ژانی خاچ

15

(ژانی خاچ) چیرۆكیكی دیكەی رۆژنامەوانییە، لەبارەی مێژووی ژیان و باری سیاسی و كۆمەڵایەتیی و ئابووریی كلدۆئاشور سریان/ مەسیحیەكانی كوردستان و عیراق بەشێوەیەكی گشتیی. ئەو گلەیی و گازندانەی لەحكومڕانیی كوردستان و پرسی نوێنەرایەتیی كردنیان لەپەرلەمانی كوردستان (كۆتا)و زەوتكردنی ئیرادەی سیاسی پێكهاتەكان و بڕیاردان و نوێنەرایەتیی كردنیان لە هەموو جومگەكانی حكومڕانی كوردستان.

پرسی داگیركردنی زەوی و زار و ئەو ستەم و زوڵمەی لەگەڵ هاتنی داعش بەتایبەت لەدەشتی نەینەوا و هەندێ ناوچەی دیكە روبەرووی بوونەتەوە. ئەمانەو چەندین پرسی دیكەی گرێدراو بەژیانی مەسیحییەكانی كوردستان لەزنجیرە چیرۆكێك دەخەینە روو.

هه‌ر یه‌كێك له‌ گونده‌كانی ناوچه‌كه‌ جگه‌ له ‌ناوێكی كوردی ناوێكی ئاشوریشی هه‌بووه‌

ده‌مویست به‌شێك له‌و راستیانه‌ی‌ كه‌ قسه‌وباسی له‌سه‌رده‌كرا، به‌چاوی خۆم ببینم و له‌نزیكه‌وه‌ به‌نوسین وێنه‌ی‌ بكێشم. له‌دوره‌وه‌و ده‌نگۆ و قسه‌و باسی زۆر هه‌یه‌، به‌ڵام وه‌ك ئه‌وه‌ نییه‌ خۆت بتوانیت وێنه‌ی‌ بكێشیت. هه‌ندێك كون و قوژبن و سوچی رووداوه‌كان هه‌یه‌، به‌بینین نه‌بێت وێنا ناكرێت.

بۆ بینینی به‌شێك له‌و قسه‌و باسانه‌ی‌ چ له‌میدیاكان یان لێره‌و له‌وێ‌ باسده‌كران، بڕیارمدا به‌دواداچوون بكه‌م و دیوه‌ شاراوه‌كان یاخود ئه‌و دیوه‌ی‌ تائێستا وه‌كو پێویست نه‌خراوه‌ته‌ روو، ببینم و وه‌كو خۆی بێ‌ ده‌ستكاریی و بابه‌تیانه‌ وێنای بكه‌م.

تۆماركردنی قۆناغێكی مێژوویی
وێنه‌گرتن و فلمسازیی و كاری‌ رۆژنامه‌وانیی ئێستا زۆر پێشكه‌وتووه‌ بۆ خستنه‌رووی وێنه‌و رووداوه‌كان، هه‌روه‌ك ته‌كنه‌لۆژیای وێنه‌گرتنیش زۆر پێشكه‌وتووبووه‌، به‌ڵام وێناكردن به‌نوسین تایبه‌تمه‌ندی خۆی هه‌یه‌و هه‌میشه‌ خه‌یاڵی مرۆڤ فراوانتر ده‌كات و خه‌یاڵدانی سه‌رقاڵ ده‌كات. ده‌توانین بڵێین ته‌كنیكی نوسین له‌و بواره‌دا پێشكه‌وتنی زۆری به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، منیش هه‌وڵده‌ده‌م وه‌ك قه‌ڵه‌مه‌كه‌م بكه‌مه‌ كامیراو رووداوه‌كان وه‌كوخۆی وێنه‌بگرم. گرنگتر له‌وه‌ له‌و گێڕانه‌وه‌ و وێنه‌گرتنانه‌، خوێنه‌ر له‌گه‌ڵ خۆم ببه‌م و هه‌ست و شعوری هاوسه‌فه‌ریی پێبده‌م و له‌گه‌ڵ خۆم سه‌ردانی شوێنه‌كانی پێبكه‌م و دیداره‌كان ببینیت. له‌هه‌مووی گرنگتر، سه‌ره‌نجام ئه‌و نوسینانه‌ ببنه‌ به‌شێك له‌مێژووی ئه‌م میلله‌ته‌و قۆناغێكی مێژوویی تۆماربكه‌م جیاواز بێت له‌نوسین و گێڕانه‌وه‌كانی دیكه‌ كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری‌ ئه‌جێنداو تێگه‌یشتنی سیاسیدان.

به‌ڵێ‌ راسته‌ له‌م نوسینه‌دا من باسی پێكهاته‌ی‌ (كلدۆ ئاشور سریان) له‌كوردستان ده‌كه‌م، به‌ڵام له‌پاڵ ئه‌وه‌دا باسی به‌شێك له‌و راستیانه‌ی مێژووی كوردو كوردستان ده‌كه‌م كه‌ ره‌نگه‌ تائێستا وه‌كوخۆی نه‌گوترابێت، یان زۆرینه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌سه‌ریان نوسیوه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری سیاسی و هه‌ندێجار ده‌مارگیریی نه‌ته‌وه‌یی نوسرابێت. ئینجا چ كورد بوبێت یان ئاشوریی.

به‌هه‌رحاڵ وه‌ك هه‌موو جارێك پێشتر ئاماده‌كاریی سه‌فه‌رێكی كورت و په‌یوه‌ندییه‌كان بۆ بینینی هه‌ندێ خه‌ڵكم كرد. پێویست بوو، چه‌ند شوێنێكی گرنگ هه‌بوو سه‌ردانیان بكه‌م. پێشتر بیستبووم كه‌ ئاشورییه‌كان له‌ناوچه‌كانی بادینان گرفتی جددیان هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندی به‌ داگیركردنی زه‌وی و زاره‌وه‌ هه‌یه‌. هه‌روه‌ك گرفتی به‌شداری پێكردنیان له‌ ئیداره‌ی خۆجێیی هه‌یه‌. هه‌روه‌ك پێویست بوو ده‌شتی نه‌ینه‌وا ببینم بزانم له‌گه‌ڵ هاتنی گروپی تیرۆرخوازی داعش چ زیانێكیان به‌ركه‌وتووه‌و دوای‌ نه‌مانی ئه‌و گروپه‌ ژیانیان چی به‌سه‌رهاتووه‌.

له‌گه‌ڵ هاوڕێم (ئه‌میر خۆشابا) كه‌ بۆخۆی خه‌ڵكی گوندی خه‌لیلانی دۆڵی نه‌هله‌یه‌و ئێستا له‌هه‌ولێر داده‌نیشێت. رێككه‌وتین به‌یه‌كه‌وه‌ سه‌فه‌رێكی بادینان بكه‌ین. ئێمه‌ زووزوو یه‌كتر ده‌بینین و جگه‌ له‌باسی سیاسی ناوخۆی هه‌رێم، گرفتی كلدۆ ئاشورییه‌كان و حكومڕانی هه‌رێم هه‌میشه‌ به‌شێك له‌گفتوگۆكانمان ده‌بات. پیاوێكی تێگه‌یشتوو، پێشمه‌رگه‌ی‌ دێرینی بزوتنه‌وه‌ی‌ دیموكراتی ئاشوریی بووه‌و به‌ر له‌چه‌ند ساڵێك له‌و حزبه‌ جیابونه‌ته‌وه‌و حزبێكی دیكه‌یان به‌ناوی رۆڵه‌كانی نه‌هرێن (ئه‌بنائو نه‌هرێن) دروستكردووه‌. له‌خولی رابردووی په‌رله‌مانی كوردستان توانیان كورسییه‌كی په‌رله‌مان به‌ده‌ست بێنن، به‌ڵام له‌م خوله‌دا به‌شداری هه‌ڵبژاردنیان نه‌كرد، چونكه‌ پێیان وابوو به‌شداریكردن كه‌ڵكی نیه‌و كورسی كۆتاكان له‌لایه‌ن حزبێكی كوردییه‌وه‌ مۆنۆپۆلكراوه‌، وه‌ك خۆیشی وتی، بۆیه‌ وتمان با بیكه‌ینه‌ دیاریی بۆ ئه‌و حزبه‌.

رۆژی 21ی ئه‌یلول په‌یوه‌ندی پێوه‌كردم و وتی روداوێك بووه‌ پێویسته‌ ئاگاداربیت، زوو وتم ده‌زانم چییه‌! وتی ده‌ی بزانم، وتم فرۆكه‌كانی تورك بۆمبارانی ناوچه‌كه‌یان كردووه‌!

چه‌ند رۆژێك پێشتر به‌دواداچوونم بۆ ناوچه‌كه‌ به‌گشتیی كردبوو، ده‌مزانی ناوچه‌یه‌كی نائارامه‌و به‌به‌رده‌وامی فرۆكه‌كانی توركیا بنكه‌و باره‌گاكانی په‌كه‌كه‌ له‌دۆڵی نه‌هله‌و به‌رواری باڵا بۆردومان ده‌كه‌ن. ئه‌و هاوڕێیه‌م خه‌می منی بوو نه‌بادا نه‌توانم ئه‌و سه‌فه‌ره‌بكه‌م یان ئاگاداری‌ ناوچه‌كه‌ نه‌بم، بۆیه‌ ویستی پێشوه‌خته‌ ئاگادارم بكاته‌وه‌، نه‌وه‌ك ترسم له‌سه‌فه‌ركردنه‌كه‌ هه‌بێت. سه‌فه‌ری‌ من په‌یوه‌ندی به‌نوسین له‌سه‌ر په‌كه‌كه‌و دۆخی نائارامی ناوچه‌كه‌ نه‌بوو، بۆیه‌ وتم ئه‌وه‌ كێشه‌ نیه‌و په‌یوه‌ندی به‌ئێمه‌وه‌ نییه‌.

رۆژی دواتر واته‌ 22ی ئه‌یلولی 2020 سه‌رله‌به‌یانی زوو له‌شوێنی مه‌به‌ست له‌ عینكاوه‌ به‌ڕێكه‌وتین. دیاربوو ئه‌میر-ی هاوڕێم ته‌رمۆزه‌یه‌كی پڕكردبوو له‌ئاوی ساردو هه‌ندێك خواردنه‌وه‌ی‌ گازیی، چونكه‌ ده‌یزانی له‌و چیاو چۆله‌، پێویستمان ده‌بێت. ئه‌و دڵنیای كردمه‌وه‌ كه‌ ده‌مێنینه‌وه‌و سه‌فه‌رێكی پڕ بایه‌خ ده‌بێت و ئه‌و شوێنانه‌ی نه‌شمان بینیوه‌ ده‌یبینین.

به‌ده‌م رێگه‌وه‌ سه‌رقاڵی قسه‌كردن بووین، گه‌رمای هاوین قسه‌كانی گه‌رمتركردبووین. ئه‌و شاره‌زای‌ ناوچه‌كه‌ی‌ خۆیان و به‌شێك له‌گرفت و كێشه‌ی‌ كلدۆئاشورییه‌كان بوو. روومان له‌بادینان كرد به‌ره‌و دهۆك، به‌رله‌وه‌ی‌ بگه‌ینه‌ دووڕیانی شێخان، به‌ده‌ستی راست لاماندا.

به‌شێك له‌گونده‌كان له‌بنه‌ڕه‌تدا هی ئاشوورییه‌كان بوون
یه‌كه‌م گوند كه‌ هاته‌ سه‌ر رێگه‌مان (هه‌زار جۆت) بوو. ئه‌میر زوو ئاماژه‌ی‌ پێكرد كه‌ ئه‌و گونده‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا هی ئاشورییه‌كان بووه‌و زه‌وییه‌ كشتوكاڵییه‌كانی داگیركراوه‌. به‌قسه‌ی‌ ئه‌وان ده‌یان هه‌زار دۆنم زه‌وی هه‌یه‌و رێژه‌یه‌كی گه‌وره‌ی‌ داگیركراوه‌. له‌1991وه‌ تائێستا ئه‌و كێشه‌یه‌ به‌رده‌وامه‌و چاره‌سه‌رنه‌كراوه‌.

به‌پێی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌لایه‌ن (ماجید ئیشۆ) به‌ناوی (چاره‌نوسی گونده‌كانی ئاشورییه‌كان) ئاماده‌كراوه‌، ئه‌و گونده‌ له‌سه‌رژمێری 1957 ژماره‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ 178 كه‌س بووه‌، له‌ 1961 له‌لایه‌ن چه‌كدارانی هۆزی زێبارییه‌وه‌ په‌لاماردراوه‌و به‌شێك له‌لادێیه‌كه‌ سوتێنراوه‌و تاڵانكراوه‌، دواتر له‌ساڵی 1972 دووباره‌ هه‌ر له‌سه‌رده‌ستی چه‌كدارانی زێباریی وه‌ك ئه‌و لێكۆڵیاره‌ ده‌ڵێت دووباره‌ په‌لاماردراوه‌و خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ ئاواره‌بوون، دواتر گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌.

گونده‌كه‌ جگه‌ له‌ئاشورییه‌كان، به‌شێكی هۆزی گۆران بوون. زه‌ویه‌كانیشی هی ئاشورییه‌كان و كوردبووه‌ له‌هۆزی گۆران به‌تایبه‌ت محه‌مه‌د سه‌لیم شوشی، به‌ڵام له‌ 1961 وه‌ به‌رده‌وام زه‌وی گونده‌كه‌ له‌لایه‌ن ئاغایه‌كی زێبارییه‌كانه‌وه‌ داگیركراوه‌و حكومه‌ته‌ یه‌ك له‌دوای‌ یه‌كه‌كانی عیراق پشتیوانی كردوون.

ئه‌و هاوڕێیه‌م شاره‌زاییه‌كی باشی له‌ناوچه‌كه‌ هه‌بوو. ئێمه‌ هێشتا نه‌گه‌یشتبوینه‌ به‌رزایی و شاخ و دۆڵی ناوچه‌كه‌. ئه‌و پێی‌ وابوو ئه‌و گوندانه‌ی‌ ناوچه‌كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان ناوێكی دیكه‌ی‌ ئاشوریی هه‌یه‌. بۆنمونه‌ گه‌یشتینه‌ گوندی (شه‌رمن) كه‌ گوندێكی كوردنشینن، وتی ئه‌و ناوه‌ له‌لای ئاشورییه‌كان (شه‌لمن)ه‌ به‌مانای ئاشتی دێت به‌زمانی خۆیان، هه‌روه‌ك گوندی (باكرمان) له‌زمانی ئاشوریی (باتكرمان)ه‌و به‌مانای له‌نێوانی باخچه‌كان دێت..تد. گوتیشی جاران ئه‌و گوندانه‌ زۆرینه‌یان ئاشوریی بوون و له‌دوای‌ 1961 كه‌ به‌شێك له‌هۆزی زێباریی له‌سه‌ر فه‌رمانی ئاغایه‌كیان په‌لاماریان داون، ئیدی ناوچه‌كه‌یان چۆڵكردووه‌و نه‌گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌.

پێ‌ به‌پێ و گوند به‌گوند ده‌ڕۆیشتین، هێدی به‌رزی و نزمی ده‌گۆڕاو ده‌شتاییمان جێهێشت. له‌گوندی باكرمان كه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رزایی. بازگه‌یه‌كی بێ‌ ناونیشان هه‌بوو، ته‌نها دوو پۆلیس وه‌ستابوون. پرسیاری‌ هیچیان له‌ئێمه‌ نه‌كردو ره‌تبوین و گه‌یشتینه‌ ئه‌ودیو شاخ. ئیدی پێماننایه‌ ناو شاخ و داخ و دۆڵ و نشێو. به‌چه‌ند لۆفه‌یه‌ك هاتینه‌ خوارێ‌ و ئاوهه‌واو سروشت گۆڕانی به‌سه‌رداهات. كه‌ گه‌یشتینه‌ دوایین پێچی هاتنه‌خواره‌وه‌، رێگایه‌كی زۆر خراپ ده‌ستی پێكرد. له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكی ئه‌و هه‌موو سروشته‌ جوانه‌ كه‌ من پێموایه‌ كه‌م وێنه‌یه‌، خزمه‌تگوزارییه‌كانی رێگاوبان و ژیان وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ شارستانیه‌ت كۆتایی پێبێت رێگایه‌كی پڕ له‌تاسه‌و پێچ و په‌ناو به‌رزی و نزمی ده‌ستیپێكرد كه‌ من پێموایه‌ جوانیی ئه‌و سروشته‌ی‌ له‌بیرده‌بردینه‌وه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ته‌پوتۆزی رێگاكه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ به‌ڕێگای قاچاخدا بڕۆین. رێگای چه‌ند ده‌قه‌یه‌كی قیرتاوی رێكوپێك، بووه‌ رێگایه‌كی زۆر سه‌خت و به‌ته‌واوی بێزاری‌ كردین. به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئۆتۆمبێله‌كه‌مان به‌رز نه‌بوایه‌، ئه‌وا ئۆتۆمبێلی نزم و بچوك زه‌حمه‌ت بوو به‌و رێگایه‌دا هاتووچۆ بكات.

دۆڵی نه‌هله‌و گونده‌كانی ئاشوورییه‌كان
هه‌ركه‌ رێگا قیرتاوه‌كه‌ ته‌واوبوو، له‌سه‌رخۆ وتی كاك سه‌رتیپ ده‌بینی رێگای قیرتاو و خزمه‌تگوزاریی ته‌واوده‌بێت، ئیدی لێره‌وه‌ دۆڵی نه‌هله‌و گونده‌كانی ئاشوریی ده‌ستپێده‌كات، له‌هه‌ركوێیه‌ك قیرتاو ده‌ستیپێكرد ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ سنوری‌ گونده‌كانی ئاشوریی كۆتایی هاتووه‌!! وتی ئه‌و جیاوازییه‌ی‌ ده‌یبینی، ئه‌وه‌ ئه‌و جیاوازییه‌یه‌ كه‌ له‌مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئێمه‌ ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌و زاده‌ی‌ ئه‌و واقیعه‌ تاڵه‌یه‌ كه‌ باسی لێوه‌ده‌كه‌ین و ده‌نگمان ناگات!

من زانیم گرفتی كلدۆئاشورییه‌كان له‌دۆڵی نه‌هله‌و ناوچه‌كانی بادینان ته‌نها مه‌سه‌له‌ی‌ دابڕینی زه‌وی و زاره‌كانیان نییه‌، به‌ڵكو داگیركردنی زه‌وی و زاره‌كانیان «وه‌ك خۆیان ده‌ڵێن» ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ دۆخی سیاسیه‌و هه‌موو ئه‌وه‌ی‌ ده‌گوزه‌رێت په‌یوه‌ندی به‌دۆخێكی دیكه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ به‌رووكه‌ش ناتوانین بیبینین، به‌ڵكو دوای‌ تێگه‌یشتن له‌ واقیعه‌كه‌ ئینجا پشتی رووداوه‌كان ده‌خوێنینه‌وه‌.

له‌و رێگایه‌ به‌ده‌م رۆیشتنی پڕ زه‌حمه‌تی ئۆتۆمبێل و به‌رزبوونه‌وه‌و نزمبوونه‌وه‌ی‌ ئۆتۆمبێل من به‌زه‌حمه‌ت تێبینی و سه‌رنجه‌كانی خۆمم ده‌نوسی. جارجاره‌ ته‌ماشایه‌كی ئه‌و سروشته‌م ده‌كرد، به‌راستی دڵرفێن و پاكوخاوێن بوو. ئه‌وكاته‌ی‌ ئێمه‌ چوین كۆتایی هاوین بوو، به‌ڵام ئاوی سازگارو شینكاتی و دارودره‌ختی به‌رزو شنه‌باو جوانیی ناوچه‌كه‌، وزه‌و هێزی پێ ده‌به‌خشی. هه‌ندێجاریش داڵغه‌ ده‌یبردمه‌وه‌ كه‌ بۆچی حكومه‌تی هه‌رێم ئه‌و ناوچه‌یه‌ ناكاته‌ ناوچه‌یه‌كی گه‌شتیاریی و پرۆژه‌ی وه‌به‌رهێنانی لێ‌ بنیات بنرێت. زۆربه‌ی‌ گونده‌كانی ناوچه‌كه‌ كه‌وتبوونه‌ سه‌ر ئاوی كانیاو جۆگه‌له‌ ئاوی سازگاریی ئه‌و شاخ و داخه‌ پڕ له‌جوانیه‌ی‌ سروشتێكی پاكی كوردستان. گوندو گوند تێده‌په‌ڕین و كاك ئه‌میر ناوی گونده‌كان و سروشتی ناوچه‌كه‌و دانه‌وێڵه‌و ژیانی خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ بۆ باس ده‌كردم. له‌پڕ گه‌یشتینه‌ شوێنێك دیاربوو تازه‌ پاككرابویه‌وه‌، به‌ڵام شوێنه‌واری سوتان و داخبوونی پێوه‌دیاربوو. وتی كاك سه‌رتیپ ئه‌وه‌ ده‌بینی؟! گوتم ئه‌ی‌ چۆن، وتی ئه‌وه‌ ئه‌و شوێنه‌یه‌ كه‌ دوێنێ فرۆكه‌كانی توركیا ئۆتۆمبێلێكیان بۆمباران كردو به‌پێی‌ هه‌واڵه‌كان یه‌كێك یان دووانی تێدا كوژراوه‌ كه‌ پێده‌چێت چه‌كدار یان گه‌ریلای په‌كه‌كه‌ بووبن!

له‌و شوێنه‌ی‌ ته‌قینه‌وه‌كه‌ی‌ لێ ببوو، به‌ رێككه‌وت ژماره‌یه‌كی زۆر مانگاو ماڵات رێگه‌كه‌یان گرتبوو. كه‌مێك وه‌ستاین و ته‌ماشام كرد شوێنه‌واریی ته‌قینه‌وه‌كه‌و پارچه‌ی‌ ئۆتۆمبێله‌كه‌ له‌سه‌ر رێگاكه‌ هه‌ڵگیرابوو. ئه‌و هاوڕێیه‌م وتی من شاره‌زای بست به‌بستی ئه‌و ناوچه‌یه‌م. هه‌م واری باو باپیرانی منه‌و هه‌میش له‌و ده‌شتو كێوه‌ پێشمه‌رگه‌بووم.

 116 جار بینراوە