سەرەکی » وتار » جەمال ئارێز » هەرێم و بەغدا پەند لەو دۆخەی ئەفغانستان وەردەگرن؟

هەرێم و بەغدا پەند لەو دۆخەی ئەفغانستان وەردەگرن؟

رێکەوتنی ئەمریکا و تالیبان تا رادەیەک لەپشت سەری حکومەتی کابوڵ-ەوە دۆخێکی نەخوازراوی لە ناوخۆی ئەفغانستاندا خوڵقاندووە بە جۆرێک بزووتنەوەی تاڵیبان لەماوەی کەمتر لە ساڵێک دوای رێکەوتنەکە و بەر لە زیاتر لە دوو مانگ لە دوا وادەی کۆتایی کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ئەفغانستان، زیاتر لە 50 شار و شارۆچکە و ناوچەی ئەفغانستانی کۆنترۆڵ کردووە و لە دەستی هێزەکانی حکومەتی کابوڵی دەرهێناوە.

سوود وەرگرتن لە کەلێنی رێکەوتنەکە
تالیبان لەو دۆخەدا سوودی لە بوونی کەلێنێک لە رێکەوتنەکەدا بینیووە لەگەڵ ئەمریکادا، کە واشنتۆن گەرەنتی یان مەرجی ئەوەی تێدا نییە کە تالیبان ناچار بکات لەگەڵ حکومەتی کابوڵدا رێک بکەوێت یاخود تالیبان دەستبەرداری بزووتنەوە چەکدارییەکەی ببێت و دەستبکات بە کاری سیاسی و بەشداریی پرۆسەی سیاسی بکات، ئەگەری هەیە ئەوە وەک پێشنیاز یان ئامۆژگاریی بە وەفدی دانوستانکاری تالیبان وترابێت، بەڵام نەکراوە بە مەرج و ئەمریکاییەکان ئەوەی لەو رێکەوتنە مەبەستیانە کێشانەوەی ئەو 2500 سەربازەیانە لەو وڵاتە بە سەلامەتی و بەبێ روبەڕووبوونەوە و تەقەلێکردنیان لەلایەن تالیبانەوە لە پشتەوە، دەنا ئەمریکا دوای نزیکەی 20 ساڵ لەوە حاڵی بوو کە رێژەی هەرە زۆری ئەفغانییەکان ناتوانن ئەو حکومەتەی کابول بە هی خۆیان بزانن و لە نێوان ئەو حکومەتە و تالیباندا زیاتر لایەنگری تالیبانن، جگە لەوەش حکومەتەکەی کابول هەر لە سەردەمی حامید کارزای-ەوە تا سەردەمی ئەشرەف غەنی لەماوەی ئەو 20 ساڵەدا چ لەڕووی سیاسییەوە نەیتوانی ببێتە حکومەتێکی بەهێز و پشت بەخۆ بەستوو، چ لەڕووی ئیدارییەوە تا بینەقاقای لە گەندەڵیدا نوقم بووە.

بێئومێدبوونی واشنتۆن
دیارە ئیتر واشنتۆنیش سەرەڕای هەوڵی زۆر لەگەڵ کابوڵدا، بێئومێد بوو لە چاککردنی دۆخەکە و بەناچاری لەپشتی ئەوانەوە لەگەڵ ئەو لایەنەدا رێکەوت و مشتومڕی کشانەوەی هێنایە بەرباس کە لەسەر ئەرزی واقیعدا هەژموونی بەسەر بەشێک لە خاک و زۆرێک لە خەڵکی ئەو وڵاتەوە هەیە.

تەرجەمەی دۆخەکە بۆ عیراق و هەرێمی کوردستان
دەشێت لێرەدا واز لە دۆخی ئەفغانستان بهێنین و ئاوڕێک بەرەو عیراق و هەرێمی کوردستان بدەینەوە، کە وەک دەبینین دۆخەکە هاوشێوەیە بەتایبەتی لە عیراق. چونکە ئەگەر بەراوردێک لەنێوان رووخانی رژێمەکانی تالیبان و بەعس بکەین، یان بەراوردێک لەنێوان حکومەتی بەغدا و کابوڵدا بکەین تەمەنیان نزیکە لە یەکترییەوە، پێکهاتەی کۆمەڵایەتییان خێڵەکی و هۆزگەراییە، هەردوو وڵات چەند ئایین و مەزهەبێکیان تێدایە، لەڕووی گەندەڵییەوە عیراقیش بە گوێرەی راپۆرتی رێکخراوەکانی پەیوەست بە شەفافییەت و دژایەتی گەندەڵی و ئەوەش کە لەسەر ئەرزی واقیعدا بەدی دەکرێت شتێکی ئەوتۆی لەگەڵ ئەفغانستاندا جیاواز نییە.

بەراوردێک لە نێوان ئەفغانستان و عیراق و هەرێم
جیاوازییەکە ئەوەیە کە ئەمریکاییەکان خۆیان لە بانگەشەی هەڵبژاردندا بەڵێنیان بە کەسوکاری سەربازەکانیان دابوو کە لە ساڵیادی کارەساتی 11 ی سێپتەمبەردا هێزەکانیان دەکشێننەوە و کابوڵ بە رەسمی داوای ئەوەی نەکردووە، بەڵام ئەوەی لە عیراقدا بەدیی دەکرێت ئەوەیە کە زۆربەی سوننەکان لە سەرەتای رووخانی رژێمەوە بەو دروشمەوە چوونە گەمەی هەڵبژاردنەوە و دواتر بووە مۆدێل و بەشێکی زۆر لە شیعەکانیش چ وەک هەڵمەتی بانگەشەی هەڵبژاردن و چ وەک کاریگەریی وڵاتانی ئیقلیمی لەسەریان هاتوونەتە پای ئەو داواکارییە کە دەبێت ئەمریکا هێزەکانی لە عیراق بکشێنێتەوە!

ئەوەی دەیبینین لە ئەفغانستان جیاوازە لە عیراق و هەرێم، چونکە ئەمریکا لە 2012 چووە ژێر ئەو خواستەی حکومەتی عیراقەوە بە سوننە و شیعەوە سەرەڕای نیگەرانییەکانی هەرێمی کوردستان و پێکهاتەی کورد، بەڵام ئەنجامی ئەو پێداگرییەشی لە 9 ی حوزەیرانی 2014 دا بینی کە داعش لەماوەی کەمتر لە مانگێکدا نزیکەی دوو لەسەر پێنجی خاکی عیراقی داگیرکرد کە بریتی بوو لە هەرسێ پارێزگای سوننەنشینی نەینەوا و ئەنبار و سەڵاحەدین و بەشێک لە کەرکوک و دیالە و تەنانەت داعش لە دەروازەکانی بەغدا نزیک بۆوە.

هەرێمیش لەمەترسییەکان بێبەش نەبوو
دیارە ئەوە بۆ هەرێمیش بینیمان کە تا هێزی پێشمەرگە کۆکرایەوە و ئامادەباشیی تەواوکرا، مەترسی کەوتە سەر کەرکوک و هەولێر و گەرمیانیش، بۆیە باڵبادان و کەش و فش و وتنەوەی دروشمی کشانەوەی ئەمریکا و هاوپەیمانان لە عیراق بۆ کۆکردنەوەی دەنگ لە هەڵبژاردندا بەبێ ئامادەکاریی تەواو لەڕووی بنیاتنانی هێزێکی سەربازیی پتەو و هێنانەکایەی کەشێکی سیاسیی ئارام لە نێوان پێکهاتەکان لەسەر بنەمای دەستوور و شەراکەتی راستەقینە و تەوافوق و نەهێشتنی کەلێنە دیار و زەقەکانی ناکۆکیی نێوان پێکهاتەکان لەگەڵ یەکتری و تەنانەت لەناو خۆشیاندا، ئەوا عیراق وێرانتر و موباحتر دەکات لەبەردەم پەلاماری گروپە تیرۆریستیی و تایفییەکان لەلایەک و وڵاتانی ئیقلیمی لەلایەکی دیکەوە.

دۆخی سیاسی و ئیداریی و دارایی
جگە لەوەش دەبێت چ هەرێم و چ عیراق قۆناغی ئینتیقالیی سیاسی و ئیداریی و دارایی تێپەڕێنن و بنەماکانی دەوڵەتێکی هاوچەرخ و مۆدێرن بچەسپێنن بەتایبەتی لە بواری بنبڕکردنی گەندەڵیدا، ئەگەرنا دۆخی لە ئەفغانستان باشتر نابێت و ئەمریکاش تاسەر چاوەڕوانی هەرێم و عیراق ناکات و ناچار دەبێت لەژێر گوشاری رای گشتیی خەڵکەکەی و دۆخی ئابووریی شێواوی هەموو جیهان ئەوانیش بەجێ دەهێڵێت و بە گورگان خواردوو دەچن.

گرفتەکە لێرە ئاڵۆزترە
گرفتەکەی عیراق وەک دەوڵەت و هەرێم وەک بەشێک لەو دەوڵەتە لەوەی ئەفغانستان ئاڵۆزترە، چونکە لە ئەفغانستان رەدیف و هاوشانی حکومەت بزووتنەوەی تالیبانە کە خەڵکی ئەفغانستان وەک کەلتووریش بێت زۆرینەیان پشتگیریی دەکەن، بەڵام لە عیراقدا جگە لە شانە نهێنییەکانی رێکخراوی تیرۆریستی داعش، بەشی زۆری گروپە چەکدارییە دژە ئەمریکاکان بە شیعە و سوننەوە لە بۆسەدان بۆ کشانەوەی ئەمریکا کە لە غیابی دەسەڵاتی دەوڵەتێکی بە‌هێزدا هەرلایەنە و دەست بەسەر ناوچەی نفووزی خۆیدا بگرێت و بگرە هەوڵی فراوانخوازییش بدەن، بەمەش جگە لە جەنگی نێوان دەوڵەت و هێز و گروپە نەیارەکانی، ئەو گروپانەش کە لەسەر دەوڵەت حسابن دەکەونە گیانی یەکتری.

کورد هاوپەیمانی لەگەڵ کێ بکات؟
بۆیە ئەوەی بۆ هێزە دانا و حەکیمەکان گرنگە ئەوەیە نەکەونە ژێر کاریگەریی دروشمە دژە ئەمریکاییەکانەوە تا چارەسەری ئەو کێشانە نەکرێت کە دەوڵەت بەرەو وێرانە دەبات، ئەوەی بۆ سەرکردایەتیی سیاسیی کوردیش گرنگە وریابێت لە هاوپەیمانی کردن لەگەڵ ئەو هێز و لایەنە عیراقییانەدا کە ئەو دروشمە بەرزدەکەنەوە، چونکە ئەگەرچی ئەمریکا هێشتا زیاتر موجامەلەی ناوەند دەکات لە ئاریشەکانی نێوان هەرێم و بەغدادا، بەڵام ئەگەر ئەوانیش لە عیراقدا نەبوونایە دۆخی هەرێم پاشەکشەی زیاتری بەخۆوە دەبینی لەوەی هەیە، بێگومان بەبێ دەرکەوتنی چارەنووسی هەرێمیش لەو عیراقەی دوای کشانەوەی ئەمریکا دێتە کایەوە، لەدەستدانی ئەمەی هەیە بەو هەموو کەموکووڕییەشەوە، گەورەترین زیان بە هەرێم دەگەیەنێت، بۆیە نابێت بۆ بەدەستهێنانی پۆستێکی وەزاریی زیاتر لە بەغدا لایەنە کوردستانییە کاریگەرەکان بچنە هاوپەیمانێتییەکەوە کە بەرەو تونێلێکی تاریک و داخراویان بەرێت.

 205 جار بینراوە