سەرەکی » وتار » ئیدریس جەبار » رۆڵی رێكخراوی كۆمەڵی وڵاتانی عەرەب لە…

رۆڵی رێكخراوی كۆمەڵی وڵاتانی عەرەب لە…

رۆڵی رێكخراوی كۆمەڵی وڵاتانی عەرەب لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست

لەو دەمەی چاوی بەرۆشنایی هەڵهێنا لە 1945، رێكخراوی كۆمەڵی وڵاتانی عەرەبی، شكستخواردووبوو لەچارەسەركردنی كێشە ناوخۆیی و ئیقلیمیەكانی ئەندامانی رێكخراوەكە، رەنگە دەركەوتووترین ئەو كێشانەش پرسی فەلەستین بێت، ئەمەش هاوشان بوو لەگەڵ هەوڵەكانی ئێران بۆ هەناردەكردنی «شۆڕشەكەی»و دەستوەردان لە كارووباری وڵاتانی ناوچەكە.

دامەزراندنی رێكخراوەكە لەچوارچێوەی سەرهەڵدانی ژمارەیەك رێكخراوی ئیقلیمی بوو لەكۆتایی دووەمین جەنگی جیهان و دەستەبەركردنی سەربەخۆیی لەلایەن وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانەش لوبنان و سوریا و عیراق و ئەردەن، بەریتانیا لەرێی دامەزراندنی رێكخراوەكەوە، لەلایەك هەوڵیدا بەشداریی لەچارەسەكردنی ناكۆكییەكان لەسەر فەلەستین بكات و لەلایەكی تر بۆ پەراوێزخستنی فەرەنسا كردی، بەو پێیەی لەو دەمەدا فەرەنسا ركابەری بەریتانیابوو لەسەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر ناوچەكەدا.

لەسەرەتای دروستبوونییەوە، كۆمەڵەكە بازنەیەكی پەلكێشكردنی نێوان دوو جەمسەربوو، یەكەم سعودی- میسری، و دووەم عیراقی- ئەردەنی. ناكۆكییە نێوخۆییەكان لەرێكخراوەكەدا بەردەوام بوو، بەشێك لەو ناكۆكیانەش لە سەردەمی عەبدولناسردا بە یەكگرتنی سوریا و میسر كۆتایی هات، بەڵام هەر بە خێرایی ئەو یەكگرتنە هەڵوەشایەوەو كاتێك وڵاتانی مەغریبی عەرەبیش سەربەخۆییان وەرگرت، چونە ژێر سایەی ئەو دابەشبوونە.

بە هەمان شێوە لەجەنگی سارددا ئەندامانی رێكخراوی كۆمەڵی وڵاتانی عەرەب بەسەر دوو جەمسەردا دابەشبوون، سوننەمەزهەبێكی موحافیزكار، میحوەری ناسری. ئەم بونیادە لەگەڵ جەنگی 1973دا دادرایەوە و قاهیرە خۆی لەیەكێتی سۆڤیەت دوورخستەوەو چووە كاروانی ئەو دانوستانەی كەئەمریكا پشتیوانی دەكردو بە هەردوو رێكەوتنی نێوان ئیسرائیل میسر و ئیسرائیل ئەردەن كۆتایی هات، لەگەڵ رێكەوتن لەسەر راگرتنی پێكداهەڵپژانەكان لەنێوان ئیسرائیل و سوریا، ئەم رێكەوتنەش بەشداربووان لە جەنگی سوریادا پابەندبوون پێی، لەكاتێكدا بۆردومانەكانی ئیسرائیل بەردەوام بوو لەسەریان.

بەڵام لەئێستادا ئەو ولاتانە لەنێو خۆیاندا دابەشبوون لەسەر ئێران، هەندێكیان لە سورگەی ولایەتی فەقیهی شیعی دەسوڕێتەوە و هەندێكی ترییان دژ بەو ویلایەتە وەستاوەتەوە، ئەم دابەشبوونەش سنوری وڵاتەكانی بەزاندووە. لە یەك دەوڵەتدا، هەندێك گروپ سەریانهەڵداوە كە پشتیوانی وڵاتانی هەرێمی بەتایبەت تاران دەكەن.

لە هەمان كاتدا وڵاتانی ئەندام لە كۆمەڵەكە لەنێوخۆیاندا بەسەر دوو جەمسەرە نا عەرەبییەكەدا دابەشبوون: توركیا و ئیسرائیل.

لەم چەند ساڵەی دوایی و لەگەڵ هەڵایسانی رووداوەكانی بەهاری عەرەبی، پشێوی ئەو ئەزمونە جوگرافییە- سیاسییە ئەمریكاییەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی گرتەوە، وەك هنری كیسنجەر وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی لە سەردەمی ریچارد نیكسۆن باسی دەكات.

چوار دەوڵەت لە ناوچەكەدا سەروەریی خۆی لەدەستدا، سوریا و عیراق (لە داگیركردنی ئەمریكا لە ساڵی 2003) و لیبیا و یەمەن بوونە گۆڕەپانی شەڕی نێوان ئەو گروپانەی هەوڵ بۆ خۆڤاڵكردن و حوكمڕانی دەدەن.

لوبنان لەرێكەوتنی قاهیرەی 1969وە بووە گۆڕەپانی پێشبڕكێی و ململانێی نێوان دراوسێكانی، وەك باتریك سیل دەڵێت، هەر ئەو لە 2009دا داوای لە لوبنانییەكان كرد، «چەمكی نیشتمانپەروەریی پەرەپێبدەن و یەكبگرن، لەبەری ئەوەی گەمەی ركابەرە ئیقلیمییەكان بكەن».

هەرچەندە كۆمەڵی وڵاتانی عەرەبی لەبەڵێننامەكەیدا پابەندی رێزگرتن لەسەربەخۆیی و سەروەریی هەموو وڵاتەكان و داننان بەسنورەكانیان بووە، بەڵام ئەو پرەنسیپەش پێشێلكراوە ، بەڵام لەدەستدانی سەروەریی لەهەندێك وڵاتی رێكخراوەكە، وای لە كیسنجەر كرد بڵێت»سیستمی جیهانی بەرەو داڕمان دەچێت لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. ئەو سیستمە رۆژ بەرۆژ گۆڕانكاریی بەسەردا دێت. كۆنترۆڵكردنی هەرێمەكەی داعش لەلایەن ئێرانی و هێزەكانی سەر بە ولاتەكە، بووە پردێك بۆ پشتێنەی وشكانی لە تارانەوە بۆ بەیروت».

بە كورتی، سیستمی جیهانی، و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە تایبەتی، لەقۆناغێكی راگوزەریدایە و هێشتا سیماكەی دەرنەكەوتووە، هێشتا پارسەنگی ئێران قورس نەبووە تێیدا. ئەمەش لەكاتێكدایە خۆرئاوا و ئەمریكا سیاسەتێكی كورت مەودا پیادە دەكەن، حیسابیان بۆ گرتنەبەری سیاسەتێكی دوورمەودا نەكردووە و سەرقاڵی پاشەكشەكردنن لەناوچەكە، هەوڵدان بۆ پڕكردنەوەی كەلێنەكەی ئەمریكا هەر تەنیا مۆسكۆ نییە، پشێوییەكی گشتی لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست، پەكین و نیودەلهیش دێنێتە سەر خەت بۆ دەستوەردان .

هەر لەو چوارچێوەیەدا، مۆسكۆ و ئەنقەرە هەوڵ دەدەن هەژموونی خۆیان بەسەر ناوچەكەدا بسەپێنن، بە دیاریكراویش بەسەر سوریا و لیبیادا. لە دەستپێكی دەستوەردانی سەربازی مۆسكۆ لە سوریا لە ئەیلولی 2015وە، پشتی بەهێزەكانی كۆمپانیایەكی تایبەت بەست كە (فاگنەر»ە. روسیا دەستی بەسەر پیشەسازیی فۆسفاتدا گرت لەسوریا.

لە تشرینی یەكەمی 2019، «فاگنەر» هاوكاریی هێزەكانی جەنەراڵ حەفتەری كرد لەلیبیا، تا دەستبەسەر بەندەرەكانی نەوتدا بگرن.

مۆسكۆ لەم چەند مانگەی دواییشدا بووە هێزێكی جەمسەری لەلیبیا. دەستگرتن بەسەر نەوتدا لەو وڵاتە، ئەژموونی روسیای گەورەتركرد لەڕووی هەناردەكردنی نەوتەوە بۆ ئەوروپا. سیڤن تاونسندی فەرماندەی فەرماندەیی سەربازی ئەمریكا لەئەفریقاش، هۆشداریی دا لەدەستوەردانی روسیا لەناوچەكە و هەژموونی روسیا لەئەفریقا وەك سەرچاوەیەكی سامانی سروشتی. ئەمەش لەكاتێكدا كە مایك پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا، پابەندبوونی ئیدارەكەی ترەمپی رایگەیاند، بە كەمكردنەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە ئەفریقا. ئەم جیاوازییە لە لێدوانی بەرپرسانی ئەمریكایی، روویەكە لە رووەكانی خۆدوورخستنەوەی واشنتۆنە لەجیهان.

 287 جار بینراوە