سەرەکی » کەلتوور » ئەمریكانامە بە تامی شیعر

ئەمریكانامە بە تامی شیعر

نامۆ حەوێزیی

پێشەوا كاكەیی یەكێكە لەو شاعیرە چالاكانەی بەم دواییە بە تایپ و ستایڵێكی جیاواز لە ئەدەبیاتی باوی دوای راپەرین دەركەوت و توانی لەم ماوە كورتەدا ببێتە مایەی تێڕامانی بەشێك لە نووسەران.

ئەمریكانامە بەتامی شیعر، كاركردنە لەناو فۆرمێكی جیاواز لە ئەدەبی باو بە شێوەیەكی گشتی، واتا ئەم دەقەی ئێمە لەناو گوتاری رۆشنبیریدا پێی دەڵێین دەقی كراوە یا رۆمانە شیعر، لەڕاستیدا دوو دیوی هەیە، دیوی یەكەم بە هەمان فۆرم و تەكنیكی خەیاڵئامێز، دیوی دووهەمی سەفەركردنە بەنێو دونیایەكی مەجازی یاخود دونیایەكی واقیعی، دونیا مەجازییەكەی وەك ئەم دەقەی پێشەوایە، لێ‌ دونیا واقیعییەكەی وەك سەفەرەكەی ئەرنیست هەمنگوای دەمێك بۆ ئیسپانیا سەفەر دەكات. نووسەری دیاری عیراقی عەبدوڵڵا ئیبراهیم بەم جۆرە دەقە دەڵێ‌ ئەدەبی (ادب الارتحال) واتا ئەدەبی كۆچ، یا سەفەر، سەفەر كردن بەناو حەوزی ئەم سەفەرەدا هەم سەفەری مێژوویی و جوگرافیی، هەم سەفەری فیكریی و ئیستاتیكییە، بە مەرجێك لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دی سەفەر بكات، سەفەری مەجازی و واقیعی، بۆ ئاشكراكردنی فەزایەكی فیكری و ئیستاتیكی و مێژوویی و جوگرافی، ئەمە ئەو جیاوازییە كە لە نێوان ئەدەب وەك فەنتازیا و ئەدەبی كۆچ بوونی هەیە. لەمێژووی مرۆڤایەتیدا ئەم ئەدەبە رۆڵی كاریگەریی هەبوو، یەكەم دەقی ئەدەبی كۆچ ئەفسانەی گلگامێشە، لەدەمی كۆچی پاشایەك لە وڵاتی رافدێنەوە بۆ دارستانی ئرس، پاشان ئەفسانەی ئۆدیسەی هۆمیرۆس، بە گەڕانەوەی ئۆلێس لە ئاسیاوە بۆ ئیساكا، ئەم دەقە لە فۆرمە واقیعییەكەی بە ئەدەبی كۆچ دەژمێردرێت. بێگومان پێشتریش شاعیرانی كورد كاریان بەم تەكنیكە كردووە، لێ‌ بە شێوەی پێشەوا كاكەیی نەبوو، ئەوەی لە ئەمریكانامەدا نووسراوە، ئەدەبی كۆچە، لێ‌ لە فۆرمە مەجازییەكەیدا، واتا وەك هەمنگوای و ئۆلیس سەفەری نەكردووە، بەڵكوو سەفەری پێشەوا، سەفەرێكە لە تەونی خەیاڵدا، واتا هێشتا سێبەری ئەدەبی خەیاڵئامێزی بەسەرەوە هەیە.

پێشەوا دەڵێ‌:
« وەختێك خاكی ئەفریقام بە جێهێشت، هەندێك قسەم لەگەڵ بیتینۆ كرد، دەربارەی ئەم وڵاتانە، بیتینۆ راوچی ماسی بوو، هەتا راوچی دڵیش بوو، ئەو لە من گەڕیدەتر بوو، بەس دڵی بە بەندەرەكانی پرایا خۆشبوو، نیشتمانی ئەو ماسی نێو زەریاكان بوو، پێچەوانەی ئێمە كە ماسی نێو نیشتمانێك بووین».

ئەگەر بەراوردێك لەنێوان ئەدەبی كۆچی ئێمە و ئەوانی دی بكەین، دەبینین ئەدەبی ئێمە هێشتا غەمگینی و بێ‌ ئومێدی پێوە دیارە « نیشتمانی ئەو ماسی نێو زەریاكان بوو، پێچەوانەی ئێمە كە ماسی نێو نیشتمانێك بووین» ئەوەی ئێمە لەوانی دی جیا دەكاتەوە ئەدەبی كۆچ نییە، بەڵكو قۆناغ و سایكۆلۆجیای جودایە» لەنێو ژنانی ئیمبیرای پاناما: ژنانی وێ‌ گاڵتەیان بەو شیعرە دێت كە بە شێوەی ئیرۆتیكی دەنووسرێت. خۆیان ئیرۆتیكین، پێویست ناكات شاعیران بێن و خەرمانەی مەمكیان بە دوو وشەوە گرێ‌ بدەن». كەوایە ئەم موسافیرە رۆژهەڵاتییە قورسە بتوانێت خۆی لەو كەلتوورە بێ‌ ئومێدییە رزگار بكات و، لەناو قوڵایی مێژوو و جوگرافیا و جوانییەكانی ئەوی دیدا خۆی بگونجێنێت. ئەمە نەك بەو مانایەی پێشەوا نەیتوانیوە بەنێو ئەدەبی كۆچدا سەفەر بكات، بە پێچەوانەوە گوزارشت لە راستی موسافیری رۆژهەڵاتی و ئەدەبی كۆچ دەكات بە تێگەیشتنی كەسێتی رۆژهەڵاتی. بێگومان نووسینەوەی ئەم دەقە، دونیایەكی جیاوازمان پێ‌ دەبەخشێت، دونیایەك كە گوزارشت لە دوو واقیعی جودا دەكات، كە ئێمە دەتوانین سەفەرەكەمان راستگۆیانە بگێڕینەوە، ئەوەی لەم ماوەیەدا پێشەوا كاكەیی كاری لەسەر كردوون، هەوڵێكە بۆ دەرچوون لەو فۆرمە تەقلیدیەی ئەدەب و بە تایبەتی شیعر. بۆیە جیاوازییەكی دیش بەدی دەكەین ئەم دەقەی پێشەوا دەبێ‌ بە ئەدەبی كۆچ بناسرێت نەك رۆمانە شیعر، دەكرێ‌ لە نەشارەزایمان بۆ ئەدەبی كۆچ، بە رۆمانە شیعر ناوی ببەین. بەهەر جۆرێك بێت ئەم كتێبەی پێشەوا كاكەیی پێویستی بەوەیە زۆر بەقوڵتر قسەی لە بارەوە بكرێت، چونكە فەزای شیعرییەت لەم دەقەدا جیاوازی زۆری لەگەڵ دەقی نووسەرانی دی هەیە.

 113 جار بینراوە