سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » پەروەردە و خوێندن لە هەرێمی كوردستان چی بەرهەم دەهێنێت؟

پەروەردە و خوێندن لە هەرێمی كوردستان چی بەرهەم دەهێنێت؟

هۆمەر قەرەداغی: ״منداڵێكی كوردستان، هیچی كەمتر نییە لە منداڵێكی سوید ئەگەر هەمان بارودۆخی بۆ فەراهەم بكرێت״

هۆمەر قەرەداغی

مامۆستا هۆمەر قەرەداغی، یەكێكە لەو مامۆستا كوردانەی ماوەی چەند ساڵێكە لە وڵاتی سوید نیشتەجێیە و لەبواری پەروەردە كاردەكات، لە كۆنگرەی پەروەردەیی ساڵی2007ی هەرێمی كوردستان، بە هەوڵ كار و پێشنیازەكانی لەپێناو بەرەوپێشبردنی سیستەمی پەروەردەی كوردستان بەشداربوو، لەم بارودۆخەدا كە هەرێمی كوردستان بە قۆناغێكی جیاوازدا تێپەڕدەبێت، دەمانەوێت بزانین دیدی بەڕێزیان لەسەر رۆڵی پەروەردەو بەرهەمی پرۆسەكە چییە.

سازدانی چاوپێكەوتن: سامان ساڵح ، بەشی یەكەم

لەدوای كۆنگرەی پەروەردەیی لە هەرێمی كوردستان هەندێك هەنگاوی سەرەتایی بۆ چاكسازیی لە بواری پەروەردە هەڵهێنران، بەڵام ئێستا زۆر شت لە جێی خۆی نەماوە، وەك بڵێی «چاكسازیی» یان هەوڵی «چاكسازیی» نەبووبێت! هەر كات باسی كێشەیەكی پەروەردەیی دەكرێت هەموو دەگەڕێنەوە بۆ ریشەی كێشەكان، نەك هەنگاوەكانی چارەسەری و چاكسازیی و پێشكەوتن كە لەرابردوودا ئەنجامدراون، ئەمەش بنەمایەكی دزێوی نا دامەزراوەییە لە هەرێمی كوردستان، كە كارەكان بە پرۆسەدا ناڕۆن.
هەر بەرپرسێك لە شوێنێكی حكومی دەستبەكار دەبێت، وای لێكدەداتەوە كە ژیان لەو رۆژەوە دەستی پێكردووە، ئەم نەریتە نەریتی بێ دۆكیۆمێنتی و غیابی رۆڵی دامەزراوەییە، كە كار لەسەر هەنگاوی پێشووتر ناكەن و هیچ گرنگییەك بە هەوڵی كەڵەكەبووی رابردوو لە كاری دەزگاییدا نادرێت.
زیاتر ناڕۆمە ناو وردەكارییەكان، بەڵام ئێستا زۆر پرسیاری گرنگ هەن كە پێویستە بكرێن، ئێمە ئەو پرسیارانە بكەین یان نا، خەڵكێكی تر هەیە دەپرسێت؟ ئەم نەوەیەی ئێستا، ئەوانەن كە سەرباری وانەكانی زمان، زانستەكان، كۆمەڵایەتی، هەروەها وانەكانی «مافی مرۆڤـ، پەروەردەی مەدەنی، جینۆساید، كۆردۆلۆجی، گفتوگۆی زانستی، تایبەتمەندی… «، یان خوێندووە، بەڵام زۆرجار چەكی یەكەم و كۆتاییان لەسەر شەقامەكان « بەرد و دار و سوتاندنی تایە و وێرانكردنی دەزگا حكومییەكانە، لەناو قوتابخانەش بە (بەردە زورگ) لە مامۆستا دەدرێت! ئەمە دەكەمە پرسیاری یەكەم :

– بەڕاستی ئەركی پەروەردەی دروست ئەمەیە؟
+ بەها بنەماییەكان ئەو بنەمایەیە كە زوو یان درەنگ دەبێت سیستەمی فێركاریی كوردستانی لەسەر جێگیر بكرێت، هۆكاری زۆربەی كێشەكانی ناو قوتابخانە و خوێندنگەكان دەگەڕێتەوە بۆ غیابی بەها بنەما بەرزەكانی مرۆڤایەتی لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكاندا، بەهاكان بریتین لە: بەرز ڕاگرتنی ژیانی مرۆڤ، سەربەستی تاكەكەس، یەكسانیی مرۆڤەكان، بەرابەریی كچ و كوڕ، ژن و پیاو، سوڵیداریتی لەگەڵ ئەوانەی پێویستیان بە یارمەتی زیاتر هەیە، دیموكراتی و خۆشەویستی بۆ پێكەوەژیان، ئەم بەهایانە بوون كە كارمان لەسەركرد لە كۆنگرەی پەروەردەیی ساڵی ٢٠٠٧، بەهاكان لەناو سیستەمی فێركاری كوردستاندا جێگیركران، بەڵام بەداخەوە كاری پێنەكرا، لەبەرئەوەی لەلایەك سیستەمی فێركاریی كوردستان نەكرابوو بە دامودەزگایی و لە لایەكیترەوە پسپۆڕی پەروەردەیی لە كوردستان كەمبوو. كارنەكردن بە بەهاكان دەیان كێشەی كۆمەڵایەتی بەدوای خۆیدا هێناوە، لەوانە: كێشەی پەیوەندی مامۆستا و خوێندكار، كێشەی پەیوەندی مامۆستا و دایك و باوك، كێشەی پەیوەندی خوێندكارەكان لەناویەكدا.
– بەرپرس و مامۆستا و بەڕێوەبەرەكانی كوردستان بە بەراوردكردنی ئەزموونی وڵاتانی پێشكەوتوو و بە كوردستان بەتایبەت «سوید» كە بەڕێزتان لەوێن و لەو بوارەدا كاردەكەن، زۆر قەڵس دەبن، لە كاتێكدا خۆیشیان «نە حیزب، نەحكومەت، نە دەستەبژێری پەروەردەیی، نە رێكخراوە ناحكومیەكان …، هیچ تێزێكی نوێی «گونجاو بۆ كوردستان»یان نەخستۆتە بەرباس، تا كاری لەسەر بكەن، ئایا ئەمە چۆن دەخوێننەوە؟
+ خەمساردی حكومەت و پەرلەمانی كوردستان لە ساڵی ١٩٩١ وە كە دەسەڵاتی سیستەمەكە كەوتە دەست كورد كارێكی وای كردووە كە لە لایەك ترسێكی زۆر گەورە هەیە لە نوێخوازی و ریفۆرم و لەلایەكیتریشەوە هیچ گۆڕانكارییەك روونەدات، هەموو باسێك لە گۆڕانكاریی لە سیستەمەكەدا وەك مەترسی سەیردەكرێت، پەلاماری دەدرێت بە بێئەوەی لە ناوەڕۆكی نوێخوازییەكە تێگەیشتبێتن، هۆكاری ئەم دیاردەیەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی متمانە لە ناو سیستەمەكەدا، بۆ نموونە: لە كوردستاندا هیچ لێكۆڵینەوەیەكی جددی نەكراوە لە بواری فێركاریدا، كەس دكتۆرای نەهێناوە لە بواری پەرووەردەدا، چوار پسپۆڕی بوارەكە دروستنەكراون بەوەی دەرفەتیان بۆ بڕەخسێت كە قوڵببنەوە لە سیستەمەكەداو لێكۆڵینەوەی لەسەر بكەن. لێكۆڵینەوە لە بوارەكەدا زۆر زۆر كەمە، تا ئێستاش لە كوردستاندا لێكۆڵینەوە نەكراوە لەسەر ئەوەی پرۆسەی فێربوون چۆن لە مێشكی خوێندكاردا دروست دەبێت؟ بۆ دروست دەبێت؟ چۆن پێشدەخرێت؟ ئەم هۆكارانە بونەتە بەربەست لەبەردەم نەبوون و قبوڵنەكردنی بیروبۆچونی تازەدا.

– خانمە مامۆستای سویدی «مارگرێتا نۆرمێل» لەو كتێبەی كە لەبەردەستی منە و دەیخوێنمەوە و بەكوردی بەم ناوە وەرگێڕدراوە « لە گوێڕایەڵییەوە بۆ بەرپرسیارێتیی، زانیارنۆڕی هەست و پەیوەندی لە فێرگەدا» باسی ئەزموونی پەروەردە و فێركردن لە وڵاتی سوید دەكات، لەو كتێبەدا كە بەڕێز ئاسۆس شەفیق، وەریگێڕاوە، ئەو خانمە مامۆستایە باسی چەندین تەوەری گرنگی پەروەردە و فێربوون دەكات، بەڕاستی دان بەوەدا دەنێت كە «ناونان یان دەستنیشانكردنی قۆناغێك بە تایبەت لە پەروەردەدا، لە سوید زۆر یارمەتی دەربووە لە رۆشتن بە ئاراستەی بەرەوپێشچوون بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجەی كە بۆ ئەم سەردەمە پێویستە»، بەڵام ئێمە لە كوردستان وێڕای ئەوەی قۆناغی «پەروەردەی بەعس» مان وەك قۆناغ-كات، تێپەڕاند، نەمانتوانی «قۆناغی پەروەردەی دوای بەعس» ناوبنێین و رێگەكانی گەیشتن بە ئامانجە نوێیەكان دیاری بكەین و ستراتیژی بۆ دابنێین، ئەمە هەمووی لە دڵسافی و نەبوونی دیدێكەوە نەبووە، نا، بەڵكو بەشێكی زۆری پەیوەندی بەوەوە هەیە كە حیزبە سیاسییەكانی كوردستان لەسەر ئەو «بەڕەكۆنە» دانیشتوون، دەزانن ئەگەر دەستی بدەنێ شوێنێكیان بۆ دانیشتن نامێنێت، بۆیە هەنگاوی جدی نانێن، بەداخەوە بەشێكی زۆری مامۆستایان و بەرپرسە پەروەردەییەكان لەم هەنگاوە كڕیارێكی باشی حیزبەكانن، نمونەی پشتیوانی مامۆستایانیش لەم هەنگاوە زۆرتر خۆی لەو قسەیەدا دەبینێتەوە كە، هەركات دێتە سەرباسی مافی مامۆستا، دەڵێن: «لە سوید مووچەی مامۆستا لە سەرۆك وەزیران زیاترە»!، بەڵام كاتێك دێتە سەرباسی پەروەردەی دروست و مافی خوێندكار، هەندێكیان دەڵێن «تەلەبە بێ عارە، شەرحی مار بەدارە»!. كەواتە چۆن ئەم قۆناغە ناوبنێن؟ چۆن تێیپەڕێنین؟ هەر بەڕاست مووچەی مامۆستا لە سوید لە هی سەرۆك وەزیران زیاترە؟ ئایا مامۆستای خۆمان و پێوەر پەروەردەییەكانی سوید تا چەند پێكەوە دەگونجێن؟

+ با لەوێوە دەستپێبكەم كە مووچەی مامۆستا لە سوید لە مووچەی سەرۆك وەزیران بەرزتر نییە، ڕێژەی مووچەی مامۆستا لە سوید نزیكەی ٣٥٠٠٠ كرۆنە، كە دەكاتە نزیكەی ٤٠٠٠ دۆلار پێش باج (زەریبە)، لە دوای باج مامۆستا نزیكەی ٣٠٠٠ دۆلاری بۆ دەمێنێتەوە، مووچەی سەرۆكوەزیران لە سوید ١٦٨٠٠٠ كرۆنە، واتە نزیكەی ١٩٠٠٠ دۆلار، دوای زەریبە دەكاتە نزیكەی ١١٠٠٠ دۆلار.
ئەركی سەرەكی سیستەمی فێركاری بریتییە لە: ئامادەكردنی منداڵ و مێردمنداڵ بۆ ژیانی گەورە ساڵی، دەبێت كار بۆ ئەوە بكرێت كە مرۆڤێكی بیركەرەوەی رەخنەگر بەرهەمبهێنێت، ئەو كارەش تەنیا لە سیستەمی فێركاری دیموكراتیدا بەرهەمدەهێنرێت كە تیایدا منداڵەكان لە پۆلە سەرەتاییەكانەوە رابهێنرێن بە پرنسیپە دیموكراتییەكان، بە بەهابەرزەكانی مرۆڤایەتی، سیستەمی فێركاریی كوردستان زۆر هەژارە لەو بوارەدا. بەداخەوە كاری بۆ نەكراوە، هیچ گرنگیی پێنەدراوە هەربۆیە پەیوەندییەكانی ناو خوێندنگەكان پڕیەتی لە رق و تۆڵە، لە سەركوتكردن و نایەكسانی، كوردستان پێویستی بە سیستەمێكی فێركاریی دیموكراتی هەیە كە تیایدا بەها بنەماییە بەرزەكانی مرۆڤایەتی سەروەربن.

– پێمخۆشە لێرەدا شتێك بڵێم، منیش لایەنگری «كۆپیكردنی ئەزموونی وڵاتانی دەرەوە نیم راستەو راست بێ توێژینەوە لە كوردستان جێبەجێبكرێت»، بەڵام لەگەڵ ئەوەدام كە هیچ جیاوازییەك لەنێوان خوێندكارێكی كورد و سویدیدا نییە، لەڕوی هەستی مرۆییەوە كە كاتێك پرسیار لەمامۆستاكەی دەكات، لە كوردستان بە «قوزەڵقورت» وەڵامی دەداتەوە و لە سوید بە تەكنیكی «ئەكتیڤ لیستنین – بیسەری چالاك» هەم گوێ دەگرێت و هەم وەڵام دەداتەوە، مامۆستای پەروەردەی كوردستان بەدەست نەبوونی بنەمای جێگیرەوە دەناڵێنێت، تەنانەت «سروودی نیشتمانی ئەی رەقیب نەبۆتە سروودێكی نیشتمانی تەواو لە زۆر قوتابخانە بە بیانووی ئاینی هەر ناوترێت، هەڵكردنی ئاڵای كوردستانیش بە هەمان شێوەیە، هەموو بۆنەكان وەك یەك نین، هیچ شتێك جێگیر نییە، ئەمە شتە گەورەكان، لەشتە بچووكەكانیشدا هەر بنەمای جێگیر نییە، بۆ نموونە سادەترین شت «بەكارهێنانی ژمێرەر (حاسیبە) تا ئێستا یەكلا نەكراوەتەوە چۆن و كەی و بۆچی مەبەستێك بەكاربهێنرێت؟ باشە لێرە رق لەبەراورد هەیە، بەڵام ئایا چ رێگەیەك بۆ چەسپاندنی بنەماكان و شتە ناسەرەكییەكان هەن؟
+ كوردستان پێویستی بەوەیە كە سیستەمی فێركاریی لە رەقی و رقەوە بگۆڕێت بۆ سیستەمێكی نەرم و لێبوردە، ئەمەش پرۆسەیەكی دوورودرێژە و پێویستی بە كاری بەردەوام و نەفەسی درێژ هەیە، بەڵام لە پێش هەموو شتێكەوە دەبێت ئامادەباشی و ویست هەبێت بۆ نوێخوازی و ریفۆرم. دەبێت سوود لە ئەزمونی وڵاتانی پێشكەوتوو وەربگیرێت نەك كۆپی بكرێت، نابێت بترسین لە ئەزمونی وڵاتان، نابێت خۆمان دابخەین لەبەردەم پێشكەوتندا بەو هۆكارەی كە كوردستان زۆر لە دواوەیە، منداڵێكی كوردستانی هیچی كەمتر نییە لە منداڵێكی سویدی ئەگەر هەمان بارو دۆخی بۆ فەراهەم بكرێت.
بەداخەوە دەسەڵاتی كوردی زۆر خەمساردە لە بواری فێركاریدا، كاركردن لەسەر بەهاكان پارەی زۆری تێناچێت، تەنیا كات ویستی دەوێت، بەڵام دەبێت بە سیستەم كاری بۆ بكرێت، ئەوەش زۆر بەداخەوە وەزارەتی پەروەردە خەمساردە تیایدا و پسپۆڕی كەمە، بەردەوامن لەسەر سیستمە كۆنەكە كە رەق و لەبەركردن و میكانیكیە، لەجیاتی ئەوەی كە نەرم و تێگەیەنەر و دینامیكی بێت.
– بمبورن لەوانەیە بەڕێزتان كاتێك كە قسە لەمبارەیەوە دەكەن بارگاوی بن بە سیستەم، واتە لە روانگەیەكەوە شیكاریی دەكەن و بەڵگە دەخەنەڕوو كە، گریمانەی سیستەمێكی حوكم دەكەن، بۆ نموونە «سیستەمی حوكم لە سوید»، بۆیە تووشی دژیەكی دەبین لە بیربۆچووەكانماندا، لە ماوەی رابردووشدا لە وتەكانی بەڕێزت چ لە چاوپێكەوتنەكانمان و چ لە هەوڵە ناوازەكانی بەڕێزتان، هەمان دژایەتی كەوتەوە، بەو پێیەی خۆم رۆژنامەنووسم لە كایەكەدا بەخۆم دەوترا:»م. هۆمەر ، هاتوو پەروەردەی كوردستانی تێكداو رۆشتەوە»!، بێگومان من لایەنگری تۆبووم، نەك لەبەر بەڕێزتان وەك شەخس، نا، بەڵكو لەبەر بەهێزی تێڕوانینەكانتان و یەكگرتنەوە لەگەڵ سەردەم و لۆجیكدا، چونكە جیاوازییەكی زۆر هەیە لە نێوان تێڕوانینی «هیچخوازەكان لە پەروەردە» و « بەرهەمخوازەكان لە پەروەردە» لە كوردستان، بۆیە لە پێشتردا وتم: گرفتی ناونانی قۆناغەكەمان هەیە، زۆر بەڕێز لە «هیچخوازەكان لە پەروەردە» لە كوردستان «هیچیان لە پەروەردە ناوێت وەك بەرهەم، لەسەر ئاستی مرۆڤەكانی ناو پرۆسەكە، بەڵكو خەریكی تێپەڕاندنی قۆناغەكەن وەك فەرمانێكی كارگێڕی و خزمەتگوزاریی»، بۆیە لە كوردستان كەممان لە بەرهەمی پەروەردە چنیوەتەوە، بۆنموونە لە یەكێك لە شارۆچكەكانی سنووری سلێمانی» بەڕێوەبەری قوتابخانەیەك كاتێك ئیتر بەرد نەمابوو بیداتە دەست منداڵەكان تا بیهاوێژن بۆ بینای قائیمقامیەت، بلۆكی دەدا بە زەویدا و وردی دەكرد و دەیدایە دەست منداڵان تابیهاوێژن»! بۆیە دەبینی كاتێك لەكوردستان بەهۆی نەدانی مووچەوە كە بنەمایەكی گرنگی پرۆسە كارگێڕییەكەیە، ئەوا پەروەردەش وەك ژێرخان دەوەستێت و هەرەسدەهێنێت، كەواتە چی بكەین؟
+ هەوڵەكانی من لە كوردستان لە بواری پەروەردەدا بۆ ئەوە بوو كە سیستمی فێركاری كوردستان مرۆڤی بیركەرەوەی رەخنەگر بەرهەم بهێنێت، هەر بۆیە زۆر كارم دەكرد لەسەر بەها بنەماییەكان و گۆڕینی سیستەمەكە بەو ئاڕاستەیەی كە نا ناوەندی بێت، واتە بەڕێوەبەری خوێندنگەكان و بەڕێوەبەری پەروەردەكان دەسەڵاتی نوێخوازی و بودجەیان هەبێت، بۆ دامەزراندن و هەڵبژاردنی كتێب ئازادبن. بۆ ژمارەی تاقیكردنەوە و وانەكان ئازاد بن، هەروەك سوید، بەڵام زۆر بەداخەوە سیستەمەكە كرا بە حیزبی، لەسەر ئینتیمای حیزبی مامۆستا دەكرا بە بەڕێوەبەر، نەك لەسەر توانای تاكەكەسی و ویستی نوێخوازی، من باوەڕموایە كە مرۆڤی كوردستانی هیچی لە ئەوروپی كەمتر نییە، ئەگەر كەشوهەوایەكی مرۆڤدۆست و سەربەستی لەژێر بەرپرسیارێتیدا بخەیتە بەردەست دەتوانێت ئەنجامی گەورە بەدەستبهێنێت، بەڵام ئەگەر لە قەیران و گەندەڵی و بێمووچەییدا نوقمی بكەیت، ناتوانی داواكاری نوێخوازیی لێبكەیت و هیچ نوێخوازییەك پەسەند ناكات، هەربۆیە هەوڵەكانی من بەشێكی كەمیان سەریگرت، بەڵام زۆربەیان لەلایان سیستەمەكەوە ڕەتكرانەوە، بۆنمونە: تا ئێستا لە كوردستاندا قانونی پەروەردە و خویندن نییە. من بۆ لیژنەیەكی پەرلەمان و وەزارەتی پەروەردە قانونی خوێندن و پەروەردەم نووسیەوە، بەڵام نەخرایە بەر بواری هەمواركردن لە پەرلەمان تەنیا لەبەر هۆكاری خەمساردی و بەتەنگەوە نەهاتنی دەسەڵاتداران، ئاخر چۆن سیستەمێكی وا گەورە كە پەیوەندی بە هەموو خێزانێكی كوردستانەوە هەیە بەبێ قانون دەبرێت بەڕێوە؟ كاركردن لەگەڵ عەقڵی مرۆڤدا ئاسان نییە، پرۆسەیەكی ئاڵۆز و قورسە، ئەگەر ویستی لەگەڵدا نەبێت و بارودۆخی بۆ نەگونجێندرێت لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، سەركەوتن زەحمەت دەبێت.

 

هۆمه‌ر قه‌ره‌داغی

ساڵی له‌ دایکبون 1957 له‌ سلێمانی (کوردستانی باشور)
شوێنی ژیان: ستۆکهۆڵم، سوید، (له‌ ساڵی 1982 وه)

– کاری ئێستا:به‌ڕێوه‌به‌ری په‌روه‌رده‌، Director of Education له‌ ستۆکهۆڵم، سوید

– مێژوی کار:
2013-2018 بەریوەبەری پەروەردە لە پ پ س ستوکهٶڵم
2012 ڕاوێژکاری پەرلەمانی کوردستان
2007-2011 به‌ڕێوه‌به‌ری په‌روه‌رده‌ و کلتور له‌ سوید
2006-2007 به‌ڕێوه‌به‌ری په‌روه‌رده له‌ سوید‌
2001-2006 به‌ڕێوه‌به‌ری قوتابخانه‌ی ئاماده‌یی له‌ سوید
1999-2001 جێگری به‌ڕێوه‌به‌ری ئاماده‌یی له‌ سوید
1990-1999 مامۆستای ئاماده‌یی: ماتماتیک، فیزیا و کۆمپیه‌ته‌ر

– خوێندن:
خوێندنی به‌ڕێوه‌به‌ری قوتابخانه له‌ سوید‌
خوێندنی ڕێبه‌ری له‌ سوید
خوێندنی مامۆستایی له‌ سوید
ماسته‌ر له‌ بواری ئه‌ندازیاری وزه‌ له‌ سوید
به‌کالۆریوس کۆلیژی ئه‌ندازیاری له‌ سوید
به‌کالۆریوس کۆلێژی کشتوکاڵ له‌ کوردستان سلێمانی

– نوسین:
نوسه‌ری کتێبه‌کانی:
سیسته‌می فێرکاری، چاپی یه‌که‌م ساڵی 2005، چاپی دووه‌م ساڵی 2006، چاپی سێیه‌م ساڵی 2007‌
کتێبی ڕیفۆرم، ساڵی 2008
چۆنایه‌تی سیسته‌می فێرکاری، ساڵی 2009
هه‌روه‌ها نوسه‌ری چه‌ندین وتاری په‌روه‌رده‌یی، کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی

– زمان:
کوردی
عه‌‌ره‌بی
ئینگلیزی
سویدی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

من له‌ هه‌وڵی‌ فێركردنی‌ سته‌ملێكراوان بووم!

له‌ فارسیه‌وه‌: ئه‌كره‌می‌ میهرداد 1-2 پاولۆ فرێره‌ بیرمه‌ندی‌ شۆڕشگێری‌ ئه‌مریكای‌ ...