سەرەکی » ئابووری » تەنگژەی كەشوهەوا، خاڵی وەرچەرخان

تەنگژەی كەشوهەوا، خاڵی وەرچەرخان

فەیسەڵ عەلی*

كەشوهەوا زۆر لەوە خێراتر گۆڕانی بەسەردا دێت وەك زانا و توێژەران ترسیان لێی هەیە، ئەوان بۆچوونیان وایە كە گۆڕانی كەشوهەوا تەنگژەی سەردەمە، بە ئێستاشەوە مرۆڤایەتی لە بەرەنگاری ئەم تەنگژەیەدا شكستی هێناوە. بەدبەختییە گەورەكە لەوەدایە، كە شوێنێكی سەر ئەم هەسارەیە نییە لە ئاسەواری وێرانكاریی گۆڕانی كەشوهەوادا بەدەر بێت، لەگەڵ هەڵكشانی پلەكانی گەرما كە هۆكاری راستەوخۆی داڕمانی ژینگەیی و كارەساتە سروشتییەكان، هەڕەشەی ئاسایشی خۆراك و ئاو، لاسەنگیی ئابووری و ململانێكان و تیرۆرە. ئەمە هەمووی هەڵوێستی رەسمی نەتەوە یەكگرتووەكانە كە داوای زەرورەتی گرتنەبەری رێوشوێنی بوێرانەی دەستەجەمعی دەكات بۆ بەرەنگاری «قەیرانی كەشوهەوا».

كەمكردنەوەی دەرهاویشتنی غاز
هەفتەی رابردوو، گۆڕانی كەشوهەوا و پرسە ئاڵۆزەكانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لەسەر مێزی گفتوگۆكان بوو، كاتێك سەرۆك و سەركردەی زیاتر لە چل دەوڵەت، لە كۆنگرەیەكی گریمانەیی باڵا ئامادە بوون، كە «جۆ بایدن»ی سەرۆكی ئەمریكا داوای كردبوو كۆبوونەوە، كە ئەمریكای بۆ ناو «رێكەوتنامەی پاریس بۆ كەشوهەوا» گێڕایەوە، وێڕای ئەوەی هەموو قورسایی خۆی لەمیانی گێڕانەوەی وڵاتەكەی بۆ بەرەی پێشەوەی بەگژداچوونی پەنگخواردنی گەرما خستەگەڕ. ئەو كۆنگرەیە گفتوگۆی لەسەر چەندین فایلی تایبەت بە گۆڕانی كەشوهەوا كرد، لەسەروو هەموویانەوە كەمكردنەوەی دەرهاویشتنی غاز، بەرەنگاری پەنگخواردنی گەرما لە بەرگەی هەوا و رێگەكانی پابەندبوونی دەوڵەتانی بەو پرسە بوو، بەتایبەتیش دەوڵەتانی گەورەی پیشەسازی كە بە هۆكاری سەرەكیی ئەم قەیرانە دادەنرێن، كە بەم جۆرەیە: ئەمریكا بە رێژەی 22,2 ٪، بەدوایدا چین بە رێژەی (18,4 %) و پاشان دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا بە رێژەی (11,4 %)، روسیا بە رێژەی (5,6 %).

بەرەنگاری گۆڕانی كەشوهەوا ببنەوە
دوای پێنج ساڵ، جۆن كیریی وەزیری پێشووتری ئەمریكا یەك لە ئەندازیارانی رێكەوتنامەی پاریس بۆ كەشوهەوا، دەگەڕێتەوە بۆ درێژەدان بە ئەركەكەی، دوای ئەوەی جۆ بایدنی سەرۆكی ئەمریكا لە مانگی شوباتی 2021 وڵاتەكەی بۆ ئەو رێكەوتنە گێڕایەوە، جۆن كیریشی وەك نوێنەری سەرۆك بۆ گۆڕانی كەشوهەوا دیاریكرد. لەگەڵ گەڕانەوەی بەهێزی ئەمریكا بۆ رێكەوتنامەی پاریس بۆ كەشوهەوا، بە كردەوە دەركەوت كە وەك ئەوەی هەڵوێستێكی بەكۆی جیهانی لەمەڕ زەرورەتی هەنگاونان بۆ كەمكردنەوەی دەرهاویشتە پیسەكان، پەنگخواردنی گەرما دروست بووە. بایدن بەڵێنیدا بە بەراورد بە ساڵی 2005 تا ساڵی 2030، بە رێژەی (50 %) بۆ (52 %) دەرهاویشتە غازییەكانی پەنگخوارنی گەرما كەم بكاتەوە.

لای خۆیەوە، چین نیشانیدا كە لە بەرەنگاریی دیاردەی پەنگخواردنی گەرما هاوكاری ئەمریكا بكات، هەردوو دەوڵەتە بەهێزەكە (ئەمریكا و چین) لەم كۆنگرەیە بڕیاریاندا ناكۆكییەكانیان وەلاوە بنێن تا پێكەوە بەرەنگاری گۆڕانی كەشوهەوا ببنەوە. روسیاش لای خۆیەوە، لەسەر زاری ڤلادیمێر پوتنی سەرۆكی، كە لە ئێستادا كێشەی زۆریان لەگەڵ ئەمریكادا هەیە، بەڵێنیدا لە ماوەی سی ساڵی داهاتوودا قەبارەی كەڵەكەبووی غازەكانی پەنگخواردنی گەرما بۆ خوار ئاستی دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپادا كەم بكاتەوە. یەكێتیی ئەوروپا، لە كۆتا ساتەكانی كۆنگرەكەدا، رێكەوتن لەسەر ئەوەی تا ساڵی 2030 بە بەراورد بە ساڵی 1990 لانیكەم بە ریژەی (55 %) دەرهاویشتە غازییەكانیان كەم بكەنەوە. هەروەها سەرۆكانی هەریەك لە بریتانیا و ژاپۆن و كەنەدا و هیندستان و بەرازیل و زۆرێكی تری سەركردەكانی جیهان بە هەمان ئاراستە بەڵێنیان دا.

رێگەیەكی دوورمان لە بەردەمدایە
پوختەی قسەی ئەو كۆنگرە گریمانەییە لەسەر زاری «ئەنتۆنیۆ گۆتریش»ی ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان هات، كە رایگەیاند: «ئەم كۆنگرەی كەشوهەوایە كە سەرۆك بایدن رێكیخست، خاڵی وەرچەرخانە لە رەوتی بەگژداچوونی پەنگخواردنی گەرما، لەگەڵ ئەوەی هێشتا رێگەیەكی دوورمان لە بەردەمدایە، پابەندبوون و ئەو و رێوشوێنانەی كە سەرۆك و سەركردەكانی جیهان لەم كۆنگرە گریمانەییە رایانگەیاند، هێزێكی گەورە بەو هەوڵە دەستەجەمعییە دەدات كە دەمێكە چاوەڕوانی دەكەین، كە دەستپێكردنی خولی بیست و شەشەمینی كۆنگرەی نەتەوە یەكگرتووەكان لەمەڕ گۆڕینی كەشوهەوا لە مانگی یازدە لە شاری گلاسكۆی سكۆتلەندا دەبەسترێت.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

 170 جار بینراوە