سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » رزگار حه‌مه‌ڕه‌شید: ناتوانین به‌ چاویلكه‌ی ئێستاوه‌ خوێندنه‌وه‌ بۆ نمایشه‌كانی ساڵانی پێشوو بكه‌ین

رزگار حه‌مه‌ڕه‌شید: ناتوانین به‌ چاویلكه‌ی ئێستاوه‌ خوێندنه‌وه‌ بۆ نمایشه‌كانی ساڵانی پێشوو بكه‌ین

به‌رده‌وام به‌درێژایی مێژووی كاركردنی خۆی په‌یوه‌ستیی تووناوتوونی نێوان فكر و شانۆی دۆزیوه‌ته‌وه‌ و به‌ڕوانگه‌یه‌كی تایبه‌ت و قووڵه‌وه‌ ئیش ده‌كات. رزگار حه‌مه‌ڕه‌شید ساڵی 1970 له‌ گه‌ڕه‌كی مه‌ڵكه‌ندی شاری سلێمانی له‌ دایكبووه‌. له‌ 17 ساڵێدا یه‌كه‌م به‌رهه‌می خۆی وه‌ك ئاماده‌كردن و ده‌رهێنان پێشكه‌شكردووه‌ به‌ ناوی «مردووخۆره‌كان»دواتریش چه‌ندین به‌رهه‌می وه‌ك نووسه‌ر یان ئاماده‌كاری ده‌ق و ده‌رهێنان پێشكه‌شكردووه‌ له‌وانه‌ «ژیانه‌وه‌ی سه‌گه‌كان»، «تابلۆی به‌رده‌وام»، «دوایاریی»، «جه‌نگستان» له‌ كوردستان و وڵاتانی جیهان چه‌ندین كاری شانۆیی و كۆرس و وۆركشۆپ و سیمیناری پێشكه‌ش كردووه‌. نوێترین به‌رهه‌مه‌ شانۆییه‌كانی «نیشتمانی سه‌رباز» و «ماڵه‌كه‌م جانتایه‌كه‌ « به‌ نووسین و ده‌رهێنانه‌وه‌. رۆمانێكی چاپكردووه‌ به‌ ناوی «زه‌ریای تابووته‌ سپییه‌كان» و ده‌قێكی شانۆییشی به‌ناوی «جه‌نگستانه‌وه‌«نووسیوه‌ و چه‌ند كتێبێكی تریشی ئاماده‌ن بۆ چاپ. ئه‌و ئێستا له‌ كه‌نه‌دا ده‌ژیت، له‌ كۆلێژی دۆگلاس هونه‌ره‌كانی پێرفۆرمانسی خوێندووه‌. ئه‌ندامی بۆردی شانۆی پشتبه‌ستوو به‌ توێژینه‌وه‌یه‌ له‌ به‌شی خوێندنی باڵای زانكۆی بریتیش كۆڵۆمبیا. به‌ڕێوه‌به‌ری هونه‌ریی گرووپی شانۆی ئاسمانه‌ له‌ كه‌نه‌دا. له‌م دیداره‌دا وه‌ڵامی‌ پرسیاره‌كانی‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ری‌ داوه‌ته‌وه‌ و له‌باره‌ی‌ هونه‌ری‌ شانۆ و ئه‌زموونی‌ شانۆیی خۆیه‌وه‌ ده‌دوێت.

سازدانی: ئه‌ده‌ب و هونه‌ر

2-2

*ئایا شانۆی كوردی هێشتا له‌ژێر گریمانه‌ی «بوون و نه‌بوون» دایه‌، وه‌ك چۆن كه‌سانێك هێشتا ئه‌م بۆچوونه‌یان هه‌یه‌؟

من له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نیم به‌و گومانه‌وه‌ ته‌ماشای شانۆكه‌مان بكه‌ین. ئه‌وه‌ی هه‌مانه‌، له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌وه‌ تا ئێستا، مێژووی شانۆی كوردییه‌. ده‌توانین ئاوڕدانه‌وه‌ی ره‌خنه‌گرانه‌ و بگره‌ زۆر تووڕه‌شمان هه‌بێت له‌و رابردووه‌، به‌ڵام ناتوانین ره‌تیبكه‌ینه‌وه‌. له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كانی ژیانی مرۆڤی ئه‌م رووبه‌ره‌ جوگرافییه‌دا، شانۆش گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌. چه‌نده‌ پرسیاره‌كانی مرۆڤی كورد فراوانتر بوون، ئه‌وه‌نده‌ شێوازی كاركردنه‌كانی شانۆكاری كوردیش هه‌نگاوی فراوانتری ناوه‌. ئێمه‌ ناتوانین به‌ چاویلكه‌ی مرۆڤێكی ئێستاوه‌ خوێندنه‌وه‌ بۆ نمایشكانی ساڵانی پێشوو بكه‌ین. بۆ ئه‌وه‌ی له‌هه‌نگاوه‌كانی گه‌شه‌كردنی هه‌ر دیارده‌ و بوارێك تێبگه‌ین، پێویستمان به‌وه‌یه‌ رۆبچینه‌ ناو قووڵایی ئه‌و دیارده‌یه‌ یان ئه‌و بواری كاركردنه‌ی له‌ سه‌رده‌می خۆیدا. بۆ ئه‌مه‌ش، پێویستمان به‌وه‌یه‌ خوێندنه‌وه‌ بۆ هه‌موو لایه‌نه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ده‌روونییه‌كانی ئه‌و دیارده‌یه‌ یان ئه‌و بواری كاركردنه‌ بكه‌ین، له‌و سه‌رده‌مه‌ی خۆیدا. له‌وێوه‌ ده‌توانین هۆكاری كاركردن و شێوازی كاركردنه‌كانیان تێبگه‌ین. بۆیه‌ من دیسان دووپاتی ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ شانۆی كوردی هه‌یه‌. به‌ڵام له‌ چ ئاستێكدایه‌ و له‌ناو مێژووی شانۆدا چ كاریگه‌رییه‌كی هه‌یه‌؟ ئه‌مه‌یان پێویستی به‌كاتی زیاتره‌ و من له‌ شوێنیتردا به‌درێژتر باسم كردووه‌، باسی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌موو به‌رهه‌مێكی هونه‌ریی له‌ تاكێكی هونه‌رمه‌نده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، ئه‌م تاكه‌ ده‌شێت خه‌ڵكی یۆنان بێت یان روسیا یان كوردستان. بۆیه‌ داهێنانی هونه‌ریی (شانۆش له‌ناویدا) لێكه‌وته‌ی كاركردنه‌كانی خودی هونه‌رمه‌ندێكه‌ له‌هه‌ر گۆشه‌یه‌كی جوگرافی سه‌ر زه‌میندا. به‌ڵام پرۆسه‌ هونه‌رییه‌ باوه‌كه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ هه‌موو جیهاندا هه‌یه‌، هه‌ڵهێنجراوی جێ و رێی ئه‌و كاره‌ هونه‌رییه‌یه‌ له‌و جێگا دیاریكراوه‌دا. له‌م رووه‌وه‌ ئێمه‌ شانۆمان هه‌یه‌، به‌ڵام دیوه‌كه‌ی تریان كه‌ هه‌وڵدانه‌ تاكه‌ كه‌سییه‌كانه‌ بۆ داهێنان، ئه‌وه‌ پێویستی به‌ نووسینی ورد و درێژتر و سه‌ربه‌خۆ هه‌یه‌.

*له‌ شوێنێك به‌ روونی ئیتیكه‌كانی شانۆ روون ده‌كه‌یته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م پێودانگانه‌ به‌سه‌ر ئه‌كته‌ری كوردیدا ببڕیت چی ده‌بینیت؟

زه‌حمه‌ته‌ بتوانین به‌گشتی باس له‌ بوارێكی كاردن بكه‌ین، هه‌رچۆنێك شیبكه‌ینه‌وه‌ ده‌كه‌وینه‌ هه‌ڵه‌ی گشتگیری كردنه‌وه‌. باسی ئیتیك یه‌كێكه‌ له‌ باسه‌ گرنگ و گه‌رمه‌كانی ئه‌مڕۆ له‌ زۆربه‌ی بواره‌كانی كاركردن و ته‌نانه‌ت ژیانی كۆمه‌ڵاتی مرۆڤه‌كانیشدا. ئێمه‌ له‌ كوردستان كه‌متر ئاوڕمان له‌م لایه‌نه‌ گرنگه‌ی رێكخستنی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی داوه‌ته‌وه‌. هه‌ر كردنه‌وه‌ی باسه‌كه‌ كۆمه‌ڵێك كێشه‌ی زۆری به‌دوای خۆیدا هێنا، نه‌ك ته‌نیا له‌ نێوه‌نده‌ شانۆییه‌كه‌دا، به‌ڵكو له‌ نێوه‌نده‌ سیاسییه‌كانیشدا، قسه‌كردن له‌سه‌ر ئیتیكی كاركردن، قسه‌كردنه‌ له‌سه‌ر جێكه‌وته‌كردنی شێوازی هه‌ڵسوكه‌وتی خه‌ڵكه‌ پرۆفیشناڵه‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتر و له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ و ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌و شتومه‌كانه‌شدا كه‌ به‌كاریان ده‌هێنن. پرسیاری سه‌ره‌كیی له‌ ئیتیكدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چی بكه‌م؟ یان ده‌بێت چۆن هه‌ڵسوكه‌وت بكه‌م؟ ده‌ستبردن بۆ ئه‌م پرسیاره‌ش كۆمه‌ڵێك پرسیاری گه‌وره‌تر به‌ دوای خۆیدا ده‌هێنێت، چۆن گه‌یشتمه‌ ئێره‌؟ بۆچی ئه‌مه‌م هه‌ڵبژارد؟ مه‌به‌سته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، له‌ پرسیارێكی «به‌ رووكه‌ش» ساده‌وه‌، خۆمان له‌به‌رده‌م كۆمه‌ڵێك پرسیاری جه‌وهه‌ری و كه‌ینوونیدا ده‌بینینه‌وه‌ و ناچاریش ده‌بین بیر له‌ وه‌ڵام بكه‌ینه‌وه‌، یان لانیكه‌م له‌ په‌یوه‌ند به‌وه‌ی «ده‌بێت چیبكه‌م»دا بیر له‌ رێكه‌وتنێكی ئه‌خلاقی بكه‌ینه‌وه‌ تا كه‌سمان به‌هه‌ڵه‌دا نه‌ڕۆین، یان له‌ زۆر حاڵه‌تدا، كه‌سمان مافی ئه‌ویتر زه‌وت نه‌كات، یان له‌ به‌رامبه‌ر خودی خۆماندا هه‌ست به‌ نشوست نه‌كه‌ین.

*شانۆ سه‌كۆی شكاندنی شكۆی تاكی كورده‌ یان سه‌كۆی ره‌خنه‌گرتنه‌ له‌ كه‌م و كورتییه‌كان به‌ نیازی باشتركردنیان؟

به‌درێژایی چه‌ندین ساڵی رابردوو، دوای روخانی رژێمی به‌عسیش، ئه‌و سیاسه‌ته‌ی ده‌سه‌ڵاتی كوردی پیاده‌ی كردووه‌ بریتی بووه‌ له‌ شكاندنی شكۆی مرۆڤی كورد. جیاوازییه‌كه‌ش له‌ كاتی رژێمی به‌عس و ده‌سه‌ڵاتی كوردیدا به‌م جۆره‌یه‌: یه‌كه‌میان، كه‌ نه‌ك ته‌نیا رژێمی به‌عس، هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌ داگیركه‌ره‌كانی كوردستانی باشوور له‌ هه‌وڵی له‌ناوبردن و سڕینه‌وه‌ی كه‌سایه‌تی و تێكوپێك شكاندنی كاره‌كته‌ری كوردیدا بوون. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هێزێكی به‌ره‌نگاری پته‌و له‌ ناخی مرۆڤی ئێمه‌دا ره‌گی داكوتا بوو، هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ نه‌یانده‌توانی شكۆی ئه‌و تاكه‌ كوردییه‌ تێكبشكێنن. كه‌چی له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی كوردیدا، له‌ سایه‌ی ئه‌م حیزبه‌ به‌رژه‌وه‌ندخوازانه‌وه‌، تاكی كورد نه‌ك شكۆی وردوخاش كراوه‌، به‌ڵكو وه‌ك كۆیله‌یه‌كی زه‌لیلیان لێكردووه‌ كه‌ هه‌موو چه‌مكه‌كانی ئازادی و سه‌ربه‌ستی و سه‌ربه‌خۆیی تاك و كۆی له‌ یاد كردووه‌ و كێشه‌ی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی بووه‌ به‌ باسكردن له‌ پاره‌ و مووچه‌. ئه‌مه‌ له‌ رۆژێكدا رووی نه‌دا، به‌ڵكو به‌درێژایی سێ ده‌یه‌ی رابردوو ئیش له‌سه‌ر ئه‌مه‌ كراوه‌. هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ كاریان له‌سه‌ر بێماناكردنی مه‌فهومی شۆڕشگێڕێتی كرد، پاشان له‌سه‌ر بێبایه‌خكردنی شیكار و لێكۆڵینه‌وه‌ قووڵه‌كان، دواتر له‌سه‌ر بێماناكردنی كوردبوون و نامۆكردن له‌ نێوان عیراقیبوون و كوردستانیبووندا، پاشان ئاساییكردنه‌وه‌ی هه‌ر گرێبه‌ستێكی خیانه‌تكارانه‌ له‌گه‌ڵ عیراق و ئێران و توركیا و…هتد. هه‌موو ئه‌مانه‌ ئیشكردنی زۆر وردی ده‌سه‌ڵات و ئۆپۆزیسیۆنی كوردی بووه‌، به‌هه‌موو حیزبه‌كانه‌وه‌، بۆ تێكشكاندنی كه‌سایه‌تی مرۆڤی كورد. لێره‌وه‌ ئه‌گه‌ر باسی شانۆ بكه‌ین، بێگومان وه‌ك هه‌موو بواره‌كانی تری ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی، شانۆش بووه‌ به‌ دوو به‌ره‌وه‌، به‌ره‌یه‌كیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ میدیا، درێژه‌ به‌و تێكشكاندنه‌ ده‌دات و هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ بیری بینه‌ره‌كانی ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ له‌م وڵاته‌دا خاوه‌نی هیچ نین، هیچیشیان پێناكرێت بۆ ئاینده‌ی خۆیان و وه‌چه‌كانیان. ئه‌مانه‌ خه‌ریكی چاندنی قووڵترین تۆوی بێ ئومێدین له‌ ناخی هه‌موو تاكێكی كورددا. به‌ڵام به‌ره‌ی دووه‌م ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ قووڵترین مه‌رگه‌ساته‌كان ده‌كۆڵنه‌وه‌، ئه‌وانه‌ن هه‌میشه‌ بیر له‌ ته‌كنیكێكی كاركردنی نوێ ده‌كه‌نه‌وه‌، ده‌گه‌ڕێن تا په‌یوه‌ندی خۆیان به‌ بینه‌ره‌كانیانه‌وه‌ بگه‌یه‌ننه‌ ئاستێك، بینه‌ره‌كان به‌ كاره‌كته‌ری سه‌ربه‌خۆی خۆیانه‌وه‌ بتوانن رووبه‌ڕووی نمایشه‌كان ببنه‌وه‌ و نمایشه‌كه‌ بتوانێت كاریگه‌ریی له‌سه‌ر بینه‌ره‌كانی دابنێت.

* تۆ له‌ ئاستێكی جیهانیدا كار له‌ شانۆدا ده‌كه‌یت، ده‌شێ ئه‌م ئاسته‌ دۆز و پرسی كورد بباته‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌ی جیهانییه‌وه‌؟

ئه‌گه‌ر مه‌به‌سته‌كه‌تان په‌یوه‌ندی به‌خودی خۆمه‌وه‌ هه‌یه‌، خۆناساندنی خاكه‌ڕایی من له‌ هه‌موو بۆنه‌كاندا بریتییه‌ له‌ شانۆكارێكی خه‌ڵكی باشووری كوردستان. ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیشتان به‌رهه‌مه‌ شانۆییه‌كانمانه‌، له‌ كاره‌كانی پێشوودا زۆرتر پرسه‌ گشتییه‌ مرۆییه‌كان بابه‌تی سه‌ره‌كی كاره‌كانمان بوون وه‌ك جه‌نگ و نامۆیی و كێشه‌ی په‌ناهه‌نده‌یی و … هتد. به‌ڵام ئێستا له‌ خۆ ئاماده‌كردنداین بۆ كارێكی نوێ كه‌ پشتی به‌ دوو ده‌قی هارۆڵد پینته‌ر به‌ستووه‌ سه‌باره‌ت به‌ كورد، ئه‌وانیش «زمانی چیا» و « له‌پێناوی رێگاكه‌دا»یه‌، ئێمه‌ هێڵی ده‌قی یه‌كه‌ممان به‌دووه‌م گه‌یاندووه‌ و له‌ یه‌ك نمایشدا هه‌ردووكیان پێشكه‌ش ده‌كه‌ین به‌ناوی « رێگه‌ی… چیا» «MountainRoad» . ئه‌م دوو ده‌قه‌ی پینته‌ر باسی زیندانه‌ سیاسییه‌ كورده‌كان ده‌كات له‌ توركیا، من كاره‌كته‌رێكی ده‌قه‌كه‌م گۆڕیوه‌ به‌ یه‌كێك له‌ هاووڵاتییه‌ ره‌سه‌نه‌كانی كه‌نه‌دا، چونكه‌ ئه‌وانیش له‌ سه‌رده‌می داگیركارییه‌كانی مرۆڤه‌ سپییه‌كاندا، رووبه‌ڕووی ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ و جینۆساید و ونكردنی زمان بوونه‌ته‌وه‌. له‌و ئاماده‌كردنه‌دا ده‌مه‌وێت جگه‌ له‌ باسكردنی دۆزی كورد، ئه‌و نزیكایه‌تییه‌ش باس بكه‌م له‌ نێوان دۆزی كورد له‌هه‌ر چوار پارچه‌كه‌ی كوردستان وه‌كو مرۆڤی ره‌سه‌نی ئه‌و ناوچه‌یه‌ و هاووڵاتییه‌ ره‌سه‌نه‌كانی كه‌نه‌دا. هه‌ست ده‌كه‌م به‌م رێگایه‌ نمایشه‌كه‌مان ده‌توانێت كاریگه‌ریی زیاتر له‌سه‌ر بینه‌ره‌كانی دروست بكات.

*شانۆیی «ماڵه‌كه‌م جانتایه‌كه‌« ئه‌زموونێكی تێكهه‌ڵكێش و جیاوازه‌ له‌ رووی كاركردن له‌سه‌ر ده‌قێكی شانۆییه‌وه‌، هێنده‌ی بزانم به‌جۆرێكی جیاواز و سه‌رنجڕاكێش چیرۆكه‌كانی كۆكراونه‌ته‌وه‌، ئه‌م كاره‌ و ئه‌م شێوازه‌ی كاركردنه‌ چۆن پێشوازی لێ كرا؟

شانۆیی «ماڵه‌كه‌م جانتایه‌كه‌« ئه‌زموونێكی هاوبه‌شی ئێمه‌یه‌ له‌گه‌ڵ به‌شی خوێندنی باڵا و «شانۆی پشت به‌ستوو به‌ توێژینه‌وه‌«ی زانكۆی بریتیش كۆڵۆمبیا. ئه‌م ئه‌زموونه‌ هێشتا له‌ دامه‌زراندندایه‌. وه‌ك به‌رنامه‌ی كاره‌كه‌، پڕۆژه‌كه‌مان دابه‌شكرد به‌سه‌ر سێ قۆناغدا، قۆناغی یه‌كه‌م بریتییه‌ له‌ كاركردن له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك كۆچه‌ر و په‌ناهه‌نده‌ی سه‌ر به‌ وڵات و نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كان كه‌ هاتوونه‌ته‌ كه‌نه‌دا. له‌م قۆناغه‌دا خۆم و دوو هاوكارم سه‌رپه‌رشتیی نووسینی چیرۆكی راسته‌قینه‌ی ئه‌و په‌ناهه‌ندانه‌ ده‌كه‌ین تا بتوانن به‌ ستراكچه‌ری نووسینی چیرۆك له‌ زمانی كه‌سی یه‌كه‌مه‌وه‌ به‌ زمانی ئینگلیزی چیرۆكه‌كانیان له‌ 2500 وشه‌دا داڕێژن، ئه‌م پرۆسه‌یه‌ نزیكه‌ی 4 مانگی خایاند و له‌ دوو شوێنی جیاواز نمایشمان كردن، ئه‌م نمایشانه‌ چ بۆ ئێمه‌ و به‌شداران و چ بۆ بینه‌ره‌كانیش ئه‌زموونێكی جیاواز بوو و گفتوگۆیه‌كی گه‌رمی به‌دوای خۆیدا هێنا. قۆناغی دووه‌م بریتییه‌ له‌ ئاماده‌كردنی پێرفۆرمانسێك كه‌ پشت به‌و چیرۆكانه‌ ده‌به‌ستێت و نووسه‌ری چیرۆكه‌كان خۆیان رۆڵه‌كانی ده‌بینن. به‌ڵام قۆناغی سێیه‌م، نمایشێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ كه‌ من و لێنۆرا ئێسی ده‌قه‌كه‌یمان نووسیوه‌ و زۆر په‌یوه‌ندی به‌چیرۆكه‌كانی قۆناغی یه‌كه‌م و دووه‌مه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام ئه‌و قۆناغانه‌ وه‌ك بنه‌مای توێژینه‌وه‌كه‌مان ئیشمان له‌سه‌ر كردوون بۆ باسكردن له‌ قه‌یرانی كۆچ و په‌ناهه‌نده‌یی له‌ رێگه‌ی چه‌ند كاره‌كته‌رێكه‌وه‌ له‌ چه‌ند باكگراوندێكی جیاوازه‌وه‌ كه‌ له‌ نا- شوێن و نا – كاتێكدا یه‌ك ده‌گرن و به‌ یارییه‌ك ده‌یانه‌وێت خۆیان له‌و ته‌لیسمه‌ی نا – كات و نا – شوێنه‌ رزگار بكه‌ن.

 66 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*