سەرەکی » زانست » قشڵەی مەخمور شوێنەوارێکی مێژوویی…پەڕە 3

قشڵەی مەخمور شوێنەوارێکی مێژوویی…

b

شوێنەوارناسان: قشڵەی مەخمور گوزارشت لە دەوڵەمەندی سنوورەكە دەكات لەرووی پێداویستەكانی بیناسازی وەك گەچ و چەندین جۆر بەرد

راپۆرتی، تەها عەبدوڵڵا، هەولێر

قشڵەی مەخموور دەكەوێتە ناوەراستی قەزای مەخموور لە باشوری رۆژئاوای پارێزگای هەولێر، لەسەرەتای سەدەی رابردوو لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی لەبەرد و گەچی سنورەكە دروستكراوە، دوو نهۆمە ورووبەرەكەی نزیكەی 900مەترچوار گۆشە دەبێت، بەگوێرەی سەرچاوە مێژوویەكان بونیاتنانی قشڵەی مەخموور و قشڵەی شوێنەكانی دیكە لەو سەردەمە بۆ مەبەستی حەوانەوە و جێگیركردنی سەربازی بەكار هاتووە بەتایبەتی لەوەرزی زستان.

دوای دروستبوونی عیراق و نەمانی دەوڵەی عوسمانی لەناوچەكە قشڵەی مەخموور وەك بنكەیەكی پۆلیسی و چەند فەرماگەیەكی دیكە بەكارهاتووە، تا كۆتایی حەفتاكان، بەوتەی خەڵكی ناوچەكە ئێستاش هیچ فەرمانگەیەكی رەسمی تێدا نیە، تەنیا وەك شوێنوارێكی دێرین و مێژووی قەزاكە سەیر دەكرێت .

لەبارەی گرنگی مانەوە و پاراستنی شوێنەورای لەو جۆرە لەقەزای مەخموور، شوێنەوارناس جەمال جەمیل ئەسعەد، ماستەر لە بواری شوێنەوار بە كوردستانی نوێی راگەیاند: سەرەتای پێویستە بزانین وشەی قشڵە چیە و لە چیەوە هاتووە، (قشڵە) وشەیەكی توركیە، بەمانای شوێنی حەوانەوەی سەربازان لەوەرزی زستان دێت، سەبارەت بە قشڵەی مەخموور ئێستا وەك شوێنەوارێك دەناسرێت، هەرچەندە بەگوێرەی یاساكانی عیراقی هەر پارچەیەكی دروستكراو تەمەنی بووە دووسەد ساڵ ئینجا دەبێتەوە شوێنەوار، بەڵام باس لەوەشكراوە كاتێك لەناوچەیەك بیانیەك یان دروستكراوێكی دەگمەن هەبوو دوای چەند ساڵێكی كەم دەبێتە شوێنەوار.

وتیشی: پاراستنی بیانیەكی لەو جۆرە كە دەكەوێتە سەنتەری شارۆچكەی مەخموور نیشانەی پاراستنی مێژووی بیناسازیە لەو قەزایە، بەتایبەتی دەبینین شێوازی دروستكردنی قشڵەی مەخموور گوزارشت لە دەمەوڵەمەندی سنورەكە دەكات لەرووی پێداویستەكانی بیناسازی وەك گەچ و چەندین جۆر بەرد، كە بۆ دروستكردنی قشڵەكە و بیانی تر لەو سەردەمە بەكارهاتووە، بەهەمانشێوە هەر ناوچەیەك باڵەخانە و بینای لەو جۆرە دروستكرابێت سوود لەپێداویستی بیناسازی لەو ناوچە وەرگیراوە .

ئاماژەی بەوەشكرد: بەئامانجی چاودێری كردنی شوێنەوارەكان لە مەخموور ، لەلایەن بەرێوەبەرایەتی شوێنەواری هەولێر بنكەیەكی چاودێری داندراوە، ئەو بنكەیە چاودێری شوێنەوارەكانی ئەو سنورە دەكات لە هەر جۆرە تێكچون و مەترسیەك لە سەریان و لە هەر رووداو و پێشهاتێك شوێنەواری هەولێری لێ ئاگەدار دەكاتەوە.

ئەو شوێنەوارناسە ئەوەشی خستەروو: بەهۆی ئەو بارودۆخە سیاسی و ئەمنیەی بەسەر سنورەكە داهاتووە هەرێمی كوردستان دەسەڵاتی تارادەیەك كەمبۆتەوە، هاوكات لە رووی ئیدارەیەوە سەر بە موسڵە، چونكە لەسەردەمی رژێمی بەعس لە ناوەڕاستی نەوتەكانی سەدەی رابردوو، مەخموورلە پارێزگای هەولێرەوە خرایەسەر بەپارێزگای نەینەوا، ئەمەش وایكردوە مەخموور لەنێوان بەرداشی ئاشی دووشار لەچەندین خزمەتگوزاری بێبەش بكرێت، بەهەمان شێوە شاری موسڵی بەهۆی ئەو وێرانیەی توشی بۆوە ئەویش ناتوانی هیچ شتێكی ئەو تۆ بۆ مەخموور بكات ، بەتایبەتی لەرووی شوێنەوارەكان.

لەسەر هەمان بابەت مەلا رەسول بندیان كەسایەتی شارۆچكەی مەخموور لەبارەی مێژوی قشڵەی قەزاكە و گرنگی پاراستنی لەفەوتان بەكوردستانی نوێی راگەیاند: قشڵەی مەخموور بەیەكێك لە شوێنەوارە گرنگەكانی قەزاكە دادەندرێت و لەسەردەم جیاوازەكان بەچەندین قۆناغ تێپەرێوە و بۆچەندین مەبەستی سەربازی و فەرمانگەی كارگێری بەكارهاتووە ، جگە لە قشڵەیە، مەخموور و دەشتیەكانی ئەو سنورە زۆر دەوڵەمەند بە شوێنەوار وەك ئەشكەوت و گردی مێژووی كە شێكی زۆریان كەوتۆتە دێهاتەكان.

وتیشی: لەگەڵ ئەوەی قشڵەی مەخموور لەماوەی رابردوو چەند جارێك نۆژەنكراوەتەوە، بەڵام لەكاتی ئێستا تارادەیەك فەرامۆشكراوە، ئەمەش وایكردوە مەترسی لەسەر دروست بێت، بۆیە بەپێویستی دەزانین هەرچی زووە ئاوەڕی لێ بدرێتەوە، بۆئەمەش بەرپرسانی قەزای مەخموورمان لەو مەترسیانە ئاگەداركردۆتەوە.

هەروەها باسی لەچەند گرفتێكی دیكەی قشڵەی مەخموور دەكات و رایدەگەیەنێت: گرفتێكی دیكەی قشڵەی مەخموور تێكڵەبوونیەتی بە بازاڕی قەزای مەخوور و نزیكبونەوەی دوكانەكانی ئەو بازاڕە، ئەمەش كاریگەری كردۆتە سەر ئاستی سەردانی گەشتیاران و میوانان، چونكە ناكرێت شوێنێكی وا كە بەمێژووی مەخموور دادەندرێت فەرامۆش بكرێت، بەڵكو دەبوو زیاتر گرنگی پێبدرێت.

لەلایەنخۆیەوە عەبدولرەحمان عەبدولخالق كە كەسایەتیەكی دیكەی سنورەكەیە، باس لە كاریگەری رووداوەكانی ساڵانی رابردوو لەسەر شوێنە مێژوویەكانی سنورەكە دەكات‌و رایدەگەیەنێت: بەدڵنیایەوە رووداوەكانی رووداوەكانی رابردووی سنورەكە كاریگەری لەسەر شوێنەوارەكان هەبووە، هەر ئەو رووداوانەش وایكردوە وەكو پێویست نەتواندرێ نۆژەن بكرێتەوە، ئێستاش ئەگەر فریای نەكەون رەنگە توشی داڕمان و زیانی گەورە بێتەوە.

وتیشی: لە بنەڕەتدا قشڵەكە لە دوو نهۆم پێكدێت، پێشتر یەك دەرگای هەبوو، بەڵام لەگەڵ نۆژەنكردنەوەی دەرگایەكی دیكەی بۆ زیادكرا بوو بە دوو، ئەوەش كاریگەری كردۆتە سەر شێوازەكۆنەكەی، لەگەڵ ئەوەش خەڵك دەتوانێ سەردنی بكات.

لەبارەی شێوازی دروستكردنی عەبدولرەحمان عەبدولخالق روونیكردەوە: راستە دروستكردنی قشڵەی مەخموور لە سەردەمی حكومی عوسمانیەكان بووە، بەڵام لەلایەن وەستا و كرێكارە كوردەكانی دانیشتووی مەخموور دروستكردوە، هەروەها ئەو پێداویستیانەی بۆ دروستكردنی بەكارهاتووە، لە گەچ و بەر پێكدێت، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە مەخموور دەوڵەمەند بە گەچ و بەردی جۆراجۆر كە بۆچەندین پیشەسازی خانوو باڵەخانە سوودی لێوەردەگیرێت.

 630 جار بینراوە