌ بۆ ئاسیا و پاشانیش بۆ ئه‌مریكای لاتین.

ئه‌زموونی جیهان
له‌ناو كتێبخانه‌ی ئه‌ڵمانیدا زۆرجار له‌م جۆره‌ كتێبانه‌م به‌رچاو كه‌وتووه‌، كه‌ كۆمه‌ڵێك كورته‌چیرۆكی نووسه‌رانی جیهان له‌ كتێبێكدا كۆكراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌ناو كتێبخانه‌ی كوردیدا كه‌متر چاوم به‌مجۆره‌ كتێبانه‌ كه‌وتووه‌، ئه‌مه‌ی كاك ئازاد كارێكی باشه‌، چونكه‌ ئێمه‌ ئاشنا ده‌كات، به‌ ئه‌زموونی نووسه‌رانی جیهان له‌بواری كورته‌چیرۆكدا. ئه‌م كتێبه‌ قه‌باره‌ مام ناوه‌نده‌ و له‌ 300 لاپه‌ڕه‌ پێكدێت، به‌رهه‌می 27 نووسه‌ری جیهانییه‌ و هه‌ریه‌كه‌شیان خه‌ڵكی وڵات و كیشوه‌رێكه‌. سه‌ره‌تای چیرۆكه‌كان به‌نووسه‌ری به‌ناوبانگی فه‌ره‌نسی جیهان گی دی موپاسان ده‌ستپێده‌كات ئه‌ویش كورته‌چیرۆكی « ته‌نیایی». كۆتا چیرۆكیش « بوكێ» هی نووسه‌ری ناوداری روسی و جیهان ئه‌نتوان چیخۆفه‌.

دیاره‌ چ موپاسان، چ چیخۆف هه‌ردووكیان به‌ ئوستازی كورته‌چیرۆك داده‌نرێن و له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌م دووانه‌ كورته‌چیرۆك گه‌شه‌ی سه‌ند و له‌ چیرۆك و رۆمان خۆی جیاكرده‌وه‌، گه‌وره‌ترین داهێنانیشیان له‌ ته‌كنیكی نووسیندا كردووه‌، به‌تایبه‌تی دانانی ره‌گه‌زی « كتوپڕ».

خاڵێكی باشی ئه‌م كتێبه‌ ئه‌وه‌یه‌، وه‌رگێڕ هه‌وڵیداوه‌ كورته‌یه‌ك له‌ ژیان و چالاكی ئه‌ده‌بی ئه‌و نووسه‌رانه‌ باس بكات، كه‌ كورته‌چیرۆكه‌كانیان نووسیوه‌، ئه‌م كورته‌ ناساندنه‌ش بۆ خوێنه‌ر گرنگه‌.

كۆمه‌ڵێك چیرۆكی سه‌رنجراكێش
وه‌رگێڕ توانیویه‌تی كۆمه‌ڵێك كورته‌چیرۆكی جوان و سه‌رنجڕاكێش له‌م كتێبه‌دا كۆبكاته‌وه‌، به‌شێكی زۆریان مایه‌ی سه‌رنج و تێڕامانن. بۆ نموونه‌ كورته‌چیرۆكی ته‌نیایی موپاسان.( له‌ ساڵی 1850 له‌دایكبووه‌ له‌ ساڵی 1893 كۆچی دوایی كردووه‌.) ئه‌و به‌ یه‌كێك له‌ نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزه‌ی فه‌ره‌نسا داده‌نرێت. كورته‌چیرۆكی ته‌نیایی، هه‌ر به‌ناوه‌كه‌یدا دیاره‌« ته‌نیایی» ده‌بێته‌ ناوه‌ڕۆكی سه‌ره‌كی چیرۆكه‌كه‌.

چیرۆكێكی تر كه‌ به‌لامه‌وه‌ جوان و سه‌رنج راكێش بوو، كورته‌چیرۆكی « سیمای غه‌مگینم» كه‌ نووسینی نووسه‌ری ناوداری ئه‌ڵمانی هاینریش بۆڵه‌ (له‌ ساڵی 1917له‌دایكبووه‌ و ساڵی 1985 كۆچی دواییكردووه‌ و ساڵی 1972 خه‌ڵاتی نۆبڵی وه‌رگرتووه‌.) هه‌رچه‌نده‌ وه‌رگێڕ به‌هه‌ڵه‌ نووسیویه‌تی ساڵی 1958 كۆچی دوایی كردووه‌، له‌ كاتێكدا ساڵی 1972 خه‌ڵاتی نۆبڵی وه‌رگرتووه‌. كورته‌چیرۆكی سیمای غه‌مگینم، باسی كابرایه‌ك ده‌كات، كاتێك سیمای پێكه‌نیناوییه‌، پۆلیس ده‌ستگیری ده‌كات، دواتریش كاتێك سیمای غه‌مگینه‌، دووباره‌ ده‌ستگیر ده‌كرێته‌وه‌. نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی ئه‌م كورته‌چیرۆكه‌ خه‌یاڵییه‌وه‌، ره‌خنه‌ی توند ئاڕاسته‌ی حكومه‌ته‌ فاشیسیت و دیكتاتۆره‌كان ده‌كات، كه‌ به‌ ناڕه‌واو بێ هیچ تاوانێك، خه‌ڵكی ده‌ستگیر ده‌كه‌ن.

كورته‌چیرۆكێكی تر كه‌ مایه‌ی سه‌رنجم بوو، كورته‌چیرۆكی « یه‌كه‌مین سواڵ» له‌ نووسینی نووسه‌ری ئه‌مریكی ولیه‌م مارچ (ئه‌م نووسه‌ره‌ له‌ ساڵی 1893 له‌دایكبووه‌ و له‌ ساڵی 1954 دا كۆچی دوایی كردووه‌) هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م نووسه‌ره‌ له‌لای من تازه‌ بوو، پێشتر هیچ به‌رهه‌مێكیم نه‌خوێندۆته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م كورته‌چیرۆكه‌ی زۆر جوانه‌، تێیدا « كه‌رامه‌تی مرۆڤ» ده‌بێته‌ كرۆكی سه‌ره‌كی، له‌ هه‌مان كاتیشدا دژی دیارده‌ی سواڵكردنیش ده‌وه‌ستێته‌وه‌. نووسه‌ر له‌م كورته‌چیرۆكه‌دا باسی پیاوێكی هه‌ژار ده‌كات، به‌هۆی نه‌بوونییه‌وه‌ ده‌یه‌وێت سواڵ بكات، به‌ڵام پاشان كه‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ ژیانیدا سواڵ ده‌كات، هه‌ست به‌ شه‌رمه‌زاریی و په‌شیمانی ده‌كات. له‌ كۆتایی چیرۆكه‌كه‌دا ده‌ڵێت:

هیچ شتێكمان له‌ ژیاندا شك نه‌ده‌برد، تۆزقاڵێك ئابڕو نه‌بێت، ئێستا ئه‌ویشم له‌ده‌ستچوو، هه‌ست ده‌كه‌م، زۆر هه‌رزان فرۆشتم. ل 50.

كورته‌چیرۆكی « خه‌ونێك له‌ وڵاتی پیاو بچكۆله‌كاندا» كه‌ بۆته‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌ش، له‌ نووسینی نووسه‌ری ژاپۆنی موشانۆكۆجی سانیتزو (له‌ساڵی 1885 له‌دایكبووه‌ و ساڵی 1976كۆچی دوایی كردووه‌.) ئه‌م كورته‌چیرۆكه‌ سیمایه‌كی خه‌یاڵی پێوه‌یه‌، باسی پیاوێك ده‌كات ده‌چێته‌ وڵاتێكه‌وه‌ كه‌ هه‌موو شته‌كانی عه‌كسه‌، بۆ نموونه‌ « كه‌ یه‌كێك نه‌خۆش ده‌كه‌وێت هه‌موو به‌زه‌ییان پێدا دێته‌وه‌، به‌ڵام كه‌س پێیخۆش نییه‌ چاك بێته‌وه‌. هه‌روه‌ها به‌رزترین شاخیش له‌م وڵاته‌دا نزمترینیانه‌، چونكه‌ خه‌ڵكی له‌به‌ر لووتبه‌رزی و خۆبه‌زل زانینه‌كه‌ی، رقیان له‌ شاخی به‌رز ده‌بێته‌وه‌. له‌م وڵاته‌دا وا باوه‌ هه‌ریه‌كه‌ هیچ و پووچی خۆی بخاته‌ روو، خۆ ئه‌گه‌ر یه‌كێكیش هه‌وڵیدا بڕێك زیره‌كی خۆی پیشان بدات، ئه‌وا به‌بێ شه‌رمی و حه‌ز به‌خۆنواندن تاوانبار ده‌كرێ.ل 74

تاڕاده‌یه‌ك ئێستاش هه‌ندێك خوو و ره‌وشتی ئه‌م وڵاته‌ش به‌مشێوه‌یه‌. ئه‌م چیرۆكه‌ له‌ڕووی نووسینیشه‌وه‌، جوانه‌، چونكه‌ له‌كۆتاییدا ئه‌و پیاوه‌ خه‌ون ده‌بینێت، واته‌ چیرۆكه‌كه‌ خه‌ونه‌. ئه‌مه‌ش ته‌كنیكێكی جوانه‌ كه‌ نووسه‌ر له‌كۆتاییدا پشتی به‌ره‌گه‌زی كتوپڕ به‌ستووه‌، ئه‌مه‌ش جێژی زیاتری به‌خوێنه‌ر به‌خشیوه‌.

نووسه‌ری ناسرا و نه‌ناسراو
خاڵێكی گرنگی تری ئه‌م كتێبه‌ ئه‌وه‌یه‌، نووسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ كۆمه‌ڵێك نووسه‌ری جیهان كۆبكاته‌وه‌، هه‌ندێكیان نووسه‌ری ناسراو و ناودارن له‌ جیهاندا وه‌كو « موپاسان، چیخۆف، ماركیز، هاینریش بۆڵ، بۆرخیس» كۆمه‌ڵێكی تر، له‌په‌نا ئه‌م نووسه‌ره‌ ناسراوانه‌شدا، كۆمه‌ڵێك نووسه‌ری نه‌ناسراوی تێدایه‌، یان ده‌توانین بڵێین لای ئێمه‌ نه‌ناسراون. ئه‌مه‌ش كارێكی باشه‌، چونكه‌ نووسه‌ر ئێمه‌ به‌ كار و به‌رهه‌می كۆمه‌ڵێك نووسه‌ری نه‌ناسراوی جیهان ئاشنا كردووه‌.

ته‌كنیكی جیاوازی نووسین
له‌رووی ته‌كنیكیشه‌وه‌ كورته‌چیرۆكه‌كان جیاوازن، هه‌ر نووسه‌ره‌ و ته‌كنیكی خۆی به‌كارهێناوه‌. له‌ رووی درێژی و كورتیشه‌وه‌ جیاوازی هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ « سیلستینا» كورترین چیرۆكی ناو كتێبه‌كه‌یه‌ ئه‌م كورتیله‌ چیرۆكه‌ له‌ نووسینی نووسه‌ری ناسراوی مه‌كسیكی كارلۆس فۆنتیس» (له‌ساڵی 1928له‌دایكبووه‌ و ساڵی 2012 كۆچی دواییكردووه‌.) چیرۆكه‌كه‌ش ته‌نها یه‌ك لاپه‌ڕه‌یه‌، باسی شه‌وی بوكێنی كچێك ده‌كات. درێژترین چیرۆكیش هه‌ر باسی بوكێیه‌، چیرۆكی « بوكێ» نزیكه‌ی 30 لاپه‌ڕه‌یه‌ و له‌ 6 چاته‌ر پێكهاتووه‌، له‌ نووسینی نووسه‌ری ناوداری روسیا و جیهان « ئه‌نتۆن چیخۆفه‌« (له‌ ساڵی 1860 له‌دایكبووه‌ و ساڵی 1904 كۆچی دوایی كردووه‌.)

چه‌ند سه‌رنجێك
به‌دڵنییایه‌وه‌ ئه‌م كتێبه‌ی كاك ئازاد یه‌كێكه‌ له‌ كتێبه‌ جوانه‌كانی، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێك سه‌رنج و تێبینیم هه‌بوو. یه‌كێكیش له‌و سه‌رنجانه‌م، به‌شێكی زۆری ئه‌م چیرۆكانه‌ خامه‌ی نووسه‌رانی ئه‌مریكای لاتین و ئه‌مریكای باكوورن، به‌تایبه‌تی مه‌كسیكی به‌شی زۆری ئه‌م كتێبه‌یان داگیركردووه‌، پاش ئه‌وانیش نووسه‌رانی ئه‌مریكی دێن. له‌ ئه‌وروپاشدا زیاتر نووسه‌رانی ئه‌ڵمانین. له‌ ته‌واوی كیشوه‌ری ئاسیاشدا، ته‌نها كۆمه‌ڵێك نووسه‌ری ژاپۆنی تێدایه‌، له‌كاتێكدا له‌ كیشوه‌ری ئاسیادا، قه‌ڵه‌می زۆر جوان هه‌یه‌. باشتربوو نووسه‌ر هه‌وڵیدابایه‌، گوڵبژێك له‌ ته‌واوی نووسه‌رانی جیهان بێت و هه‌موو كیشوه‌ره‌كانی جیهان بگرێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ هیچ نووسه‌رێكی ئه‌فریقی و عه‌ره‌بی و ئێرانی تێدا نییه‌، له‌كاتێدا ئه‌ده‌بیاتی عه‌ره‌بی، كۆمه‌ڵێك نووسه‌ری زۆر مه‌زنیان له‌م ژانره‌دا هه‌یه‌ له‌پێش هه‌موویانه‌وه‌« نه‌جیب مه‌حفوز، یوسف ئیدریس، ئیحسان عه‌بدولقدوس… هتد» له‌ ئێرانیش به‌هه‌مانشێوه‌ نووسه‌ری زۆر باشیان له‌م ژانره‌دا هه‌یه‌ له‌پێش هه‌موویانه‌وه‌ « سادق هیدایه‌ت» پارادۆكس له‌وه‌دایه‌، به‌شێكی زۆری ئه‌و چیرۆكانه‌، وه‌رگێڕ له‌ زمانی فارسییه‌وه‌ وه‌ریگێڕاوه‌، كه‌چی له‌بیری چووه‌ نووسه‌رێكی ئێرانی بخاته‌ ناو كتێبه‌كه‌یه‌وه‌.

خاڵێكی تریش په‌یوه‌ندی به‌سه‌رچاوه‌ی چیرۆكه‌كانه‌وه‌یه‌، نووسه‌ر راسته‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌ندێك له‌ چیرۆكه‌كانی نووسیوه‌، به‌ڵام به‌شێكی تریان سه‌رچاوه‌ی نه‌نووسیوه‌، باشتربوو نووسه‌ر ناوی سه‌رچاوه‌ی بۆ هه‌موو چیرۆكه‌كان بنووسیایه‌.

دوا قسه‌
به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌م كتێبه‌ی ئازاد به‌رزنجی، پیاسه‌یه‌كی جوانه‌ به‌ناو باخی ئه‌ده‌بیاتی جیهاندا، له‌رێگه‌ی كۆمه‌ڵێك كورته‌چیرۆكه‌كه‌وه‌، ئاشنای كولتووری گه‌لانی جیهان ده‌بین. بوونی ئه‌مجۆره‌ كتێبانه‌ زۆر گرنگن بۆ خوێنه‌ری كوردی، بۆئه‌وه‌ی ئاشنایه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌زموونی گه‌لان له‌ بواری چیرۆكنووسیندا بكات، له‌ هه‌مان كاتیشدا ئاشنایه‌تی له‌گه‌ڵ كه‌لتووری جیهاندا بكات. لێره‌دا جێگه‌ی خۆیه‌تی، ده‌ستخۆشی له‌ برای هێژام كاك ئازاد به‌رزنجی بكه‌م، هیوای كاری جوانتر و باشتری بۆ ده‌خوازم.

سه‌رچاوه‌:
ئازاد به‌رزنجی. خه‌ونێك له‌ وڵاتی بچكۆله‌كاندا، هه‌ڵبژارده‌ له‌چیرۆكی جیهانی. چاپی سێهه‌م. چاپخانه‌ی سه‌رده‌م. سلێمانی. 2020.

 82 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*