سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » پێكهاتە سیاسییەكان لە كەركوك ناتوانن لە نێوان خۆیاندا رێكبكەون

پێكهاتە سیاسییەكان لە كەركوك ناتوانن لە نێوان خۆیاندا رێكبكەون

ئیسماعیل حەدیدی سیاسەتمەداری بێلایەنی عەرەبی کەرکوک میوانی ئەمجارەی کوردستانی نوێیە بۆ قسەکردن سەبارەت بە کەرکوک و ئایندەی پارێزگاکە و کێشەی نێوان لایەنە سیاسییەکانی ئەو پارێزگایە.

دیداری: سۆران داودی

پەیوەندیی نێوان پێکهاتەکان ئاساییە
* سەرەتا لە شەقامی كەركوكەوە دەستپێدكەین، ئایا پەیوەندییەكانی نێوان هاووڵاتیان لەسەر هەردوو ئاستی جەماوەری و سیاسی چۆنە؟
– سوپاسی بەڕێزتان دەكەم بۆ رەخساندنی ئەم دەرفەتە، بارودۆخی كەركوك و لێكەوتە و گرفتەكان و بارودۆخی لای هەمووان دیارە، كەركوك مشتومڕێكی زۆر و چەندین كێشەی تێدایە، كەركوك شارێكی ناسراوە بە شاری برایەتی، لە هەموو سەردەمەكاندا ئەم شارە بە شاری برایەتی ناوی براوە، ئەو برایەتییەش بەردەوامی هەبووە، تائێستاش هەر بەو جۆرە ماوە، پەیوەندییە جەماوەرییەكانی نێوان پێكهاتەكانی كەركوك گەورەترین نموونەن بۆ ئەم وڵاتە، نموونەیەك كە هەموو پێكهاتە جیاجیاكانی ئەم وڵاتە لەخۆ دەگرێت، بە كورد و توركمان و عەرەب و ئاشورییەكانەوە، هەموویان لەسەر ئەم خاكەی كەركوك پێكەوە دەژین.

روونیشیكردەوە، بەدرێژایی مێژوو كەركوك شاری برایەتیی و ئاشتی بووە، هەروەها بە بڕوابوونی بە ئاشتی و پێكەوەژیان ناسراوە، برایەتی لە نێوان پێكهاتەكانی ئەم پارێزگایە لە هەموو بوارەكاندا بەرجەستەبووە، ئەگەر لە رێگەی ژن و ژنخوازییەوە بێ یان لەڕووی ئابووریی و كاری بازرگانی و پیشەسازییەوە بێ، پەیوەندییە هاوبەشەكان تەنانەت لەڕووی نیشتەجێبوونیشەوە هەر بەو شێوە برایانە بووە، شتێكی ئاسایی بووە كورد و توركمان و ئاشووری و عەرەب هەموویان پێكەوە لەیەك ناوچەدا نیشتەجێ بووبن، بەڵام نەك هەر كەركوك، بەڵكو هەموو عیراق رووبەڕووی هەوڵەكانی گۆڕانكاریی بۆوە، چەندین شتی زۆر هاتە نێو ئەم وڵاتەوە، ئەگەر ئێمە بمانەوێت قسە لەسەر ئەمڕۆ بكەین، باسی قۆناغی گۆڕانكارییەكانی دوای ساڵی 2003 بكەین، چەندین پرس گۆڕانكارییان بەسەرداهاتووە، بەتایبەتی لەرووی كۆمەڵایەتییەوە، چەندین گۆڕانكاریی خراپ روویدا، ئەو گۆڕانكارییانەی بەسەر كەركوك و خەڵكی كەركوكدا هات نائاسایی بوو، ئەگەر خەڵكی شارەكە بڕوای بە برایەتی نەبووایە، بارودۆخەكە خراپتر دەبوو، چونكە ئەو پیلانەی لەسەر كەركوك هەبوو، زۆر گەورەبوو، ئەو قەیرانانەی لە عیراقدا سەریان هەڵدا دەبوو لە كەركوكەوە سەریان هەڵبدایە، بە نموونە شەڕی ناوخۆ و تایەفی، پیلانەكە وا داڕێژرابوو لە كەركوكەوە سەرهەڵبدات، بەڵام ئەوەی بەڕاستی شكستی بەو پیلانانە هێنا و تێكیشكاند، برایەتی خەڵكی كەركوك بوو بە كورد و توركمان و عەرەب و مەسیحییەكانەوە.

پێشتر جۆرێک لە هاوپەیمانی لە نێوان کورد و عەرەبدا هەبوو
* جۆرێك لە هاوپەیمانی لە نێوان عەرەب و كورددا هەبوو، پێموابێ لە ساڵی 2007 دا بوو، دواتر جۆرێك لێكنزبوونەوەش لە نێوان كورد و توركماندا دروست بوو، بەڵام دوای 2017 هاوپەیمانێتی و كۆدەنگی زیاتر لە نێوان توركمان و عەرەبدا هەیە، ئایا ئەم جۆرە هاوپەیمانێتییە نا تێكڕاییە خزمەت بە كەركوك دەكات، یان دەبێت دۆخەكە بە شێوەیەكی تر بێت؟
-نەخێر پێموانییە وابێ، بەڕاشكاوانە دەڵێم هەرجۆرە هاوپەیمانێتییەك بەو شێوەیە سوودی نییە و سەركەوتوو نابێت و ناتوانێت بەردەوام بێت، هاوپەیمانیی نێوان كورد و عەرەب یان هاوپەیمانێتی نێوان توركمان و كورد یان توركمان و عەرەب سەركەوتوو نابێ بە جیاجیا، ئەم جۆرە هاوپەیمانییە مانای دابڕین و جیاكردنەوەی كۆمەڵ و پێكهاتەكانی كەركوكە و ئەوەش هەڵەیەكی گەورە و كێشەیەكی گەورەی لێ دەكەوێتەوە، هیچ ئەنجامێكی باشی نابێت، هاوپەیمانییە نا هەمەلایەنەكان بۆ كەركوك سوودی نابێت، ئێمە سوورین لەسەر ئەوەی هاوپەیمانییەكان هاوپەیمانیی هەمەلایەنە بێت و هەموو پێكهاتەكانی تێدا كۆبكرێتەوە، ئەوە خەمی ئێمە و خواستی ئێمەیە.

جەختی لەوەش كردەوە، ئەوەی بەڕاستی خزمەت بە كەركوك و عیراق دەكات، هاوپەیمانییەكی هەمەلایەنەی نێوان سەرجەم پێكهاتەكانی كەركوكە، ئێمە كارمان لەسەر ئەوە كردووە و تائێستاش بە بەردەوامی كاری لەسەر دەكەین، بەڵام بەداخەوە لەیەكێك لە قۆناغەكاندا هاوپەیمانیی دوو قۆڵی لەو شێوەیە دروست دەبێت، كە مەبەست لێی شتی ترە، هەر جۆرە هاوپەیمانییەكی لەو شێوەیە نە سوودی دەبێت و نە بەردەوامیش دەبێت، بەڵام ئەگەر هەموو ئەو لایەنانە پێكەوە كۆببنەوە، ئەوە دەبێتە نهێنی سەركەوتن لە كەركوكدا.

چەندین پڕۆژە بەسەر خەڵكی كەركوكدا دەسەپێنرێت
*لە پڕۆژە دەرەكییەكانی كەركوكدا، عەرەبی پارێزگاكە لە عەرەبی ناوچەكانی تری عیراق جیاوازن، بەڵام دەبینین زۆربەی بڕیاڕە سیاسییە چارەنووسسازەكانی پەیوەست بە عەرەبی كەركوك، لە دەرەوەی پارێزگاكەوە دەدرێن، بۆچی عەرەبی كەركوك خۆیان بڕیاڕ نادەن لەناو كەركوكەوە، بۆچی زیاتر هەوڵی لێكگەیشتن لەگەڵ لایەنەكانی تری دەرەوەی كەركوك دەدەن؟
-دەمەوێت سەرەتا ئەوە بڵێم لێكتێگەیشتنەكان لە نێوان عەرەب و كورد لێكتێگەیشتنی میللی و كۆمەڵایەتین و لەئارادان، ئەمەیان بخەرە ئەو لاوە، بەڵام لێكتێگەیشتنێكی سیاسی هەیە كێشەكە لەوەدایە، بارودۆخێكی سیاسی هاتۆتە ئاراوە خۆی بەسەر ئەو لایەنانەدا سەپاندووە، پڕۆژەی درێژكراو لە دەرەوەی كەركوكەوە هاتوون، هەموویان بەسەر رۆڵەكانی شاری كەركوك و خەڵكی كەركوكدا سەپێنراون، سیاسەتێكی دەرەكیی گرێدراو هەیە، چەندین لایەن و ئاراستە و پڕۆژەی درێژكراوە هەن لە دەرەوەی ئەم پارێزگایەوە هێنراون، نەك تەنیا لە دەرەوەی كەركوك، بەڵكو لە دەرەوەی عیراقیش.

وتیشی: «چەندین پڕۆژە بۆ كەركوك خراونەتەڕوو كە مەبەست لێیان سەپاندنێتی بەسەر خەڵكی شارەكەدا، ئەو پڕۆژانە نە كۆمەڵایەتین و نە جەماوەرین، ئەو پڕۆژانە هەموو پڕۆژەی سیاسین لە دەرەنجامی رێكەوتنی حزب و قەوارە سیاسییەكانەوە سەرچاوەیان، بەو مانایەی سەر بەو لایەنانەن و دەیانەوێت ئەو پڕۆژانە جێبەجێ ببن، بەڵام پڕۆژە راستەقینەكان بریتین لە پڕۆژە كۆمەڵایەتی و جەماوەرییەكان، رەنگە لەسەر هەمووی كۆك نەبین، بەڵام لێكتێگەیشتن هەیە، جاروبار چەند كێشە و گرفتێك دروست دەبن، ئەو كێشە و گرفتانەش نزیكن لەوەی ببنە كێشە و گرفتی هاوبەش، لەوانەیە لەنێوان عەرەب و توركمان چەند كێشەیەكی هاوبەش هەبن، پرسە هاوبەشەكان و بابەتە هاوبەشەكان و قەیرانە هاوبەشەكان دەبنە مایەی دروستبوونی ئەم جۆرە هاوپەیمانییە نا هەمەلایەن و ناكامڵانە. رەنگە لە یەكێك لە قۆناغەكاندا، جۆرە هاوپەیمانییەك لە نێوان كورد و عەرەب لەسەر پرسێك دروست ببێت، لەبەرئەوەی هاوبەشییەك لە نێوانیاندا هەیە، هەربۆیە بە ئاراستەی دروستكردنی هاوپەیمانییەكی دووقۆڵی و لێكتێگەیشتنێك بۆ قۆناغێك هەنگاو دەنێن، بەڵام لە كەركوك تا ئێستا بەو جۆرە نەبووە.

بۆ زانیاریت بڕیاڕی راستەقینە لە كەركوك تەنیا بۆ خەڵكی كەركوكە، سەركردەكان و سیاسەتمەدارەكان بانگەشەی ئەوە دەكەن كە خەڵكی كەركوك خاوەنی بڕیاڕی خۆیانن و بڕیاڕی كۆتایی هەر لای ئەوانە و ئەوان خۆیان دەتوانن كێشەكانی خۆیان چارەسەر بكەن، هەروەها دەڵێن ئەوان خاوەنی راستەقینەی بڕیاڕدانن لە دیاریكردنی چارەنووسی خۆیان، بەڵام ئێمە لە كەركوك لەناو خۆماندا نەگەیشتووینەتە لێكتێگەیشتن، تائێستاش پێكهاتەكانی كەركوك نەگەیشتوونەتە هیچ جۆرە رێكەوتنێك لەسەر هەر بابەتێك، بەتایبەتی بابەتی دیاریكردنی چارەنووس و ئایندەی شارەكە.

هێزی سوننەكانی بەغدا بڕیاردەری سوننەی كەركوكن
* لە قسەكانی تۆدا واتێگەیشتم کە ئەجێندای سیاسی بۆ كەركوك هەیە، بەو مانایەی سیاسەتێكی كەركوكییانە لە ئارادا نییە، ئایا مەبەستت وایە بۆ هەموو پێكهاتەكانی تریش هەر بەو جۆرەیە نەك هەر تەنها عەرەب؟
– نەخێر، با بەڕاشكاوی بڵێم، ئێمەی عەرەب درێژكراوەیەكی مەودا دوورمان نییە، بەڵام عەرەب چەند پەیوەندییەكیان هەیە، لەگەڵ چەند هێزێكی سیاسیی لە بەغدا كە ئەوان خاوەنی بڕیاڕدانن و ئەوان داڕێژەری پلان و سیاسەت و بەرنامەكانن بۆ كەركوك، ئەوان هەموویان خەڵكی رەسەنی كەركوك نین، ئەو پەیوەندیی و ئاراستەیە وا لەئێمە دەكات لە كەركوك لەگەڵ ئاراستە و سیاسەتەكانی ئەو لایەنانەدا بڕۆین، سەبارەت بەو بڕیارانەش، ئێمە تائێستا لەناو كەركوكدا لانیكەم حزبێکی لۆكاڵیمان نییە، بە مانای ئەوەی رێكخراوێكی لۆكاڵیمان بۆ عەرەب نییە، هەمیشە پەیوەندییەكانمان لەگەڵ قەوارە گەورەكان و پارتە سیاسییە گەورەكانی بەغدایە كە سەركردەكانیان لە پێكهاتەی عەرەبن.

وەك دەزانیت، لەناو هێزە سیاسییەكاندا هەمیشە سەركردەكان ئاراستەی سیاسەتەكان بەگوێرەی بەرژوەندیی و بارودۆخی خۆیان دیاری دەكەن، تەنانەت كوردیش بەهەمان شێوەیە، بۆچوونەكانی ئەوانیش لە بۆچوونی پارتە سیاسییە سەرەكییەكانی كوردستانەوە سەرچاوەیان گرتووە، لە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستانەوە، توركمانەكانیش بەهەمان شێوە بۆچوونەكانیان لە بەرەی توركمانییەوە سەرچاوە دەگرێت، هەربۆیە ئێمە لە كەركوك مافی بڕیاڕدانمان لەدەستداوە، ئەو مافەمان نەماوە تا خۆمان بڕیار بدەین، تائێستا ئێمە ناتوانین هەنگاو بنێن و تەوافق لە بڕیاڕێكدا لەنێوان خۆماندا دروست بكەین، كە هەمووان لەسەری كۆك بین، كێشە گەورەكە لەوەدایە كە ئێمە لە كەركوك ناتوانین لەنێوان خۆماندا رێكبكەوین، بەفرەیی ئاراستەكان و ئەو بیرۆكانەی هەن، هەروەها بەهۆی ئەو كێشە گەورەیەی كە هەیە كە ئەویش كەركوك و بڕیاڕدان لە چارەنووس و ئایندەكەیەتی.

سوننە لە كەركوك پشت بە پارتەكانی دەرەوەی شارەكە دەبەستێت
*عەرەبی سوننە بۆچی خۆی بەدوور گرتووە لە بابەتی كەركوك، زیاتر كار لەسەر موسڵ و ئەنبار و سەڵاحەدین و تەنانەت دیالەش دەكات، هەڵسەنگاندنتان بۆ ئەو بابەتە چیە؟
– ئێمەی عەرەب هەمیشە حەزمان بە سەرۆكایەتی و سەركردایەتیكردنە، ئەوە كێشەی گەورەی هەموومانە، ئەوەی لەدوای 2003 وە بۆ پڕۆژەیەكی سیاسی دامەزراوە، ژمارەیان دیارە و ناسراون، بۆ نموونە لە موسڵ ئوسامە نوجێفی دەركەوت، پارتێكی سیاسی پێكهێنا و ئیتر هەر خۆی بووە سەركردە و سەرۆكی ئەو پارتە سیاسییە، دواتر چەند پارتێكی تر دروستبوو كە هەریەكەیان كەسایەتییەك بۆ خۆی دروستكرد، وەك ساڵح موتڵەگ و محەمەد حەلبوسی. بۆ زانیاریتان دامەزراندنی ئەو پارتە سیاسییانەش لە بەغدا بووە، هەرچەندە زێد و مەرجەعییەتیان لە شارەكانی ترە، وەكو موسڵ و رومادی.

ئێمەش لە كەركوك هیچ كێشەیەكمان نەبوو، لەو رۆژگارانەدا پشتمان بەو پارتە سیاسییانە بەستبوو، بەڵام دواتر كێشەكانمان بۆ دەردەكەوتن، تائێستاش هەر ماون، بەرنامە و ئاراستەكانی ئەو پارتە سیاسییانە تەنها لەكاتی هەڵبژاردنەكاندا دەبینرێن و دوای هەڵبژاردنەكان نامێنن.

ئێستا لە قۆناغی هەڵبژاردنداین، دەبینی هەریەك لە ئێمەی عەرەب ئەگەر بمانەوێت جووڵە و بزاوتێك بكەین، پارتێكی سیاسی نابینین، بۆ نموونە خۆم بەم دواییانەش بە سەربەخۆ ناوم تۆماركردووە، نەچوومەتە ناو هیچ حزبێكەوە، بەڵام دوای ئەوەی بیستم جۆرێك لە هاوپەیمانێتی بۆ پڕۆژەیەكی نیشتمانیی عیراقی هەیە بە سەركردایەتی شێخ جەمال ئەلزاری، لەو رێكخراوە و لە بەرنامە و ئاراستە و پڕۆژەكەیدا جۆرێك لە ئاراستەیەكی نیشتمانی عیراقی راستەقینەم تێدا بینییەوە، بۆیە قبوڵمكرد، هاوپەیمانێتیی لەگەڵدا بكەم و ببمە بەشێك لەو پڕۆژەیە تەنها بۆ كاتی هەڵبژاردن، چونكە رێكخراوێك نەبووە ئێمە لەناو ریزەكانیدا رێكبخرێین و پێكەوە بۆ ماوەیەك لەناویدا كاربكەین.

پێویستمان بە دیالۆگ و ئاشتبوونەوەیەكی راستەقینەیە
*ئایا كەركوك وەك پارێزگا، تائێستاش پێویستی بە ئاساییكردنەوەی بارودۆخە؟ یان بارودۆخەكەی ئاساییە و پێویستی بەهیچ نییە؟
-ئێمە تەنیا دەمانەوێت متمانە لە كەركوك بەهێز بكەینەوە، چونكە متمانەمان لەدەستداوە، پێویستمان بەوەیە متمانە لەنێو پێكهاتەكاندا بگەڕێنینەوە، پێویستمان بە دیالۆگ و ئاشتبوونەوەیەكی راستەقینەیە، ئەو ئاشتبوونەیە لە بنەڕەتدا هەیە، بەڵام پێویستی بە كەسێكە ئەو بابەتە بجووڵێنێ و بەو ئاراستەیە هەنگاو بنێین، بارودۆخی ئەمڕۆی كەركوك ئاساییە، ژیان بەشێوەیەكی ئاسایی بەڕێوەدەچێت، بەغدا ماوەیەكی زۆر، دوور بوو لە كەركوك و ئامادە نەبوو لە كەركوكدا، بەڵام دوای 2017 گۆڕانكاریی بەسەرداهات، گۆڕان بەسەر چەندین پرسدا هات و لە چەندین پرسدا پەیوەندییەكان لە بەغدای پایتەخت دروستبۆتەوە، من ئەو پەیوەندییە بە باش دەبینم بۆ ئێمە و بۆ ئایندەش بەسوودە.

سەبارەت بە پرسی ئاساییكردنەوەش، تۆ دەزانیت بابەتی ئاساییكردنەوەكەش لە مادەی 140ی دەستووری عیراقدا هاتووە، ئێمە بڕوامان بە مادەی 140 هەیە و مادەیەكی دەستورییە، بەڵام ئەمڕۆ كێشەكە لە چۆنێتی چارەسەركردنی ئەو بابەتەدایە، ئەمڕۆ ناڕەزاییەكی زۆری عەرەب و توركمان لەسەر پرسی ئاساییكردنەوەی بارودۆخی كەركوك هەیە، هاوپەیمانی دووقۆڵی و ناهەمەلایەنە لەسەر پرسە هاوبەشەكان هەیە، ئەو بۆچوونە هاوبەشەی نێوان عەرەب و توركمان لەسەر مادەی 140 یەكێكە لەو هۆكارانەی رەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی هاوپەیمانی لە نێوان عەرەب و توركمان لە ئایندەدا، رەنگە جۆرێك لە هاوپەیمانیش لەگەڵ كورددا بێتە ئاراوە، كە من پێموایە لە بنەڕەتدا هەیە، بەڵام پێویستی بە گەشەپێدان و كاركردن هەیە.

 92 جار بینراوە