سەرەکی » کەلتوور » ئەدەبی جیاوازیی و هەژاریی رەگەزی

ئەدەبی ژنان

ئەدەبی جیاوازیی و هەژاریی رەگەزی

سمکۆ محەمەد

2-3

دەكری چارەنووسی ژنان لەژیاری مۆدێرندا باشترین نموونە بێت بۆ داماڵێنی مرۆڤ لەخەسڵەتە ئینسانییەكان، بەبۆچوونی ئادۆرنۆ ئەمە مەرجی سێهەمی پێشكەوتنە پاش دوو مەرجە پێشوەختەكەی كە بریتیین لە رەتكردنەوەی جیاوازی چۆنایەتی و هەوڵدان بۆ سەپاندنی دەسەڵات بەسەر سرووشتدا، ژنان هەڵگری كۆمەڵێك هێمای ئەوتۆن لەلایەن سرووشتەوە سەپێنراون و ناكرێ‌ بسڕێنەوە، ئێستا ژن بەرچاوترین هێمایە بۆ هەردەم مەحاڵی سەربەخۆبوونی مرۆڤ لەسرووشت و ئیدی ژن رقێكی بێ‌ سنووری ئەو تۆ بەسەرخۆیدا دەهێنێت كە قوڵی ئەو رقە زیاتر لەتوندوتیژی ساددی دا، نەك لەخۆ دەرخستنی خێرخوازیانەی باوكسالاری بۆرژوازی دەردەكەوێت، بۆیە مل پێكەچكردنی ژنان سیمبولی چارەنووسی مرۆڤی مۆدێرنە لەكۆمەڵگەیەكدا كە رق و بەماتریالكردن حوكمی دەكەن، ژن رێگەی نادرێت چۆن پیاوان لەتاك، ویستی خۆیان دابڕاون، بگاتە تاك ویستی خۆی تەنها نموونەیەكی توخمەكەی خۆیەتی، بەگۆشەگیری یان دابڕان لەیەكتری ناسنامە بەیەكتری دەبەخشن، هەروەك چۆن لەگەڵ گەلانی راستەقینەی كۆلۆنیاكراودا جولەكەكان و ئارییەكان ژنان بێدیفاع كراون».(2) لەهەر كۆمەڵگەیەك ژن دەركەوتبێ‌، سەرەتای دەركەوتنەكەش وەك شێوە لاساییەكی پیاوان شكڵی وەرگرتووە، بەڵام دواتر ئەم دەركەوتنە بووە بەئەمری واقیع و جۆرێكی دیكەی كێبەركێی مەعریفی و جەنگی ستایل بەردەوام بووە، بۆیە ئەدەب واقیعێكی دیكەی وەرگرتووە، دواجاریش گوتاری فیمێنیستی وەرگرتووە كە لەرۆژئاواوە هاتووە و كردوویەتی بەیەكێك لەئاراستە فكرییەكان، هەر لەم سۆنگەیەشەوە یەكێك لەو رەخنانەی كە لە (جۆلیا كریستۆڤەر و هێلێن سیسكۆ) دەگیرا، ئەوەبوو كە رەخنەكانیان لەتێڕوانین و هەڵوێستی دژواز و ئاژاوەگێڕی بوو، هەروەها لەژێر كاریگەری گوتاری پیاوانەوە سەرچاوەی گرتبوو، ببوو بە پەرچەكردار، چونكە خەیاڵێكی دیكەی بەرجەستە نەكرد كە دژە گوتاری پیاوانە بێت لەرووی داهێنانی ئەدەبی، بەو پێیەی كە خاوەن خەیاڵێكی فێمێنیستی بوون، « ئەتوانین لەكارەكانی (جۆلیا كریستۆڤەر فێمێنیست خاڵێكی بەیەكگەیشتنی دیكەی نێوان تیۆرە سیاسیی و شیكردنەوە دەروونییەكان بەدی بكەین، جۆلیا بەتەواوی بۆچوونەكانی لەژێر كاریگەری جاك لاكانە، بۆكەسێك لایەنگری یەكسانی ئافرەتان بێت، گرفتێكە گەر بكەوێتە ژێر كاریگەری بۆچوونەكانی لاكانەوە، ئەو سیستمە سیمبولیانەی كە لاكان گفتوگۆیان لەسەر ئەكات، هەمان باوك سالاری و هەمان ئەو سیستمە كۆمەڵایەتیەیە كە تایبەتە بەكۆمەڵگەی چینی نوێ‌، كە بەدەوری مەدلولی باڵای كۆئەندامی نێرینەدا شێوەی گرتووە، لەژێر چەپۆكی یاسایەكە كە باوك بەرجەستەی دەكات، بەڵام هیچ رێگایەك نییە بۆ كەسێك كە بڕوای بە یەكسانی ژنان و پیاوان هەبێ‌ و بەرگری لەم قوتابخانەیە بكات، بەبێ‌ رەخنە پێشوازی سیستمە سیمبولییەكان بكات لەسەر حسابی خەیاڵ، بەپێچەوانەوە ئامانجی رەخنەگرانێك كە بڕوایان بە یەكسانی ئافرەت هەیە، بریتییە لەتاوتوێكردنی سەركووتكردنی پەیوەندییە سێكسیەكانی ئەم جۆرە رژێمە، لەم رووەوە كریستۆڤەر دژایەتی سیمبولێك دەكات نەك بەڕادەی دژایەتی خەیاڵ».(3).

لەدەقەكانیان رەنگبداتەوە
وەكو پێشتر لەیەكێك بابەتەكاندا قسەمان لەوەكرد كە زۆربەی چەمكە ئەدەبیەكان، وەكو مۆدێل هاتنە نێو دونیای ئەدەبی كوردییەوە، ئاوهاش چەمكی فێمینیزم هاتە نێو ئەدەبیاتێك كە ژنان كاریان پێدەكرد، گوایە بەرپەرچدانەوەیەكی گوتاری پیاوانەیە لەنێو فەزای ئەدەبیدا، بەڵام ئەمە نەك هەر لەڕووی فكری و ئەدەبییەوە كە دەبوو لەدەقەكانیان رەنگبداتەوە، بەڵكو جۆرە لادانێكیش بوو لەرێسای نووسین و بەرهەمی ئەدەبی، هۆكاری نەگەیاندنەكەشی ئەوەبوو كە هەم ترادیسیۆنی كۆمەڵگا رێگربوو، هەم خودی ئەدیبە ژنەكان نەیانتوانی كەڵك لەو رەهایەتییە وەربگرن كە (سیمۆن دی بۆڤارا) و هاوشێوەكانی لەڕەوتەكەی دەیانگووت «ژن دەبێ‌ خۆی پێناسە بۆ خۆی بكات نەك پێناسەكە لەرێگەی پیاوەوە بێت»، ئەم نێرماناییە تەنها لەنێو دەستەیەك لەژنانی ئەدیب بەكرچ و كاڵی جێگەی گرت، ئەگەرنا نەك هەر لەنێو ئەدەبیات، بەڵكو ئەو فكرەی فێمێنیستی لەگەڵ خۆیدا هەڵیگرتبوو، هیچ مێینەیەكی بۆ هۆشیار نەكرایەوە و جێكەوتە نەبوو، تەنها ئەوەنەبێ‌ شێوە بەرگرییەك بوو لەژیانی ژن لەژێر سایەی عورفە كۆمەڵایەتی و ئایینیەكان و هیچی دیكە.

لەسەدەی بیستەمەوە بزووتنەوەی فێمێنیستی تەنها جەنگی بەدەستهێنانی مافی ژنان نەبوو، بەڵكو زەمەنێكی جودا بوو لە بەرهەمهێنانی ژنی نووسەر، ئەوكاتەی كە بەهۆی جەنگ و نائارامییەوە ژنان لە كارگەكاندا بێكار دەكران، لێرەوە هەستی فێمێنیستی بڕێكی باش هەستێكی مرۆیی یونڤێرساڵیی بەرهەمهێنا، ئەوكاتەی كە ژنان هەستیان دەكرد پیاو لەنێو گوتار و لەوێشەوە لەنێو فەرهەنگدا ، ژنان بەناچار پاشكۆیەتی پیاوانیان قەبوڵ كرد و ژنە نووسەرەكانیش بوون بەپاشكۆی ئەدەبی پیاوان، ئەمە وای كرد كە جورئەتی نووسین و خۆ بەخاوەن كردنی باسەكە پەیدابوو، ئەمە نەك بەو مانایەی كە خۆیان وەكو رەگەزێك جیابكەنەوە، بەڵكو وەكو ئەوەی بیسەلمێنن ژنانیش دەتوانن بەشداری ئەو كایەیە بكەن و لەروانگەی هەقیقەتی ژیانەوە ئەو پاشكۆیەتییە رەتبكرێتەوە، بەڵام هەر وەك چۆن لەنێو سیاسەتدا ژنان تەنها بۆ جۆرێك هاوكاری پیاوان و هەندێجاریش بەناچار تێوەگلان، ئاوهاش بەشێكی زۆر لەئەدیبانی ژن تێوەگلان بەئەدەبەوە و تەنها لەپەراوێزی خۆ خۆدەرخستندا دەركەوتن، هەتا ئەوكاتەی كە هێزێكی گەورە لەبنكە كۆمەڵایەتییەكە و پیاوانی هاوئاهەنگ دۆخەكەیان لەچنگی سیستمی كەنیسا سەندوەوە كردیان بە هەقیقەت، بەڵام ئەو رەوتە بەرووكەش هاتە رۆژهەڵات، بەتایبەتی ئەو كۆمەڵگایەی كە وەكو كوردستان و عەرەبەكان لەدۆخی كوولتووری دواكەوتووانەدا مامەڵەیان لەتەك ژندا دەكرد، تەنانەت لەگەڵ ژنە نووسەركانیدا، باشترین سەلمێنەریش ئەوەیە كە تا نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمیش ژنێكمان نییە لەدونیای ئەدەبی كوردیدا خاوەنی ستایلێكی تایبەت بەخۆی بێت و ناسراوبێت و بتوانین وەكو نموونە ناوی بهێنین، جا چ لەبواری شیعر یان چیرۆك و رۆمان بێت، یان خاوەن دەنگێكی جودا بێت.

ئەدەبیات بۆ ژن
دونیای ژنان و گەیاندنی گوتاری كەسێتی خۆیان، بەدرێژایی مێژوو تاكو سەردەمی رێنیسانس و ئاڵوگۆڕی سیستمەكان لەپیاوسالاریەوە تاكو زەقكردنەوەی كێشەی ژن، گوتار بەشێك بووە لەو قەیرانەی كە جۆرێك تێنەگەیشتنی درووستكردووە هەم لەنێو ژنان خۆیاندا كە دەرنەكەوتوونە، هەم پیاوانیش تێنەگەیشتوون لەو هەوڵە، یۆجێر ئۆڵف لەمبارەیەوە دەڵێ‌« یەكێك لەهۆكارەكانی گەیاندنی گوتارە دەگمەنەكانی ژنان بەرامبەر بەو سرووشتەی كە بەزۆر بەسەریاندا سەپاوە، گەیاندنی گوتار لەرێگەی ئەدەبەوە رێگەیەك بووە قسەی خۆیانی تێدابكەن، بۆئەوەی چیتر وێنەی راستەقینەی ژن لەلایەن پیاوانەوە درووست نەكرێت».(4).

ئەم تێڕوانینە لەوێوە سەرچاوەی گرتووە كە بەدوو تێڕوانین دەقی ئەدەبی بۆ پیاو مانایەكی هەیە و بۆ ژنانیش مانایەكی دیكە، بەڵام لەهەردوو حاڵەتەكەدا هەستی سێكسی جێگەی بە عیشق و خۆشەویستی نێوان ئەم دوو رەگەزە لەقكردووە، بۆیە كارێكتەری ژن لەنێو تێكستی شیعریدا، لەبری ئەوەی ببێتە فریشتە، دەبێتە شەیتان، چونكە ناتوانێ‌ بەتەمەنێكی سنووردارەوە قوربانی زیاتر بەژیانی خۆی بدات، خۆشەویستی مانا كلاسیكییەكەی نەماوە و بووە بە ئیشتها و چێژی حازر بەدەست، ئەوەی كە ژنانیش گەرەكییانە گرینگی دانە بە ئیستاتیكای ژیان و سەنتەری كۆمەڵایەتی، بەتایبەتی ئەو ژنانەی كە لەرۆژڵات و لە وڵاتانی دوواكەتوو لەڕووی ترادیسیۆنەوە دەژین، بۆیە لە خۆڕا نەبوو نزار قەببانی لەبری ژنانیش شۆڕشی دەكرد دژ بە ستەمكاری.

بە وشە خۆیان نمایش دەكەن
تێڕوانینی یەكەم: ژن وەكو كەرەستەی خاوی جوانكاری نێو دەق دادەنرا و تاڕادەیەكیش بیركردنەوە و تێگەیشتنێكی جێكەوتە بووە، بۆ نموونە جەستەی ژن و سیما و فەزا سیحراویەكەی كەرەستەیەك بوون بۆ ئەوەی پیاو بتوانن دەقی پێ‌ دەوڵەمەند بكەن، وەكو ئەوەی كە ژن نوێنەری هەستی پیاو و دامركاندنەوەی حەز و ئارەزووەكانی پیاو بن و ژن ئەو مافەی لەلای پیاو نەبێ‌ و غەریزە و ئارەزووەكانی كەمتر بن لەپیاو، یان تەنها ژنان بن كە جەستەیەكی ورووژێنەری سێكسی بن و ئەوان هەستیان نەبێ‌ بەرامبەر بە پیاو، بۆیە لەنێو دەقیشدا بە وشە خۆیان نمایش دەكەن تاكو پیاوان وەكو خاوەن گوتاری دەقی ئەدەبی چێژی لێببینن، «ئەم تێڕوانینە زۆر نزیكە لە تێڕوانینەكەی ژاك لاكان كە زمان لەلای ئەو بریتییە لەسیمبولی نێرسالاری و لەكۆئەندامی نێرینەشەوە سەرچاوەی گرتووە ئەو سیمبول گوتارە، بەپێی جۆرج لۆكاش جێگەی دایك جێگایەكی ژنانەیە لە جێگای پرسی واقیعی یە، لەكاتێكدا باوك نوێنەری پرسی هێمایی بەهاییە و منداڵیش دەبێتە پرسی خەیاڵی، یان ئەو خەیاڵدانەی كە لەنێوان هێما و دەسەڵات و پرسی واقیعی دا پەیدا دەبێت».(5).

بەڵام بە بڕوای بەشێك لەو نووسەرە ژنانەی كە هەڵگری بیروڕای فێمینیستین، گوتاری زاڵی باوك لەو سیستمەوە سەرچاوەی گرتووە كە تەنها نرخی بۆ رەگەزی نێرینە داناوە، یان زیاتر بەهای بۆ نێرینە و پیاوان داناوە، بەڵام لاكان ئەمە بە هەڵە تێگەیشتن لەقەڵەم دەدات و پێی وایە هیچ چوارچێوەیەك بۆ جیاكردنەوەی رەگەزەكان لۆژیكی نییە، چونكە هیچ ژنێك بێ‌ خود نییە و خودی پیاوێكیش بەبێ‌ ژن خودێكی تەواو نییە، كەوابوو هەر جیاوازییەك لەنێوان رەگەزی نێرینە و مێینە بەتایبەتی لە ئەدەبیات و لەنێو زماندا، نە دەتوانێ‌ هێما بەرهەمبهێنێت و نە دەتوانێ‌ پرسێكی تەواو واقیعی بەرهەمبهێنێ‌.

تێڕوانینی دووەم: نووسینی دەقە كە دیارە پاشخانێكی مێژوویی هەیە، یەكێكە لەكاری پیاو، بۆیە دەبێ‌ ژن ئەم كارە نەگرێتە دەست و نەبێت بەیەكێك لەو كارەكتەرە چالاكانەی كە پشكی هەبێ‌ لەدەوڵەمەندكردنی زمان و ئەدەب و گوتارە جیاوازەكان و هێمایەك بۆ نێرینە، لەمبارەیەوە كەسێكی وەكو (ئۆرێل موی) دوو جۆر نەریتی دەستنیشان كردووە، یەكێكیان ئامریكی و ئینگلیزی بوو، ئەویتریان فەرانسایی، ئەوەی یەكەم بۆ ئەوە بوو كە ژن بتوانێ‌ ململانێ‌ لەگەڵ جۆرەكانی دەسەڵاتی پیاوان بكات، نەریتی دووەم دەرونشیكارانەی ژن بوو، ئەو هاشا لەدەقی پیاوان ناكات، بەڵكو كۆمەڵێك ژێدەری هزری جۆراوجۆری هەیە و بەپێچەوانەی هەندێ‌ فێمینیستی ئینگلیزی و ئامریكی كە هەڵوێستی ناوەندی رەچاو دەكەن، لەوانەش (ژولیا كریستۆڤەر و هێلین سیسكۆ.

ژن وەكو نووسەر یان ئەدیب
«ئێمە سەروكارمان لێرەدا لەگەل ئاراستەی دووهەمی ژنێتی هەیە و بۆ دەست بەسەراگرتنی ناسینی هۆیەكانی هەقیقەت، پیاو دەبێ‌ ژن بێ‌، دیۆنیزمی نیچە هەم ژنە و هەم پیاوە، بوونەوەرێكی دوو رەگەزەیە كە بەر لە پەیدابوونی بەرامبەرێتی دوانی ژن و پیاو هەبووە».(6). لەلای نیچە كە لەتێزی هەقیقەت و درۆدا هاتووە، هەقیقەت خودی ژنە و ژنیش دەبێ‌ لەلایەن پیاوەوە سزا بدرێت، هەروەك ئەوەی دەڵێ‌ (كە چوویت بۆلای ژن، قامچییەكەت بیر نەچێ‌)، بەڵام ئەوەی باسەكەی ئێمە لێرەدا لەگەڵ ئەو تێڕوانینە فكرییە فرە رەهەندە جوودا دەكاتەوە لەوەی ژن تەنها وەكو كائینێكی بێ‌ بەرهەمی ئەدەبی و نووسین تەماشا بكەین، لەوێدایە كە ئێمە باسی ئەوە دەكەین ژن وەكو نووسەر یان ئەدیب، بۆیە لەجێی وشەی ژن دانەر یان ئەدیب بەبێ‌ لەبەرچاوگرتنی رەگەز تەماشا دەكەین، بۆیە مەسەلەی ژن و نووسین كە لەكۆمەڵگەی داخراودا دوو مەسەلەی جودان، یەكەم بەهۆكاری ئەوەیە كە ژن تەنها بۆ دونیای خۆی شت دەنووسێ و پیاو بۆ دونیایەكی تر كە ژنیش تێیدا بەشدارە و دەبێ‌ ئاگای لێبێت، بەوپێیەی كە هیچ نەبێ‌ مەسەلەی زمان لەئەدەبدا، بەندە بە زمانی دایكەوە، بەڵام دواجاریش هێندە گوتارە كۆمەڵایەتییەكە زاڵە بەسەر هەموواندا بە جیاوازی فكریشەوە، ژن نەیتوانیوە وەكو ئەوەی كۆمەڵگە و ئیشكالیاتەكانی كۆمەڵگە گەرەكیەتی بنووسێت، باشترین نموونەش ئەوەیە كە دەقی ئەدەبی ژنانی كورد كە لەژێر كاریگەری ژنانی عەرەبی و فارسی یە، ئەمە لەكاتێكدایە ئەوانیش بەهۆی بارە كۆمەڵایەتییەكەیان، هەمان كێشەیان هەیە لەگەڵ پیاو، بۆیە هەمان دەقی ئەدەبی بەرهەمدەهێنن، بۆیە هەندێك بە ئەدەبی ژنان ناویان بردووە كە لەلای زۆربەی ئەدیبان و ژنانیش ئەم شوناسە رەتكراوەتەوە.

 87 جار بینراوە