سەرەکی » ئاراستە » ده‌ستپێكی گه‌ڕی ئه‌مجاره‌ی‌ شه‌ڕی نێوان ئیسرائیل و فه‌له‌ستین

گه‌ڕه‌كی (شێخ جه‌ڕاح)

ده‌ستپێكی گه‌ڕی ئه‌مجاره‌ی‌ شه‌ڕی نێوان ئیسرائیل و فه‌له‌ستین

گۆران فه‌تحی

ململانێ و شه‌ڕی ئیسرائیل و فه‌له‌ستین له‌وكاته‌وه‌ ده‌ستیپێكردووه‌، كه‌ ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل له‌ 1948دا دروستده‌كرێت، به‌پاڵپشتی هه‌ندێك له‌ وڵاته‌ زلهێزه‌كانی جیهان، له‌سه‌ر خاكی فه‌له‌ستین، خاكێك كه‌ پیرۆزی هه‌یه‌ لای په‌یڕه‌وكارانی هه‌رسێ ئاینه‌ ئیبراهیمییه‌كه‌ی‌ جیهان (ئیسلام، مه‌سیحی، یه‌هودی).

شه‌ڕ و ململانێی فه‌لەستینییه‌كان و عه‌ره‌ب له‌لایه‌ك و ئیسرائیل له‌لایه‌كه‌ی‌ تر، چه‌ندین جار روویداوه‌ و جه‌نگی گه‌وره‌ی‌ له ‌نێوان وڵاتانی عه‌ره‌ب و ئیسرائیلیشیدا به‌دوادا هاتووه‌، به‌ڵام زۆرجار فه‌له‌ستینییه‌كان و عه‌ره‌بیش به ‌شكست له‌و جه‌نگانه‌ ده‌رچوون.

شه‌ڕی ئه‌مجاره‌ و گه‌ڕه‌كی شێخ جەڕاح
سه‌رهه‌ڵدانی پێكدادان و شه‌ڕی ئه‌مجاره‌ی‌ ئیسرائیل و فه‌له‌ستینییه‌كان، له ‌گه‌ڕه‌كی شێخ جه‌ڕاحه‌وه‌ ده‌ستیپێكرد، كه‌ گه‌ڕه‌كێكه‌ ده‌كه‌وێـته‌ ناو شاری قودسه‌وه‌، کە به‌پێی سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان، گه‌ڕه‌كه‌كه‌ پێشتر دێیه‌كی نزیك به‌ قودس بووه‌، له‌ پێش ساڵانی چله‌كانی سه‌ده‌ی‌ رابردوو، ده‌كه‌وته‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ شورای مێژوویی شاری قودس، دواتر و له‌گه‌ڵ گه‌وره‌بوون و فراوانبوونی شاره‌كه‌دا، ئه‌م گوندە بوو به ‌یه‌كێك له ‌گه‌ڕه‌كه‌كانی شاره‌كه‌ به‌تایبه‌تی دوای پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل.

گه‌ڕه‌كی شێخ جه‌ڕاح، هه‌ردوولای فه‌له‌ستینی و جووله‌كه‌كه‌ش ئیدیعای خاوه‌ندارێتی ده‌كه‌ن، جووله‌كه‌كان ده‌ڵێن خاوه‌نی بنه‌ڕه‌تی ئه‌و خاكه‌ی‌ گه‌ڕه‌كه‌كه‌ كابرایه‌كی جووله‌كه‌ بووه‌ له‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌دا زه‌ویی گوندەکە و ده‌وروبه‌ری‌ كڕیووه‌، له‌و كاته‌وه‌ جووله‌كه‌ و موسڵمانە عەرەبەکان پێکەوە تێیدا ده‌ژین.

ماڵه‌ فه‌له‌ستینییه‌كانی گه‌ڕه‌كه‌كه‌، كه‌ ئێستا كێشه‌یان له‌گه‌ڵ دادگاكان و حكومه‌تی‌ ئیسرائیلدا هه‌یه‌، ژماره‌یان 28 ماڵه‌ كه‌ له‌ساڵانی په‌نجاكانه‌وه‌ له‌و گه‌ڕه‌كه‌ نیشته‌جێبوون، ئێستا چه‌ندین ماڵی تریان لێ كه‌وتۆته‌وه‌ و زیادبووه‌، ئێستا هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ده‌ركردنیان له‌سه‌ره‌ به‌پێی بڕیاری دادگا.

بنه‌ڕه‌تی ناوی شێخ جەڕاح و باكگراوندێكی مێژوویی گه‌ڕه‌كه‌كه‌
گه‌ڕه‌كی شێخ جەڕاح وه‌ك سه‌ره‌تا ئاماژەمان پێکرد گوندێکی نزیك لە ناوشاری قودس بووه‌، به‌ڵام بابزانین، ناوی گه‌ڕه‌كه‌كه‌ له‌چییه‌وه‌ هاتووه‌، به‌پێی میژوونووسان گه‌ڕه‌كه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می رۆمانی و بێزه‌نتی و ئه‌وه‌ش له‌و كڵیسانه‌ی‌ گه‌ڕه‌كه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ڵام ناوی ئێستای گه‌ڕەكه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ یه‌كێك له‌ میره‌كانی سه‌لاحه‌دینی ئه‌یوبی 1138-1193، كه‌ پزیشكی سوڵتان بووه‌ و ناوی حوسامه‌دین حوسێن كوڕی شه‌ره‌فه‌دین جەڕاحی بووه‌، كه‌ دوای كۆچی دوایی له‌و ناوه‌ نێژراوه‌ و گۆشەیەکی سۆفییان له ‌نزیك گۆڕه‌كه‌ی‌ بنیاتناوه‌ و دواتر له ‌سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌یەمدا كراوه‌ به ‌مزگه‌وت و مناره‌یه‌كیشی تێدا دروستكراوه‌، كه‌ تائێستا ماوه‌.

شه‌ڕو ململانێش له‌سه‌ر ئه‌م ناوچه‌ و گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌ و ده‌گه‌ڕێـته‌وه‌ بۆ چله‌كانی سه‌ده‌ی‌ بیستەم، ئه‌وكات چه‌ندین شه‌ڕ له‌و گه‌ڕه‌كه‌ له ‌نێوان عەرەبە موسڵمانەکان و جووله‌كه‌كان روویداوه‌ بۆ ده‌ستگرتن به‌سه‌ریدا.

ساڵی 1947 گروپه‌ چه‌كداره‌كانی جووله‌كه‌ هه‌وڵی كۆنترۆڵكردنیان داوه‌، له‌به‌ر پێگه‌‌ ستراتیژییەکەی كه‌ ده‌كه‌وته‌ سه‌ر رێگه‌ی‌ نابلوس له ‌باكووری قودس، بۆئه‌وه‌ی‌ رێگه‌ی‌ نێوان گه‌ڕه‌كه‌ جووله‌كه‌نشینه‌كان و دیوی باكوور له‌ چیای زه‌یتون مسۆگەر بكه‌ن.

دیارترین شه‌ڕ له ‌چله‌كاندا له‌نێوان جووله‌كه‌ و دانیشتوانی گه‌ڕه‌كه‌كه‌ ناوی شه‌ڕه‌كانی شێخ جەڕاحی وه‌رگرتووه‌، سه‌ره‌تاكه‌ی‌ به‌ تێگرتنی بۆمبێك بۆ ناو پاسێكی جووله‌كه‌ ده‌ستیپێكرد، پێش بڕیاری دابه‌شكردنی فه‌له‌ستین، له‌ تشرینی 1947، له‌وە به‌دوا هێرشی به‌رده‌وام ده‌كرایه‌ سه‌ر هه‌ر كاروانێكی سه‌ربازیی جووله‌كه‌ كه‌ به‌و گه‌ڕه‌كه‌دا تێپه‌ڕیووه‌، كه‌ له‌یه‌كێكیاندا و له‌ هه‌مان ساڵدا پاسێك كرایه‌ ئامانج و دوو جووله‌كه‌ی‌ تێدا كوژرا و 9 تریش برینداركرابوون.

ساڵی 1948 كۆمه‌ڵێك فه‌له‌ستینی یه‌كه‌م ماڵی جووله‌كه‌ی‌ نێو گه‌ڕه‌كه‌كه‌یان ته‌قانده‌وه‌، له‌ 10ی‌ كانوونی دووه‌می هه‌مان ساڵدا شه‌ڕ له‌ گه‌ڕه‌كه‌كه‌ روویدا له‌نێوان فه‌له‌ستینی و ئیسرائیلییەکان، سێ جووله‌كه‌ كوژران و 7 ی تریش برینداركران. دوای سێ رۆژ له‌وه‌ش شه‌ڕێكی دوو سه‌عاتی روویدا و 20 ته‌قینه‌وه‌ی‌ تێدا كرا كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ چه‌ندین ماڵی شێخ جەڕاح زیانیان پێگه‌یشت. هه‌مان هه‌فته‌ زۆرێك له ‌ماڵه‌ جووله‌كه‌كانی نزیك گه‌ڕه‌كه‌كه‌ ته‌قێنرانه‌وه‌، ئه‌وه‌ش وه‌كو كاردانه‌وه‌ی‌ بۆردومانی ئیسرائیل بۆ گه‌ڕه‌كه‌كه‌ به‌هاوه‌ن.

له ‌سه‌ره‌تای هه‌مان ساڵدا چه‌كدارانی گروپه‌ فه‌له‌ستینیه‌كان ئه‌و بۆری ئاوەیان شكاند كه‌ به ‌شێخ جەڕاحدا تێده‌په‌ڕی بۆ گه‌ڕه‌كه‌ جووله‌كه‌ نشینه‌كان و چالاكییه‌كانیشیان به‌رده‌وام بوو و چه‌ندین چه‌كداری جووله‌كه‌یان له‌ناو گه‌ڕه‌كه‌كه‌دا كرده‌ ئامانج.

هه‌مان ساڵ یه‌كێك له ‌شه‌ڕه‌ قورسه‌كان له‌و گه‌ڕه‌كه‌دا روویدا، له ‌نێوان چه‌كدارانی فه‌له‌ستین به ‌فه‌رمانده‌یی محه‌مه‌د عادل نه‌جار، كه‌ كاروانێكی سه‌ربازیی گه‌وره‌ی جووله‌كه‌ کرایە ئامانج كه‌ به ‌گه‌ڕه‌كه‌كه‌دا تێده‌په‌ڕی، كه‌ سه‌ربه‌ چه‌كدارانی هاگانای یه‌هودی بوو. تێیدا 200 چه‌كداری فه‌له‌ستینی به‌شداربوون، به‌هۆی‌ شه‌ڕه‌كه‌وه‌ 122 جووله‌كه‌ كوژران و چه‌ندین ئۆتۆمبێلی سه‌ربازی تێكشكێندران. هۆكاری شه‌ڕه‌كه‌ش وەڵامێك بوو بۆ كوشتاری دێر یاسین كه‌ چه‌كدارانی جوله‌كه‌ دژبه ‌فه‌له‌ستینییه‌كان کردبوویان.

یه‌كێك له‌گه‌ڕه‌كه‌ کەشخەکانی قودس بوو
به‌پێی وتەی مێژوونووسان، گه‌ڕه‌كه‌كه‌ پێشتر ره‌زو باخی تێدا بووه‌، كه‌ یه‌كێكیان باخێكی بنه‌ماڵه‌ی‌ موفتی بوو، كۆشكێكی گه‌وره‌ی‌ تێدابوو، به‌ناوی كۆشكی ئه‌لموفتی كه‌ شێخ تاهیر حوسێنی باوكی حاجی ئه‌مین حوسێنی له‌ 1840 دروستی كردبوو، دواتر هه‌مان ئه‌و باخه‌ كرا به‌ ئوتێبلی شیبه‌رد.

دانیشتوانه‌كه‌ی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ پێشتر له‌چینی ده‌وڵه‌مه‌ندی كۆمه‌ڵگه‌ی قودس پێكده‌هاتن، كه‌مه‌ كه‌مه‌ بوو به‌ یه‌كێك له‌ گه‌ڕه‌كه‌ کەشخەکان كه‌ زنجیره‌یه‌ك ئه‌پارتمانی بنه‌ماڵه‌كانی وه‌كو حوسێنی و نه‌شاشیبی و غوشه‌ و جاروڵڵای لێ بوو.

له ‌سه‌رده‌می داگیركاری به‌ریتانیشدا ماڵی ناودارانی وه‌ك راغب نه‌شاشیبی سه‌رۆك شاره‌وانی قودس و جۆرج ئه‌نتۆنیۆسی مێژوونووس و ئیسعاف نه‌شاشیبی لێ بووە.

ئه‌و گه‌ڕه‌كه‌ له ‌ساڵی 1905 نزیكه‌ی‌ 167 ماڵی تێدا بوو، به‌ڵام كێشه‌ی‌ ئێستای ئه‌و گه‌ڕه‌كه‌ له‌سه‌ر 28 خێزانه‌ كه‌ ساڵانی په‌نجاكان له‌و گه‌ڕه‌كه‌ نیشته‌جێبوون، كه‌ ئه‌وكات به‌ده‌ست وڵاتی ئوردنه‌وه‌ بووه‌، دوای ئه‌وه‌ ئیسرائیل له ‌شه‌ڕی‌ دژبه ‌عه‌ره‌ب ئه‌و گه‌ڕه‌ك و ناوچه‌یه‌شی گرت، له‌وه‌ به‌دوا كێشه‌ بۆ ئه‌و ماڵه‌ فه‌له‌ستینیانه‌ دروستبوو كه‌ ئیسرائیل ده‌ڵێت له‌سه‌ر زه‌ویی كه‌سێكی ئیسرائیلین و به‌كرێ له‌و خانوانه‌دان. له‌به‌رامبه‌ردا خاوه‌ن ماڵه‌كان كه‌ یه‌كێكیان به‌ بنه‌ماڵەی ئه‌لكوردی به‌ناوبانگن، ده‌ڵێن ئه‌وان زیاتر له‌ 50 ساڵه‌ له‌و گه‌ڕه‌كه‌ن و چه‌ندین نه‌وه‌یان دروستكردووه‌ و به‌جێی ناهێڵن، چونكه‌ خۆیان فه‌له‌ستینین و پێشتر له ‌ناوچه‌كانی خۆیان ده‌ركراون.

هێرش و زیانی هه‌ردوولا
هه‌ر دوای رووداوه‌كانی گه‌ڕه‌كی شێخ جەڕاح كه‌ رۆژی دووشه‌ممه‌ی‌ رابردوو ده‌ستیپێكرد، به‌هۆی‌ بڕیاری دادگاكانی ئیسرائیل بۆ چۆڵكردنی هه‌ندێک ماڵی فه‌له‌ستینی و نیشته‌جێكردنی جووله‌كه‌ له ‌شوێنیان، ناڕه‌زایی لای خه‌ڵكی گه‌ڕه‌كه‌كه‌ و شوێنه‌ جیاجیاكانی فه‌له‌ستین دژبه‌ بڕیاره‌كه‌ ده‌رچوو، بزووتنه‌وه‌ی‌ حه‌ماس له‌ كه‌رتی غه‌ززه‌وه‌ هێرشی مووشه‌كی كرده‌ سه‌ر چه‌ندین ناوچه‌ی ئیسرائیل و له ‌به‌رامبه‌ریشدا ئیسرائیلیش هه‌م هێرشی مووشه‌كی و هه‌میش له ‌رێگه‌ی‌ فڕۆكه‌ی‌ سه‌ربازییه‌وه‌، بۆردومانی شوێنه‌ هه‌ستیاره‌كانی كه‌رتی غه‌ززه‌ی‌ كرد، كه‌ بێگومان هێرشه‌كان له ‌هه‌ردوولا زیانی گه‌وره‌ی‌ گیانی و دارایی لێكه‌وته‌وه.‌

به‌ وتەی وەزاره‌تی ته‌ندروستی فه‌له‌ستینیش، ژماره‌ی‌ كوژراوانی فه‌له‌ستین به‌هۆی‌ بۆردومانه‌كانی ئیسرائیله‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ 202 كه‌س، كه‌ 181 كه‌سیان له ‌غه‌ززه‌ بوون و 21 كه‌سی تریان له‌ كه‌رتی خۆرئاوا، هه‌روه‌ها 5588 كه‌سی تریش برینداربوون.

لای خۆیه‌وه‌ ئه‌نجومه‌نی وەزیرانی ئیسرائیل رۆژی یه‌كشه‌ممه‌ی هه‌فته‌ی‌ رابردوو رایگه‌یاند: پرۆسه‌ سه‌ربازییه‌كانیان له ‌كه‌رتی غه‌ززه‌ به‌رده‌وامه‌ و سوپای ئیسرائیلیش روونیكرده‌وه‌ كه‌ ئیسرائیل رووبه‌ڕووی‌ هێرشی مووشه‌كی حه‌ماس ده‌بێته‌وه‌ له ‌ناوچه‌ جیاجیاكانی وڵاته‌كه‌دا.

سوپای ئیسرائیل دووپاتیشیكرده‌وه‌، كه‌ گروپه‌ چه‌كداره‌كانی كه‌رتی غه‌ززه‌ نزیكه‌ی‌ سێ هه‌زار مووشه‌كیان له ‌رۆژی دووشه‌ممه‌ی‌ هه‌فته‌ی‌ رابردووه‌وه‌ ئاراسته‌ی‌ ناوچه‌كانی ئیسرائیل كردووه‌.
فه‌رمانده‌ی‌ فه‌رمانده‌یی به‌ره‌ی‌ ناوخۆ ئۆری گۆردین له‌ كۆنگره‌یه‌كی‌ رۆژنامه‌نووسیدا رایگه‌یاند: كه‌ شه‌ڕ و هێرشه‌كانی ئه‌مجاره‌ له‌ هێرشه‌كانی ساڵی 2019 و هه‌روه‌ها جه‌نگی ساڵی 2006 دژ به‌ حزبوڵڵا زیاتر و گه‌وره‌تر بووه‌.

گۆردین ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌شكردووە كه‌ نزیكه‌ی‌ سێ هه‌زار مووشه‌ك له‌ كه‌رتی غه‌ززه‌وه‌ ئاراسته‌ی‌ ئیسرائیل كراوه‌ و ئه‌وه‌ش زیاتر رێكخراوی حه‌ماس سه‌رپه‌رشتیی ده‌كات.

وه‌زاره‌تی به‌رگریی ئیسرائیلیش رایگه‌یاند: كه‌ 200 فڕۆكه‌ی‌ سه‌ربازیی ئیسرائیل به‌شدارییان كردووه‌ له‌ هێرشه‌كانی چه‌ند رۆژی رابردوو دژبه ‌حه‌ماس له‌كه‌رتی غه‌ززه‌.

ئاڵۆزیی و ململانێی نێوان ئیسرائیل و فه‌له‌ستینیه‌كان، تا دێت زیاتر ده‌بێـت و هه‌ردوولا مووشه‌كباران و بۆردومانی ناوچه‌كانی یه‌كتر ده‌كه‌ن، كه‌ به‌زۆریش كه‌سانی مه‌ده‌نی ده‌بنه‌ قوربانی ئه‌و ململانێیه‌، كه‌ ده‌ستی هه‌ندێ لایه‌نی ده‌ره‌كی ده‌ره‌وه‌ی‌ فه‌له‌ستین و ئیسرائیلیشی تێدایه‌.

كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تی و وڵاتانی عه‌ره‌بیش ده‌سته‌وه‌ستانن له‌و كێشه‌ مێژووییه‌دا، كه زیاتر لە 70 ساڵه‌ به‌رده‌وامه‌ و ده‌رچه‌یه‌ك نییه‌ بۆ چارەسه‌ركردنی.

 566 جار بینراوە