سەرەکی » کەلتوور » خوێندنەوەیەكی فەلسەفی بۆ رۆمانی تاعون

ئەلبێركامۆ و خەبات لە دژی خراپە و چەوسانەوە

خوێندنەوەیەكی فەلسەفی بۆ رۆمانی تاعون

ریچارد كامبەر

لە فارسییەوە: ئەكرەمی میهرداد

2 – 2 و کۆتایی

تارۆ كە بەڕێوەبەری گرووپەكانی فریاكەوتن بوو وەكو پزیشكان و پەرستاران و زیاتریش لەدژی تاعوون و نەهێشتنی خەباتیكرد. شوروشەوقی، لەهیچ رەوشێكدا كەمی نەكرد، سەرەنجام خۆشی تاعوونی گرت و مرد.

تارۆ، دوو سێ مانگ پێش مردنی، لەگەڵ ریۆ باسی رابردووی خۆی گێڕایەوەو وتی لەخێزانێكی دەوڵەمەند بوو و باوكیشی دادیار بوو، لەنەوجەوانیدا هەموو بەهرەو ژیانی خۆشی هەبوو كەمرۆڤ دەیخوازێ، دایك و باوكی زۆر میهرەبان بوون، خۆشی زۆر زیرەك و لەلای كچان جێگای سەرنج بوو، هیچ گرنگییەكی نەدەدا بەنەریت و دیدە ئەخلاقییەكان.
ئاشووبگەرێكی سیاسی
رۆژێك باوكی لەگەڵ خۆی بردی بۆ دادگا، باوكی بەكەوای سوورەوە بینی كە پڕ بەدەم خوازیاری حوكمی مەرگ بوو بۆ تاوانبارێك. ئەگەرچی تاوانبارەكە كەم و زۆر دانی بەتاوانەكەیدا نابوو، بەڵام تارۆی لاو رقی هەستا لەدیمەنی ئەو حكومەتەی كە تاوانباری بێچارەو ترساوی بەمەرگ حوكمدا. پاشان ئاشووبگەرێكی سیاسی و ئەندامی رێكخراوێكی نێونەتەوەیی لێدەرچوو كە ناوی گروپەكەی نەبرد (لەوانەیە رێكخراوێكی كۆمۆنیستی بێت) ساڵەها لەگۆشەو كەناری ئەوروپا خەریكی سیاسەت بوو و تەواوی ژیانی لەهەوڵی ئەوەدا بوو كە ئەو كوشتنە (پاساودارانە) پەسەند نەكات كە لەلایەن ئەو ئەنجام بدرێن، تا ئەوەی رۆژێك لەهەنگاریا بینەری ئیعدامی پیاوێك بوو كە لەلایەن دەستەیەكەوە ئاگری تێبەردرا.

ئەم هەستە ترسناكە هەمیشە لەودا بێدار مایەوە و پەیمانی بەخۆیدا (هەرگیز كارێك نەكات راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، بەڵگەو بێ بەڵگە، ببێتە هۆی مەرگی كەسێك یان هەوڵی كەسانی دیكە بسەلمێنێ كە كەسێك بەدەستی مەرگ دەسپێرن)، تاعوون ل228-229.

تارۆ بەردەوام دیدگای ئەخلاقی خۆی بە چەمكە تیۆرییەكان رۆشن دەكردەوەو بڕواكانی بەو شێوەیە بوو كەهەموو گرفتارییەكانمان لەبەرئەوەیە كە بەزمانێكی رۆشن و راشكاو نادوێین، دەبێت هەمیشە چاودێری ئەوەبین كە رۆشن و راستگۆ قسە بكەین و كاربكەین، بەریۆی گوت لەجیهان سێ دەستە مرۆڤ هەن، جەللادان، قوربانییەكان و چارەسەرسازان، لەبەرئەوەی دەستەی سێیەم زۆر كەمن، بۆیە تەواوی هەوڵی بۆ ئەوەیە كە لایەنی قوربانیان بگرێت و هەرگیز بكەری كوشتنی عەمدی نەبێت، بەڵام تارۆ ئامانجی باڵاتریشی هەبوو: ئومێدی وابوو لەڕێگای (هاودڵی)ییەوە بەئاشتی بگات و هیوای ئەوەبوو (قەدیسێكی بێ خودا) بێت، تاعوون ل230.

قەدیسێكی بێ خودا
ئەگەرچی ئەم ئامانجانە لەتاعووندا شیكاری و رۆشنی بەخۆوە نەبینی، بەڵام لەباری لۆجیكەوە دەتوانین گریمانەی ئەوە بكەین كە ئامانجەكان دەبێت پابەند بن بەئاسایشی كەسانی دیكە و فراوانتر بێت لەكارو پیشەكان، لەكرداردا، تارۆ دەیخواست قەدیسێكی بێ خودا بێت، گۆشەو كەناری جیهانی تەی كرد بۆ ئەوەی قوربانیان بدۆزێتەوەو لەهاوكاری و كۆمەكیان كەمتەرخەمی نەكات.

بەڵام ریۆ لەشوێنی خۆی مایەوەو لەهەوڵی ئەوەدا بوو كە هاوسەنگی ژیانی تایبەتی و پابەندبوونی بەردەوامی لەدژی مەرگ، بپارێزێ.

لەتاعووندا مرۆڤی خراپەكاری تیانەبوو، هیچ باسێكیش دەربارەی سیاسەت نەبوو، بەڵام كەسایەتی زۆری دیكەش هەن كەدەتوانن بنەمایەك بۆ بەراوردی ئەخلاقی و چاكەكاری هیومانیزمی بۆ خودای ریۆو تارۆ بەدەست بهێنن، لەوانەو لەهەموویان بەرچاوتر، ریمۆن رامبەرو قەشە پانلۆ بوون.
رێگاكانیان بەست
رامبەر رۆژنامەوانێك بوو كە لەفەرەنساوە هاتبوو بۆئەوەی راپۆرتێك دەربارەی هەلومەرجی ژیانی نالەباری عەرەبەكان لەئۆران بنووسێت كاتێك تاعوون بڵاوبۆوە و شاریان گەمارۆدا و رێگاكانیان بەست و رێگاشیان بەرامبەریش نەدا شارەكە بە جێ بهێڵێ. ئەوەی مایەی عەزابی رامبەر بوو، سەرەڕای ناخۆشی ژیان و مەترسی شاری تاعوون، دابڕانی بوو لە هاوسەر و مەعشوقەكەی پاریس (كامۆ، لە سەردەمی داگیركردنی پاریس كە لەوێ‌ دەژیا، لە دوای هێرشی هاوپەیمانان بۆ باكوری ئەفریقا، لە هاوسەرە تازەكەی، فرانسین، دابڕابوو). رامبەر لە ئۆران بێگانە و نامۆ بوو، هیوای قەدیس بوونیشی نەبوو، بە هەموو هەوڵ و فێڵەكان سواڵی ئەوەی دەكرد تا بتوانێت بە قاچاخ لە شار دەرباز بێت و لەم مەنفایە رزگاری بێت. رامبەری دڵڕەش نەبوو: لە جەنگی ناوخۆی ئیسپانیا بە خواستی خۆی خەباتكار بوو، بەڵام ئێستا لە هەوڵی ئەوەدایە عەشق بخاتە پێش كارەكەی یان هاودڵی لەگەڵ خەڵک هەڵبژێرێ‌.

ناڕازیبوو لەم قسانە
رامبەر لە گفتوگۆیەكی توندو تەڵخدا لەگەڵ رێو و تارۆ وتی:»من باوەڕم بە قارەمانبوون نیە، دەزانم قارەمانبوون ئاسانە و دەشزانم كە قارەمانێتی دەتوانێ‌ مەرگبار بێت. ئەوەی بۆ من گرنگە ژیان و مردنە لە پێناوی كەسێكدا كەخۆشمان دەوێت.»تاعوون،ل 149.رێو ناڕازی بوو لەم قسانە و ئەوەی كە جوڵێنەر و هاندەری ئەوە قارەمانی نیە، بەڵكو شەرەفی مرۆییە، بەڵام لە هەمانكاتدا وتی: «هەڵەی ئەوە نەكەی كە عەشق بخەیتە پێش شتەكانی دیكە.»تاعوون.ل.150

ئەوەی رێو(و كامۆ) بڕوایان پێیەتی لە روخساردا ئەوەیە كە دەستبردن بۆ كارێك لە عەشق بۆ یەك كەس بە هەمان ئەندازەی دەستبردن بۆ كارێك لە هاو دڵی بۆ رەنج و ئازاری مرۆڤایەتی شەرەف و پێشوازی هەیە.

بەڵام بەرامبەر قسەكەی رێو باش تێنەگەیشت و بە تانەوە وتی: «گومانم لەوەیە كە تۆ شتێكت نەبێت لە دەستی بدەی» لە دوای رۆیشتنی رێو، تارۆ بەرامبەری وت كەژنە نەخۆشەكەی رێو سەدەها كیلۆمەتر لەوبەری دەریا لە نەخۆشخانەیە. بەیانی رۆژی دواتر، ڕامبەر داواكاری ئەوەی كرد كە لەگەڵ رێو كار بكات. سەرئەنجام رۆژێك هۆكاری هەڵاتنی رامبەر پەیدابوو، بەڵام ئەو تا ئەو كاتەی كە گەمارۆی ئۆران نەما لەو شارە مایەوە. لە كۆتایی رۆمانەكە، ڕامبەر بە عەشقەكەی دەگاتەوە، ریو كە ژنەكەی مردبوو، لەگەڵ خۆی بیری دەكردەوە و ئەگەر بیتوانیایە بە ژنەكەی شادبێتەوە، ڕەنگ بێت نەمردایە؟

ئێوە موستەحەقی ئەم موسیبەتەن
قەشە پانلۆ نوێنەری دیدگایەكی دیكەی تەواو جیاوازی ئەخلاقی بوو، ئەو وەكو ئاوگوستینۆسی پیرۆز، بڕوای بەوە بوو كە هەموو خراپەكارییەكانی رووی زەوی سەرچاوەیان لە تاوان و سزای دادپەروانەی گوناهەكانە و خوداوەند بەردەوام خراپە دەگۆڕێ بە چاكە. ئەو تاعوون بە سزای خوا دەزانێ ‌كە بەسەرخەڵكی ئۆراندا هێناوێتی، چونكە بڕواو دڵسۆزیان نەبووە و لە هەمان كاتیشدا رێگای رزگاربوونی ئەبەدیشیان نیشان دەدا. پانلۆ لە ئامۆژگاری یەكەمدا دەربارەی تاعون، لە نێوان خۆی و گوێگرانیدا هێڵێكی جیاكەرەوەی كێشا. ئەو هەمیشە دەیگوت ئەو كەسانەی كە شایانی ئەوەن خوداوەند، بێ ئەوەی لە دڵیدا بخوازێت، تاعوونیان بۆ دەبارێنێ‌ و لە قسەكانیدا بەو كەسانەی دەوت «ئێوە» : «مەرگەسات بەسەر ئێوەدا هاتووە، برایانی من ئێوە موستەحەقی ئەم موسیبەتەن». تاعوون ل 86-87. پانلۆ لە جیاتی هاودەردی لەگەڵ ئازاری دراوسێكان، بە حەق و ناحەق ئەوانی سەرزەنش دەكرد و دەیگوت تاعون ئەو رەحمەتەیە لە بەرگێكی دیكەدا. داوای لە گوێگرانی دەكرد كە»شادبن» و بڵاوبوونەوەی تاعوون لە سەدەكانی پێشوو لە حەبەشەی وەسف دەكرد كە مەسیحیەكان تووشی نەبوون و خۆیان لە لێفەی قوربانییەكان دەپێچا بۆ ئەوەی دڵنیابن كە تاعون دەگرن و دەمرن. دەیگووت:»هەڵبەت ئێمە بەم كارە شێتانە و شەیدایانە نەسیحەتی ئێوە ناكەین، بەڵام، بەهەرحاڵ، ئەم نموونەیە بۆ ئێمە پەند و عیبرەتی تێدایە». قەشە پانلۆ بەهەمان ئاواز ئامۆژگارییەكانی بە كۆتایی گەیاند: (قەشە پانلۆ هەرگیز پێش ئەمڕۆ، رەحمەتی خودا و ئومێدی مەسیحی هەست پێنەكردووە كە ئێستا بۆ هەمووان ئاشكراو دیارە).

چەند هەفتە دواتر، تارۆ داوا لەپانلۆ دەكات كە پەیوەست بێت بەگروپەكانی فریاكەوتن و پانلۆش پەسەندی كرد، پانلۆ خۆی تەرخان كرد بۆ فریاكەوتنی بیمارانی تاعوون لەنەخۆشخانەكان، ئەو جێگایەی كە مەترسی تووشبوونی زیاترە لەهەموو جێگاكانی دیكە. لەیەكێك لەزیندووترین دیمەنەكانی رۆمانەكەدا، پانلۆو ریۆ پێكەوە هەوڵی رزگاركردنی گیانی منداڵێكی تووشبوویان بینی بەهۆی سیرەمی تازەی دكتۆر كاستل، سیرەمەكە كاریگەری نەبوو، منداڵەكەش هێواش هێواش بەئازارێكی سەختەوە گیانی سپارد، پانلۆ زۆر هەوڵیدا كە دیدگای هاوبەش لەگەڵ ریۆ پەیدا بكات بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەم تراژیدییە، بەڵام ریۆ پێی گوت كە ناتوانێ ملبدات بەپێشنیازو نەخشەیەك بۆ ژیانی ئەم دنیایە كە لەوێدا منداڵان بەئەشكەنجە دەمرن.
ئاخاوتن و بڕواكان
بەڵام هێشتا زەمینەیەك هەیە بۆ ئەوەی پانلۆ دووەمین ئامۆژگاری خۆی بگۆڕێ و بەدەنگێكی نەرم و بەبڕوای كەمترەوە لەناو خەڵكدا وتاریداو ئەمجارە لەجیاتی وشەی (ئێوە) وشەی (ئێمە)ی بەكارهێناو بەئامادەبووانی گوت هێشتا بڕوای بەئامۆژگاری پێشوو هەیە، بەڵام دەزانێ كە ئاخاوتن و بڕواكانی بێبەری بوون لەچاكەو ئیحسان سەرەنجام دەیگوت دیاریكردن و تێگەیشتنی خێرو چاكە ئاسان دێتە بەرچاو بۆ نموونە بەئاسانی دەزانین بۆچی مێبازییەكانی دۆن جوان بەجەهەننەم دەسووتێ، بەڵام هەندێك رووداو هەن، وەكو مەرگی منداڵان، كە سەختترە لەتێگەیشتنی مرۆڤ، تا ئەوكاتە ئامۆژگاری پانلۆ ئاسایی دیاربوو، بەڵام لەناكاو ئاڕاستەی قسەكانی بەرەو شتێك وەرچەرخاند كە یادەوەری باسەكانی برایانی كارامازۆڤی دۆستۆڤێسکی بوون.
دەیگوت، دەزانێ كە بڕوابوون بەوەی كە مەرگی منداڵان بەخۆشبەختی ئەبەدی بەهەشت پاداشت دەدرێتەوە، ئارام بەخشە، بەڵام دڵنیا نییە لەوەی كەخۆشبەختی بەهەشتی بتوانێ ئازار و رەنجی مرۆڤ پاداشت بداتەوە، دەیگوت لەجیاتی ئەوەی كە بەشوێن ئەم قسانەدا بڕۆین، پێم باشە بڕوا بەجەستەی ئەشكەنجە دراوی مەسیح بهێنم و دەیگوت لەم كاتانەدا مرۆڤ یان دەبێت هەموو شت پەسەند بكات یان هیچ پەسەند نەكات، رۆشنتر بڵێم، مرۆڤ یا دەبێت بڕوای بەوە بێت كەهەموو شت جیلوەی عیشقی خوداوەندە، یان دەبێت دەستبەردا لەهەوڵەكانی مەسیحی بوون.

لەدوای ئەم ئامۆژگارییانە، قەشەی پیر بەقەشە لاوەكەی گوت كە پێكەوە وازیان لەكڵێسا هێنا: (پانلۆ زۆر لەوە زیاتر كە توانای قسەكردنی هەیە، گڕگرتووبوو) قەشەی لاو بەنهێنی دەیگوت پانلۆ لەهەوڵی نووسینی پەیامێكی جەسوورانەتردایە، كەئەم پرسیارە پێشنیاز دەكات، كە ئایا ئەوە كارێكی لۆجیكییە قەشەیەك داوای یارمەتی و چارەسەر لەپزیشك بكات؟

پێچەوانەی ئەمە
چەند رۆژ دواتر كە پانلۆ نەخۆش دەكەوێت و تا بۆی بكرێت سەبر دەكات و بەپزیشك ناڵێت، سەرەنجام بانگی ریۆ دەكات بۆ چارەسەر، ئەو دەبەن بۆ بیمارستان و لەوێ گیان دەسپێرێ و سەلیبیش لەناو دەستا پێشتر ریۆ بە تارۆی گوتبوو: هیچكەس لەجیهاندا بڕوای بەخودای باڵا نییە، تەنانەت پانلۆش.

چونكە هیچكەس خۆی ناسپێرێ بەدەستی خودا، بەڵام پانلۆ پێچەوانەی ئەمەی سەلماندو خۆی بەدەستی خودا سپارد.

ئاكامە سەرەكییەكانی ئەم رۆمانە چیین؟ یەكەم، ئەوەی كە تاعوون و جەنگ دووبارە و چەند بارە سەرهەڵدەدەنەوە. یەكەمین جار لەواژەی (تاعوون) لەم رۆمانەدا دێت، ئەوكاتە بوو كە ریۆ دەیگوت: (لەمێژوودا، تاعوون وەكو جەنگ بەزۆری روویانداوە، بەڵام تاعوون و جەنگیش هەمیشە مرۆڤ خافڵگیر دەكەن).

ئەم قسەیە راستە. زۆربەی خەڵك یان تاعوون و جەنگیان لەبیرنەماوە، یان ئەگەر لەبیریشیاندا بێت بڕوایان وایە كە هی رابردوون، ئەمڕۆ ژمارەیەكی زۆر كەم دەزانن كە ئەنفلۆنزای ساڵانی (1918-1919) زیاتر لەبیست ملیۆن كەسی لەجیهاندا كوشتووە، لەوانیش كەمتر هەست بەوە دەكەن كە نەخۆشی تازەی سەردەم و بڵاوی (ئەیدز) دەتوانێ زیاتر لەم ژمارەیە بكوژێ، بەپێی ئاماری تا (1999) (18.8)ملیۆن كەس بەئایدز مردوون و (43.8) ملیۆن كەس موبتەلای ئەم نەخۆشییەن.

ئەنجامی دووەم، ئەوەیە كە لەسەردەمی بڵاوبوونەوەی تاعوون (داگیركردن یان كارەساتەكانی دیكە) زۆرینەی خەڵك هەموو توانای خۆیان تەرخان دەكەن بۆ خۆپاراستن و پارێزگاری خێزانەكانیان، هەوڵدەدەن ژیان (ئاسایی) بێت و خەونەكانی ئایندەیان بێ تاعوون بێت، تاعوون ناتوانێت و ناخوازێت بڵێت كە ئەم خۆپاراستن و خۆپەیڕەوییە شایانی رق و بێزارییە، ئەوەی رۆمانی (تاعون) دەخوازێ بیڵێ ئەوەیە كە ژمارەیەكی زۆر كەمن ئەوانەی ئامادەن واز لەژیان و خۆشی خۆیان بهێنین و ئەمەش بەدەرە لەوەی كە بڕواو ئایدیۆلۆژی هاوبەشیان لەگەڵ كەسانی دیكە هەیە یان نا، بەڵام لەخەباتی دژ بەخراپەی هاوبەش یان باو پەیوەست دەبن بەو كەسانە یان بەو قوربانییانە، ئاكامی سێیەم، ئەوەیە كە ئەوانەی كەپێ دەخەنە ناو رێگای خەباتەوە هەرگیز ناتوانن بزانن كە هەوڵەكانیان یان تۆڵەكانیان ئایا سوودێكی هەیە یان نا. تاعوونەكان دروست بەهەمان شێوە تەواو دەبن كە چۆن دەستپێدەكەن.

ئەوەی كە دەبێت لێی دڵنیابین تەنها ئەوەیە كە زاڵبوون بەسەر تاعوون و شێوەكانی دیكەی خراپەو مەترسی هەرگیز پەیگیرو كۆتایی نین!

سەرچاوە: ریچارد كامبر، فلسفەی كامو، ترجمەی خشایار دیهیمی، انتشارات طرح نو، چاپ دوم 1387، ل ل161-175

 1,292 جار بینراوە