سەرەکی » ئاراستە » له‌ سه‌ره‌تای‌ ژیانه‌وه‌ بۆ ناوه‌ندی بازرگانی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌

دڵشاد و گوندەکانی وڵات

له‌ سه‌ره‌تای‌ ژیانه‌وه‌ بۆ ناوه‌ندی بازرگانی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌

ئاوایی گۆڕه‌شه‌له‌_ هه‌رێمی خانه‌قی _ وڵاتی‌ گه‌رمه‌سێری كورد

سه‌ره‌تا له‌ خانه‌قینه‌وه‌ ده‌چینه‌ ئه‌ڵوه‌ن

خانه‌قی له‌نێوان هێڵی پانی 34,20 پله‌ باكورو هێڵی درێژی 45,23پله‌ خۆرهه‌ڵاتدایه‌وبه‌رزی‌ خانه‌قی له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ «201» مه‌تره‌و روبه‌ری‌ گشتی ئه‌م هه‌رێمه‌ 3915كم چوارگۆشه‌یه‌. به‌شێوه‌زاری‌ كه‌لهوری‌ به‌ خانه‌قی ناوده‌برێت. له‌به‌ره‌به‌یانی مێژووه‌وه‌و له‌سه‌رهه‌ڵدانی‌ دروستبوونی مرۆڤه‌وه‌، كه‌ ملیارێك‌و 500 ملیۆن ساڵ به‌ر له‌ئێستا له‌ده‌ره‌نجامی‌ «ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌كه‌« مادده‌، ووزه‌، كات، بۆشایی دروستبوون 300 هه‌زار ساڵ پاش ده‌ركه‌وتنی (مادده‌، وزه‌، كات..هتد) چه‌ند گه‌ردێك تۆپه‌ڵه‌بوون‌و بونیادی گه‌وره‌و ئاڵۆزی پێكهێنا پێیده‌وترا (زینده‌وه‌ر)یان (بایۆلۆژیا)، 70 هه‌زار ساڵ به‌ر له‌ئێستا زینده‌وه‌ره‌كان توخمی (مرۆڤه‌ هوشیاره‌كان)ی به‌ره‌به‌ره‌ گه‌شه‌ پێداو بوون به‌بونیادی چڕوپڕترو پێیده‌وترا (كولتور)و ئه‌م كولتوره‌ مرۆییانه‌ پێیده‌وترا «مێژوو»و شۆڕشی ده‌ركپێكردن، ته‌كانی‌ «ده‌سپێك»ی دایه‌به‌ر مێژوو، ئه‌وجا مرۆڤ به‌سه‌ر زه‌ویدا بڵاوبووه‌وه‌، (9500) ساڵ پ.ز له‌باكوری‌ كوردستان‌و خۆرهه‌ڵاتی‌ كوردستان‌و باشووری‌ وولاتی‌ كورد، مرۆڤ بوونی هه‌بووه‌، كشتوكاڵیان دۆزیوه‌ته‌وه‌ به‌تایبه‌ت له‌(بێستان سوور)ی هه‌رێمی شاره‌زوورو «چه‌رموو»ی هه‌رێمی چه‌مچه‌ماڵ، ئه‌م پێشكه‌وتنانه‌ په‌ڕیوه‌ته‌وه‌ بۆ «ئارتیمیتا» خانه‌قینی ئه‌مڕۆی‌ كورد. به‌درێژایی مێژوو خانه‌قی شوێنی نیشته‌جێی كورد بووه‌، به‌هۆی بوونی ئاو «ئه‌ڵوه‌ن»و سه‌رزه‌مینی به‌پیت‌و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌قۆناغێكی مێژوودا بووه‌ به‌ناوه‌ندێكی گه‌وره‌ی‌ بازرگانی‌، سه‌ره‌ڕێی سه‌ره‌كی (ڕێگای‌ ئاوریشم)ی‌ نێوان خۆرهه‌ڵات‌و خۆرئاوا بووه‌، هه‌شت سه‌ده‌ پێش زایین گۆتییه‌كان گه‌شه‌یان پێداوه‌و ناوی‌ (ئاوارتێوم) بووه‌، ئه‌سكه‌نده‌ری‌ مه‌كدۆنی كه‌ داگیری كردووه‌ ناوا ناوه‌ «ئارتیمیتا»‌و مه‌ڵبه‌ندی وویلایه‌تی (ساپینا) بووه‌، له‌نوسراوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی ئاشووری‌ به‌(خودون) ناوی‌ هاتووه‌، كه‌ له‌شكری‌ داگیركه‌ری‌ عاره‌ب له‌سارای عه‌ره‌بستانه‌وه‌، شمشێری خوێناوی‌ هاتون كوردستانیان له‌ده‌روازه‌ی‌ (حه‌مرین) كه‌ سنوری‌ نێوان (ماد_بابل)بوو داگیركرد، له‌ساڵی 637زاینی‌و پاش هه‌شت مانگ ئابڵۆقه‌ی‌ سه‌ختی ئیسلامی گوڵاڵه‌و دواتر خانه‌قین‌و سه‌رپێڵی زه‌هاویان به‌نوكی شمشێر خوێناوی‌ كردووه‌و دواتر داگیریان كردووه‌، ئه‌مه‌ بووه‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆداگیركاری‌ هه‌تایی كوردستان له‌ده‌روازه‌ی‌ خانه‌قینه‌وه‌ له‌لایه‌ن عاره‌به‌وه‌. ڕوباری‌ «ئه‌ڵوه‌ن» له‌هه‌ردوو سه‌رچاوه‌ی‌ (سیاوانه‌)و (سه‌راب ئه‌سكه‌نه‌ر) له‌شاخی (داڵاهۆ)و (قه‌ڵاچه‌ ئاو) هه‌ڵده‌قوڵێ‌و (سیاوانه‌و سه‌راو ئه‌سكه‌نه‌ر) 1500م له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ به‌رزه‌، له‌خۆرئاوای‌ زنجیره‌ چیاكانی‌ زاگرۆس له‌خۆرهه‌ڵاتی‌ شاری‌ سه‌رپێڵی زه‌هاوی‌ كورد به‌درێژی 32كم هه‌ڵده‌قوڵێ 160كم له‌سه‌رچاوه‌وه‌ هه‌تا ده‌گاته‌ (سیروانی‌ كورد) درێژه‌، ئه‌ڵوه‌ن شێوه‌ زمانی‌ (ئاریایی)ه‌، به‌مانای‌ به‌رزی‌و شاخی ئه‌ڵوه‌ن كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نزیكی شاری‌ هه‌مه‌دان (پایته‌ختی به‌رله‌ زاینی ده‌وڵه‌تی مادی‌ كورد) ئه‌ویش واتا (به‌رزه‌ چیا). ئه‌م وشه‌یه‌ له‌(هه‌را_ هه‌ڵا) واته‌ به‌رزو (وه‌نتا_ وه‌ند) به‌مانای‌ ئه‌و شوێنه‌ی‌ لێی دێ. تێكڕای مێژووی‌ دروستبوونی‌ له‌(2500 پ.ز)یه‌وه‌ دیاره‌و گریكه‌كان پێشتر به‌(تیتۆ) واته‌ دیمه‌نی جوان‌و كورد پێیوتووه‌ (چاڵاوسه‌ر) ئه‌كه‌دییه‌كانیش پێیانوتووه‌ (هێلیان)‌و فارسیش به‌(ئیلوان) ناوی‌ هێناوه‌. له‌هاتنی ئینگلیز بۆ داگیركردنی‌ عێراق و كوردستان خانه‌قین له‌ساڵی 1921 به‌(ئیراده‌ی‌ مه‌له‌كی) كراوه‌ به‌قه‌زاو ناحیه‌كانی‌ قه‌زای‌ خانه‌قین بریتین له‌(ناحیه‌ی‌ گوڵاڵه‌ له‌ساڵی 1958 كراوه‌به‌ ناحیه‌ به‌پێی مه‌رسوومی كۆماری‌‌و روبه‌ره‌كه‌ی‌ 467كم چوارگۆشه‌یه‌)و (ناحیه‌ی‌ قزڕه‌وات به‌فه‌رمانی‌ عوسمانلی كراوه‌ به‌ناحیه‌و 654كم چوارگۆشه‌یه‌)و (ناحیه‌ی‌ مه‌یان 579كم)و (ناحیه‌ی‌ قه‌ره‌ته‌په‌)و (ناحیه‌ی‌ به‌مۆ)و (ناحیه‌ی‌ قۆره‌توو)، خانه‌قین زیاتر له‌300 گوند له‌سنوره‌كه‌یدایه‌.

ناحیه‌ی‌ قۆره‌توو_ خانه‌قینی كورد

ناحیه‌ی‌ قۆره‌توو له‌نێوان هێڵی‌ پانی 34,61 پله‌ باكوورو هێڵی كه‌مه‌ره‌یی درێژی‌ 45,49 پله‌ خۆرهه‌ڵات دایه‌ 278م له‌ئاستی‌ رووی ده‌ریاوه‌ به‌رزه‌و 74 گوند له‌سنوره‌كه‌یدایه‌ له‌ساڵی 1880 گوندی‌ قۆره‌توو ئاوه‌دان بووه‌ له‌سه‌رده‌ستی (عه‌زیزخانی‌ باجه‌ڵان) بووه‌، ئه‌و ده‌م له‌ژێرده‌سه‌ڵاتی‌ حكومه‌تی‌ ئێراندا بووه‌، (قۆره‌توو واته‌ تووی پێنه‌گه‌ییو) به‌فه‌رمانی‌ شای ئه‌و ده‌می ئێران قۆره‌توو ده‌وروبه‌ری‌ به‌خشراوه‌ به‌(عه‌زیزخانی‌ باجه‌ڵان)، له‌ساڵی 1914 عوسمانلی‌و ئێران له‌سه‌ر سنور كێشه‌یان چاره‌سه‌ر كردووه‌و ڕێكه‌وتوون به‌وپێیه‌ی‌ 66%ی زه‌وی‌ خاكی قۆره‌توو و گونده‌كانی‌ خراوه‌ته‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ عوسمانلی‌و قۆره‌توو له‌قه‌سری شیرین جیاكراوه‌ته‌وه‌، له‌ساڵی 1890 كراوه‌به‌ ناحیه‌، ناحیه‌كه‌ له‌گوندی (ئیداره‌)و دواتر (چیاسوورك) بووه‌ له‌سییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ ڕابردوو، له‌ گوندی قۆره‌توو ناحیه‌كه‌ جێگیركراوه‌و سه‌رتۆپی ووڵاته‌كه‌ كوردن، گوندی «گۆڕه‌شه‌له‌« یه‌كێكه‌ له‌و 74 گونده‌ی‌ ناحیه‌ی‌ قۆره‌توو كه‌ ده‌كه‌وێته‌سه‌ر ڕووباری‌ سیروانی‌ كورد.

گوندی گۆڕه‌شه‌له‌_ ناحیه‌ی‌ قۆره‌توو_ وڵاتی‌ گه‌رمه‌سێر

له‌ به‌نداوی‌ ده‌ربه‌ندیخانه‌وه‌و له‌بناری‌ زمناكۆو چیای «خۆیشكه‌وه‌« ئه‌وه‌ وڵاتی‌ گه‌رمه‌سێره‌.شان به‌شانی ڕووباری‌ سیروانی‌ كوردله‌سه‌ر ئه‌م ڕووباره‌، له‌هه‌رێمی «پێواز»و «كه‌لار»و (هه‌رێمی پاڵانی‌)و كوڵه‌جۆ، به‌ری‌ ئه‌وبه‌رو ئه‌مبه‌ر، تێكڕای گونده‌، ئه‌م ڕووباره‌ بۆ گه‌لێ ڕوو سوودی هه‌یه‌، بۆ كۆكردنه‌وه‌ی‌ (چه‌و و لم)و (دارستان)و (ئاوی خواردنه‌وه‌)و ئاودێری باخ‌و بۆیسان‌و ئاودانی‌ ئاژه‌ڵ‌و مه‌ره‌زه‌و توتن‌و هه‌تا ده‌گات به‌(ڕاوی ماسی) سوودی بۆ وڵاتی‌ كورد هه‌یه‌. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ڕووباره‌ی‌ كورد له‌ئاكامدا ده‌چێته‌سه‌ر خاكی بێگانان‌و هێنده‌ بێ سیفه‌تن ڕووباره‌كه‌شیان گۆڕیوه‌ به‌ناوی‌ عاره‌بان، گوندی قۆره‌توو 278م له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ به‌رزه‌و ده‌كه‌وێته‌ 24كم باكووری‌ شاری‌ خانه‌قی، له‌م ناوچه‌یه‌و له‌ساڵی 1901 بۆ یه‌كه‌مینجار له‌خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست له‌(چیاسوورك) نه‌وت دۆزراوه‌ته‌وه‌ (ئا لێره‌وه‌ نه‌گبه‌تی كورد ده‌ست پێده‌كات)، پاشان له‌چله‌كانا ئینگلیز رووی كردۆته‌ ئاوایی گۆڕه‌شه‌له‌ بۆ كنه‌و پشكنین‌و له‌ساڵی 1927 له‌گوندی (نه‌فت خانه‌)ی‌ كورد پاڵاوتگه‌ی‌ نه‌وت دانراوه‌. مامۆستا (محه‌مه‌د مه‌حمود كامه‌ران) یه‌كێكه‌ له‌مێژوونووس‌و روناكبیره‌كانی‌ وڵاتی‌ خانه‌قی‌و خه‌ڵكی ئاوایی (گۆڕه‌شه‌له‌)یه‌و به‌گوندستانی‌ نوێی ووت: ئه‌ی‌ ناوچه‌یه‌ ئه‌مبه‌رو ئه‌وبه‌ری‌ سیروان، له‌ژێر سایه‌ی‌ ماده‌كاندا بوون، ئاینی زه‌رده‌شتی بڵاوبووه‌، له‌ ئه‌كباتانه‌وه‌ (باوه‌)كانی‌ ئاینی زه‌رده‌شتی به‌زه‌وی نزماییدا بۆ وڵاتی‌ گه‌رمیانی خانه‌قی‌و جه‌له‌ولاو كفری‌‌و قزڕه‌وات‌و كه‌ركوك‌و موسڵ نیشته‌جێكراون له‌وانه‌ (شێخ باوه‌ له‌قه‌ره‌غان_ گوڵاڵه‌)و (باوا برایمی سه‌مین له‌قه‌ره‌ته‌په‌و باواه‌ شاسوار له‌كفری‌‌و باوه‌ مه‌حموی‌و باوه‌ پلاوی‌و (باوا)و باوه‌گوڕگوڕ له‌كه‌ركوكو باوه‌ یادگار له‌میسڵ (موسڵ له‌سه‌رده‌می ئه‌كه‌دییه‌كان میسل بیلا بووه‌)و كوردنشین بووه‌، كاك دڵشاد له‌ی‌ ناوه‌ش سێ برا بووینه‌ زه‌رده‌شتی یان سێ زاتی‌ گه‌وره‌ بوون «باوه‌نوور_ ئه‌وه‌ له‌ناحیه‌ی‌ پێباز)و (باوه‌سویر_ له‌گه‌رمه‌سێرو قۆره‌توو)و (باوه‌زه‌نوور له‌ولاتی‌ سه‌نگاو و قادركه‌ره‌م)، لێره‌ له‌ئاوایی گۆڕه‌شه‌له‌ مه‌رقه‌دی نورانی زه‌رده‌شتی «باوه‌سوور» هه‌یه‌، له‌خانه‌قین (باوه‌ مه‌حموی_ سه‌د حه‌یف شیعه‌ ده‌ستی كردووه‌ به‌ته‌عریب‌و داگیركردنی‌ ڕموزه‌ ئاینییه‌كانی‌ زه‌رده‌شتی‌و كاكه‌یی‌و ئێزدی. به‌ڵام ناتوانن ڕاستی بدزن). «باوه‌سوور» وه‌ك نه‌ریتی زه‌رده‌شتییه‌كان چوارشه‌ممانی سوور خه‌ڵك چۆته‌ ته‌واف‌و زیاره‌تی، هه‌موو ناوچه‌ی‌ قۆره‌توو و مه‌یانی هه‌بووه‌، بۆته‌ به‌شێك له‌كه‌لتووری‌ كورد له‌م ناوچه‌یه‌، ئاوایی گۆڕه‌شه‌له‌ هه‌واری‌ زوسانه‌ی‌ كۆچه‌ری‌‌و كوێستاننشین‌و خێڵ به‌ره‌وژوور و به‌ره‌وخوار بووه‌، هۆزێكی كۆنی كورد بوون. «نه‌وڕه‌یی» خاوه‌نی‌ مێگه‌ل‌و ڕان‌و ده‌وڵه‌ت بوون، هه‌ندێ مه‌ڕو ماڵاتی‌ نه‌خۆش‌و گێژو شه‌ل لێره‌ به‌جێ ده‌مان بۆیه‌ پێیان وتووه‌ گۆڕه‌شه‌له‌. زیاتر له‌200 ساڵ نه‌ریتی كوێستاننشین‌و هه‌واری‌ زوسانه‌یان بووه‌، چونه‌ته‌ قه‌سری شیرین‌و باییگان‌و سه‌رپێڵ، زوسانان هاتونه‌ته‌وه‌ بن ڕه‌شماڵ‌و زنج‌و خانووه‌ قوڕینه‌كانیان له‌قه‌ی‌ ئاوی سیروان، له‌مێژوودا ده‌گێڕنه‌وه‌ ناوی‌ شێخ ئه‌حمه‌دی تاڵه‌بانی كوڕی مه‌لا مه‌حموی‌ زه‌نگنه‌ی‌ ئاوایی (تاڵه‌بانی_ قه‌ی‌ كه‌لی سه‌ڵباتوو)كه‌ ته‌كێ‌و ته‌داروكیان بووه‌ له‌شاری‌ كه‌ركوكی كوردو ناووناوبانگیان ده‌گاته‌ ئێران‌و توران.ده‌ڵێن له‌سه‌رده‌می شا نه‌سره‌دینی قاجاری داوه‌تی‌ شێخ محێ ئه‌لدینی كوڕی شێخ ئه‌حمه‌دی تاڵه‌بانی كوڕی مه‌لا مه‌حموی‌ زه‌نگنه‌ ده‌كات‌و كه‌راماتی‌ ده‌بێ، شێخ پیاوێكی سه‌نگین‌و خاوه‌ن نفوزو خواناسێكی مه‌زن ده‌بێت. شا نه‌سره‌دین له‌پای مه‌زنییه‌كه‌ی‌ ناوچه‌ی‌ قۆره‌تووی‌ قه‌ی‌ قه‌سرینی شیرینی پێده‌به‌خشێ، له‌سه‌ره‌تای‌ ساڵی 1800 شێخ ره‌وفی شێخ جه‌لالی شێخ محێ دینی تاڵه‌بانی دێته‌ ئه‌ی‌ وڵاته‌و له‌گۆڕه‌شه‌له‌ نیشته‌جێ ده‌بێ‌و حوكمڕانی 25 گوند ده‌كاو له‌گه‌ڵ كۆچه‌رییه‌كانی‌ (ئه‌وڕه‌یی)یش به‌برایه‌تی پێكدێن. ئه‌وجا له‌تیره‌و هۆزه‌كانی‌ پێكهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد (پیر خدری شاهۆ)و (باوه‌جانی‌_ ده‌زانی‌ عه‌لی باباجانی‌ وڵاتی‌ توركیا كه‌ ئێستا ئۆپۆزیسیۆنی ده‌سه‌ڵاته‌ كورده‌و باوه‌جانییه‌)و (قوایی واته‌ قوبادی)و (له‌ك)و (نه‌وڕه‌یی)و (وه‌ڵه‌وه‌یی)و (قایرمیروه‌یسی)و (تایشه‌یی)و (خێڵی ئاڵی خان)و (سه‌یانی)و (تاڵه‌بانی) تیانیشته‌جی ده‌بن‌و له‌گشت لاوه‌ دێنه‌ ئێره‌. زه‌وی‌و زاری‌ زۆرو به‌پیت، ئاوی سیروان، ئه‌مانه‌ هۆكارده‌بن بۆ هاتنیان. له‌ساڵی 1940 مه‌خفه‌ری‌ پۆلیسی تێدا ده‌كرێته‌وه‌، (1950) مه‌كینه‌ی‌ باراش كه‌ به‌نه‌وتی‌ ڕه‌ش ئیشی پێده‌كرد هێنایان. ساڵی‌ 1952 مزگه‌وتیان تیاكرده‌وه‌، یه‌كه‌م مه‌لا (مه‌لا شێخ واحید) پێش نوێژو وتاربێژ بووه‌، له‌ساڵی 1955 خوێندنگای تیا كراوه‌ته‌وه‌، مامۆستایان (ئه‌نوه‌ر خانه‌قینی)و (ئه‌حمه‌د ئه‌فه‌نی)و (مه‌كی ئه‌فه‌نی) مامۆستای‌ قوتابخانه‌ بوون،له‌ساڵی 1947 سه‌رژمێری دانیشتوان هاتنه‌ ئاوایی، سه‌رجه‌م دانیشتوانیان وه‌ «تاڵه‌بانی» نوسیا، له‌ساڵ 1951 كۆمپانیای نه‌وتی بریتانی‌ هاتنه‌ گۆڕه‌شه‌له‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ نه‌وت‌و خه‌ڵكی ئاوایی كاریان بۆ كردون.

گۆڕه‌شه‌له‌، ڕاگواستن و ته‌عریب

ئه‌م ولاته‌ ده‌شتایی پان‌و به‌رین‌و به‌پیتیشه‌. ده‌سته‌كانی‌ (سیروان)و (داڵه‌مه‌نجێ)و (مله‌ی‌ سه‌نگه‌ر)و (ته‌شفێی ته‌غار)و (داره‌خورما)و (عه‌زڵاخان)و (كوره‌كان). لێره‌ كوره‌ی‌ خشتی زۆری‌ له‌سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌وه‌ هه‌بووه‌، هه‌تا كۆتایی شه‌یته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ ڕابردوو. (خاڵۆ حه‌مه‌ تایه‌ر كه‌ریم ڕه‌حمان قوایی) ئه‌نجومه‌نی‌ ئاوایی گۆڕه‌شه‌له‌ی‌ خانه‌قینه‌و له‌تیره‌ی‌ (قوبادی)یه‌ ئه‌و به‌گوندستانی‌ نوێی گوت: گۆڕه‌شه‌له‌ كه‌رتی‌ كشتوكاڵی ژماره‌ (12)ی‌ عه‌لی خاڵه‌و گۆڕه‌شه‌له‌ییه‌، به‌ناوی‌ (70) جوتیاره‌وه‌یه‌و زیاتر له‌(7) هه‌زار دۆنم زه‌وی شیاوی كشتوكاڵمان هه‌یه‌، ئێمه‌ وه‌ «ته‌ن»و «ته‌نه‌كه‌« گه‌نم ده‌چێنین، بۆ هه‌ر دۆنمێ دوو ته‌نه‌كه‌و نیم گه‌نم ده‌چێنین، زیاتر له‌(7000) ته‌نمان ئه‌مساڵ تۆماركردووه‌. مه‌رگه‌ساتی ئه‌م ولاته‌ له‌ئاشبه‌تاڵی 1975ه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات. حكومه‌تی‌ به‌عسی عه‌ره‌بی فاشیزم په‌لاماری داین «80» خێزان بووین چوینه‌ قه‌یرو له‌وێ بۆ (ئۆردوگای‌ ئه‌نزڵ) براین، له‌5 – 10 – 1975 هاتینه‌وه‌ به‌ڕێكه‌وتنی هه‌ردوو ڕژێمی فاشیستی عه‌ره‌ب‌و شای ئێران. زیاتر له‌ 350 گوندی خانه‌قین‌و مه‌یدان‌و قۆره‌توو و گوڵاڵه‌و پشته‌ قزڕه‌بات ڕایانگواستین بۆ جنوبی عاره‌ب (رومادی، دیوانیه‌، حلله‌، سه‌ماوه‌، ناسریه‌)، 28 ساڵ زیندانی‌ ناو عاره‌ب بوین، هه‌موو كورد له‌وێ بڕیاریدا ژن‌و ژنخوازی له‌گه‌ڵ عاره‌ب نه‌كه‌ین‌و كوردایه‌تی‌و نه‌ریتی خۆمان پاراست‌و سه‌رمان دانه‌نه‌واند. لێره‌ش حكومه‌تی‌ عاره‌بی عێراقی خوێنمژ، هه‌رچی پاپه‌تی عه‌ره‌ب‌و ڕاوڕووتكارانی عه‌ره‌بی هێنایه‌سه‌ر ماڵی حازری‌ ئێمه‌و داگیریانكرد هه‌تا پرۆسه‌ی‌ ئازادی عێراق. ئێستا 25 خێزانین‌و 25 ڕانه‌مه‌ڕی تیایه‌‌و 5 تراكتۆرمان هه‌یه‌و 3 گاگه‌ل.

خوێندنگاو ژیانی كورده‌واری گۆڕه‌شه‌له‌ ناوه‌ندی‌ بازرگانی‌ گه‌وره‌

«تات فه‌وزی قایر عه‌بدوڵڵا رۆغزایی» دانیشتووی ئاواییه‌، به‌گوندستانی‌ گوت: ژن له‌ی‌ وڵاته‌ی‌ ئێمه‌ گه‌وره‌ترین رۆڵی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری‌، فه‌رهه‌نگی دیتووه‌، له‌سه‌رده‌می شێخ ڕه‌وفی تاڵه‌بانی كه‌ پیاوێكی زانستخوازو عادیل‌و یه‌كسانخوازبی، چوار ژن ڕاوێژكاری‌ ئه‌م حاكمه‌ بوون له‌ئاوایی هه‌ر بۆخۆشیان دادوه‌ربوون. دادوه‌ری‌ 25 ئاوایی (میمكه‌ ڕه‌نه‌)و (میمكه‌ خانزاد مارف)و (میمكه‌ خورشه‌)و (میمكه‌ گوچه‌ی‌ كه‌س) سوارخاس‌و جوامێرو ئاشتیخواز بوون، جێی پرس‌و ڕای‌ گه‌وره‌یی ئاوایی بوون، سێ له‌و چوار ژنه‌ خۆیشك بین زۆر ژیرو دنیا دیه‌و به‌ئاوه‌ز بوون، ئه‌نجومه‌نی‌ حاكمێتی وڵات بوون، له‌په‌نجاكان‌و شه‌سته‌كانیش باوكم لێره‌ (قادر عه‌بدوڵڵا) دوكانی‌ بی، لێره‌وه‌ وه‌ «كه‌ڵه‌ك» ده‌یانكرد وه‌و به‌را «مه‌به‌ستی ناوچه‌ی‌ كه‌لاره‌« ڕۆنی هیزه‌و ساوه‌رو كه‌شك‌و دۆینه‌ی‌ ده‌برد بۆ «گوڵاڵه‌« هه‌مووی‌ كورد بوو، له‌باوكمیان ده‌كڕی، ئه‌ویش ئه‌شیای دوكانی‌ ده‌هێنا «پوشه‌ خورما)و (شه‌كه‌رات)و (سایین_ سابوون)و بلوری‌ چراو شوشه‌ نه‌وت‌و سه‌رپا (نه‌عل)و كه‌وش (پێڵاو)و قوماشی ژنانه‌و مشكی‌و جه‌مه‌دانی‌، به‌رده‌وام بوو هه‌تا ساڵی 1975 به‌داخه‌وه‌ نه‌ باوكم ما و نه‌ گوند ما، نه‌ دوكانه‌كه‌ی‌ باوكم. كاك دڵشاد دالێ «بێستان» ده‌كرا، ڕۆخی سیروان هه‌مووی‌ دالێ بوو (ته‌ماته‌، كوله‌كه‌، باینجان، خه‌یار، تویر، بیبه‌ر)و خڕ بۆیسانیش له‌عه‌رزا ئه‌كریا، په‌یین ده‌كراو تۆمی شوتی یان كاڵه‌كه‌ ده‌خرایه‌ ناوه‌ڕاست په‌ینه‌كه‌، جا به‌رهه‌می هه‌بوو؟! حه‌یف. لێره‌وه‌ گه‌نم‌و جۆیان ده‌برد بۆ (قه‌سری شیرین)، شوتی بارده‌كرا، سنور هه‌ر له‌ژێر پاته‌كۆنه‌ی‌ كورددا بوو، وه‌ تمه‌ن ئاڵوگۆڕ ده‌كریا 40 بۆ 50 قه‌تاره‌یان ده‌به‌ست چه‌كیشیان پێ بوو، سه‌ر جاده‌یان تاقی ده‌كرده‌وه‌و ده‌ڕۆیشتن، پاسێك ته‌خته‌ بی هی (حه‌مه‌ ته‌وره‌) بوو خه‌ڵكی ده‌برد بۆ خانه‌قی. له‌ساڵ 1946 شێخ ڕه‌وف جیبێكی ئه‌مریكی هێنایه‌ ئاوایی، برام وه‌ تۆ بێژێ له‌ساڵ 1970 گۆڕه‌شه‌له‌ بووبه‌ ناوه‌ندێكی گه‌وره‌و مه‌زنی‌ نێوان خانه‌قی‌و به‌غدا له‌ته‌ك سلێمانی‌ و هه‌ولێرو میسڵ، زیاتر له‌300 دوكانی‌ تێدا كرایه‌وه‌، چێشتخانه‌و میوانخانه‌و چایخانه‌ی تێدابوو. تازه‌ گفتوگۆی (پارتی‌و حكومه‌ت به‌عس بی) له‌هه‌ورامان‌و جوانڕۆوه‌ ده‌هاتن دوكانیان داده‌نا، سه‌دان كه‌ڵه‌ك شتومه‌كی له‌ڕوباری‌ سیروان ده‌په‌ڕانده‌وه‌ به‌ری‌ كه‌لارو له‌وێشه‌وه‌ شتومه‌ك‌و ئه‌شیایان ده‌هێنا بۆ گۆڕه‌شه‌له‌و ده‌یانبردنه‌ به‌غداو كرماشان، ترومبێل ده‌یبرد، كاروان قه‌تاره‌یان ده‌به‌ست ، بووبه‌ مه‌یدانی‌ كاسبییه‌كی زۆر گه‌وره‌، خه‌ڵكی ده‌هاتن «حه‌ماڵی‌_كۆڵبه‌ر»یان ده‌كرد، 350 ماڵی زیاتر تیابوو، ته‌له‌فیزیۆنێكیان هێنا وه‌پاتری قه‌مه‌ره‌ داده‌گیرسیا. جوڵه‌یه‌كی زۆر گه‌وره‌ كه‌وته‌ناو بازرگانی‌ ئه‌ی‌ ئاواییه‌وه‌. حه‌یف كاتێ شه‌ڕی كوردو حكومه‌تی‌ به‌عس هه‌ڵگیرسایه‌وه‌، نه‌ك ناوه‌نده‌ بازرگانییه‌كه‌ سه‌روماڵیشمان به‌عس بردی، خه‌ڵك كوژرا، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌خراپی حه‌ره‌س قه‌ومییه‌ عاره‌به‌ شڕه‌خۆره‌كان.ساڵی 1965 له‌قوله‌سوتیاوه‌وه‌ تۆپبارانێكی چڕی ئاوایی كرد، (3ژن‌و منداڵێك)و دوو پیاو شه‌هیدبوون.

داسولكه‌كانی‌ خانه‌قین و چیخۆڵكه‌كانی‌ په‌ڵكانه
‌«میم فه‌وزی تۆفیق له‌ك» دانیشتوی گۆڕه‌شه‌له‌ی‌ قۆره‌تووی خانه‌قینه‌، له‌شه‌سته‌كان ماڵی كه‌ریم ڕه‌حمانی قواوی‌ خه‌زوری‌، خاوه‌ن ڕان‌و مێگه‌ل‌و ڕه‌شه‌وڵاغ بوون، ئه‌و به‌گوندستانی‌ ووت: كه‌ دره‌و ده‌كریا دره‌ومان ده‌كرد به‌كره‌یی بی، گۆرانییان ده‌گوت‌و دره‌وچیان گۆرانیه‌كه‌یان ده‌وته‌وه‌، ئێمه‌ به‌داسی خانه‌قین، كورد له‌وێ ده‌ستی ڕه‌نگین بوو، داسمان ده‌كڕی‌و دره‌ومان پێده‌كرد، (مه‌وره‌و) واته‌ (بڕبه‌ن)و به‌«هه‌سان» تیژمان ده‌كردنه‌وه‌. میم سه‌لمه‌ی‌ ژنی مه‌حموی‌ كامه‌ران مامانی‌ ئاوایی بی، مه‌شكه‌مان ده‌ژه‌ند، دایكم كونده‌و مه‌شكه‌ی‌ خۆش ده‌كرد، ده‌چوینه‌ چه‌می په‌ڵكانه‌ی‌ سیروان‌و حه‌سیرو زه‌لمان ده‌ینا چیخۆڵكه‌و حه‌سیرمان ده‌چنی. (هه‌رزاڵه‌مان) دروست ده‌كرد، «كونه‌ڵان»مان ده‌كرد، ڕۆنمان ده‌خسته‌ هیزه‌وه‌ له‌نێوانی‌ كونده‌و مه‌شكه‌مان له‌سه‌ر هه‌رزاڵ داده‌نا تافێنك بن. (قه‌م) واته‌(گۆلی ئاوخواردنه‌وه‌ی‌ مێگه‌ل)مان له‌داران دروست ده‌كرد، پیاوێك بوو (عه‌بدوڵڵا مه‌ولود) له‌سه‌ر پرۆژه‌ی‌ ئاوه‌كه‌بوو له‌په‌نجاكان ئاوی‌ ده‌دا به‌ئینگلیز، جاده‌ی‌ خشتیان دروست ده‌كردو نه‌وتیان ده‌پشكنی. سۆفی ئه‌وڕه‌حمانیش بوو مه‌كینه‌ی‌ ئاشی ده‌گێڕا، وه‌«مزه‌«بوو، من له‌تیره‌ی‌ له‌كم، له‌ساڵ1650 بنه‌ماڵه‌ی‌ مارفی ئه‌لی ئه‌حه‌و له‌كی له‌قه‌ڵاته‌پزانه‌وه‌ هاتبوون لێره‌ مه‌ڕداریان ده‌كرد، عه‌ززه‌ی‌ زه‌ریف‌و خه‌زورم كه‌ریم قوبادی‌و مه‌حمود كامه‌ران له‌ته‌ك ئینگلیزه‌كان له‌سه‌ره‌تای‌ په‌نجاكان ئیشیان ده‌كرد، منه‌ی‌ نه‌وتیان ده‌كرد، شه‌ش كوره‌ی‌ خشت له‌(داڵه‌مه‌نجێ)بی، دروسێ كوره‌ش لێره‌بی. ده‌زانی‌ كاك دڵشاد چۆن بوین به‌خاوه‌نی‌ مه‌ڕوماڵاتی‌ خۆمان؟ وه‌(عه‌داڵه‌) واته‌(به‌ربه‌نیوه‌یی یان سێ كوت). ئێستا 25 ماڵین‌و 25 ڕانه‌مه‌ڕو سێ چوار گایه‌لمان هه‌یه‌و ژیانمان باشه‌. ئه‌ها بڕوانه‌ ده‌م سیروان له‌ئاوایی قشڵاخه‌كۆن ڕیزێ دارتووی لێیه‌ جوتیاره‌كان‌و شوانه‌كان هاوینان له‌سایك‌و سێوه‌ره‌كه‌ی داده‌نیشن كه‌ ته‌مه‌نیان 136 ساڵی ڕه‌به‌قه‌.

 65 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*