سەرەکی » وتار » هیوا محەمەد » دوو لووتكەیی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە سوودی كێیە؟

دوو لووتكەیی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە سوودی كێیە؟

هیوا محەمەد

لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست كێشەیەكی نەتەوەیی لە نێوان هەریەك لە فارس و عەرەب و تورك لەلایەك و كوردیش لەلایەكی ترەوە هەیە، لەدوای داڕمانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و دابەشكردنی ئەم خاكەی كە بە هی كورد ناسێندراوە، كێشەكان بە چەندین قۆناغی جیاجیادا تێپەڕیوون، لەگەڵیشیدا هەرچەندە چەندین حزب و رژێمی سیاسی جۆراوجۆر لە توندڕەو و مامناوەندیی و چەپ و راست فەرمانڕەوایی ئەو چوار وڵاتەیان بەدەستەوە گرتووە، بەڵام هیچیان ملیان نەداوە بۆ چارەسەركردنی كێشەی نێوان خۆیان و كورد.

نەك ئەمە نەكراوە بەڵكو بەهۆی دابەشبوونی خۆشیانەوە بەسەر دوو بەشی مەزهەبیی ئیسلامییەوە (سوننە و شیعە)، هێندەی تر مەسەلە نەتەوەییەكە كپ كراوەتەوە.

جگە لەم كێشەیە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا هیچ كێشەیەكی تر نییە و ئەوەی هەیە كێشە و شەڕی مەزهەبییە و وایكردووە بە درێژایی سەدان ساڵی رابردوو لەم ناوچەیەدا ئارامی تێكبچێت و بە بەردەوامی شەڕ و پێكدادان رووبدات و ئاڵۆزتر ببێت.

كێشەی ئەم دوو مەزهەبە لەكوێدا سەختە؟
هەر لەشەڕی ئێران – عیراقەوە تا شەڕی یەمەن و سوریا و لوبنان و ئەفغانستان و ناوخۆی پاكستان و ئێستای عیراق، هەمووی دابەشبووی نێوان ئەو دوو مەزهەبەیە، تەقینەوەكانی ناو شارەكانی ناوەڕاست و خوارووی عیراق، هیچیان لە ئەنجامی ململانێی سیاسیدا نین، قاعیدە و داعش هەردووكیان خۆیان وەك سوننە مەزهەب ناساندووە، لە هیچ كام لەو دوو رێكخراوەدا شیعەیەك نەبووە و هەموو كارە تیرۆریستییەكانیشیان لەدژی شیعە و ئەوانە بووە كە پێچەوانەی ئاراستەی خۆیان بوون.

داعش هات و ئاڵۆزتر و خوێناوی تری كرد، ئەوان بە ئاشكرا ئەوەی بەناویش بچووایەتەوە سەر ئەو مەزهەبە، دەیانگرت و بێ دادگایی و لێكۆڵینەوە دەیان كوشت، ئەمەش وەك ئاماژەیەك بۆ ئەوەی كە ئەوان دژایەتیی شیعە دەكەن، هەركەسیان بگرتایە لێیان دەپرسی ناوت چییە و ئەگەر لەو ناوانە بوایە ئەوا بێ یەك ‌و دوو ئازاریان دەدا تا رادەی كوشتن.

كێ ئاگرەكە خۆشدەكات؟
بۆ هەموو كێشە و قەیرانێك هۆكارێك هەیە، ئەوە خودی ئەو دوو مەزهەبە خۆیان نین كە درێژە بەم كێشە و ململانێیانە دەدەن، بەڵكو ئەو دەستە دەرەكییانەن كە خێر و سوود لەو دوو بەرەكییە دەبینن، هەرچی ئایینەكانی دیكەیە بەتایبەتی یەهودییەكان بوونی درزی فراوانی نێوان ئەم دوو مەزهەبەی بەلاوە گرنگە و پێی وایە هەرچی ئەوان لێك دوور و ناتەبابن، مەترسی بۆسەر خۆیان كەمتر دەبێتەوە، ئایینی مەسیحیش بە ئەركی خۆی نازانێت هەوڵی لێك نزیككردنەوەیان بدات و كێشە دێرینەكەیان بۆ چارەسەر بكات، حكومەتەكانیشیان لەپێناوی گەرمكردنی بازاڕی چەكەكانیاندا، بەلایانەوە باشە كە ئەم كێشەیە تا بێت گەرمتر بێت.

بەپێی ئەوە كە ئەم ناوچەیە دەوڵەمەندترین ناوچەی جیهانە بە نەوت و كانزاكانی دیكە و شارەزایان ئەوەیان لەلا ئاشكرا بووە كە تا دەیان ساڵی دیكە ئەم نەوتە هەر دەمێنێت و بۆ ئەوەش كە هەریەك لە ئەمریكا و ئەوروپا بازاڕی ساخكردنەوەی چەكیان دابین بكەن، ئەوا بەشدار دەبن لە درێژەپێدانی ئەم كێشە مەزهەبییە.

نەمانی جیهانی دوو لووتكەیی دوای نەمانی سۆڤێت
تا سەرەتای نەوەدەكان، جیهان بەسەر دوو لووتكەی (شەرق و غەربدا) دابەش بوو، بەم هۆكارەش تارادەیەك پارسەنگی هێز لە جیهاندا راگیرابوو، بەڵام ئەم سەردەمە كە جیهانی دوو لووتكەیی نەماوە، زیاتر هەلەكان لە بەرژەوەندیی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانین، لەگەڵیشیدا روسیا و چین لە دەرەوەی ئەو هاوپەیمانێتییەن و ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی لەم ناوچەیەدا روسیا و چین زیاتر لە ئێرانەوە نزیك ببنەوە و ئەوانی دیكەش لە سعودیە و وڵاتانی كەنداو.

هەرچی توركیاشە كە ئیدیعای گەڕانەوەی ئیمپراتۆریی عوسمانی دەكات، لە نێوانی ئەو دوو لووتكەیەدا كایە دەكات و خۆشی بە رابەری ئیخوانەكان دەزانێت كە ئەمەشیان باڵە توندەكەی سوننەكانە و لە زۆر رێگەشەوە لەگەڵ سەلەفی و داعشییەكانیشدا یەك دەگرنەوە.

هەموو ئەم كێشانە تیایدا سعودیە و ئێران رۆڵ و كاریگەرییان لەبەرچاو دەگیرێت، هەركات یەك لەمانە نەرمی بنووێنێت، ئەوا هیوای نزیكبوونەوە لە دامركاندنەوەی شەڕ دروست دەبێت و پێچەوانەكەشی رێگەی چارەسەر زۆر دوور دەخاتەوە و درێژە بە كێشەكانی ئەم دوو لووتكە مەزهەبییە دەدات و ئەوانەش كە لە دەرەوەی ئەم دوو مەزهەبەن، سوودمەند دەبن.

 115 جار بینراوە