سەرەکی » ئەدەب و هونەر » وێستگه‌كانی ژیانی سلفادۆر دالی

وێستگه‌كانی ژیانی سلفادۆر دالی

ئاکار نەجم

دالی ئه‌ستێره‌یه‌كی دره‌وشاوه‌ی هونه‌ری شێوه‌كاری سه‌ده‌ی بیست. ئه‌و پیاوه‌ی ئه‌وه‌ی شتێك له‌ هونه‌ری شێوه‌كاری بزانێ ده‌یناسێ. سه‌دان و بگره‌ زیاتریش له‌و هونه‌رمه‌ندانی جیهان له‌ ژێر كاریگه‌ری ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ مه‌زنه‌دابوون و تابلۆ جوان و سه‌رنجڕاكێشه‌كانی ئه‌و په‌لكێشی هونه‌ری سریالی كردوون. ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ مه‌زنه‌ له‌ شاری فیگراس له‌ ناوچه‌ی كه‌ته‌لۆنیا له‌ ساڵی 1909 له‌دایكبووه‌ و له‌ ساڵی 1989 مردووه‌. له‌ هه‌شتا ساڵی ته‌مه‌نیدا توانی داهێنه‌رانه‌ په‌ره‌ به‌ كاره‌ هونه‌رییه‌كانی بدات. جیهانی وه‌هم و خه‌یاڵ و هه‌لوه‌سه‌ له‌ رێگای شێوازی سوریالییه‌وه‌ باگراوندی تابلۆكانی بوون.

دالی پیاوێكی نه‌رگسی و له‌خۆبایی بووه‌. جۆرێك له‌ شێتایه‌تی تێدابووه‌. وه‌ك له‌ كتێبی بیره‌وه‌رییه‌كانیدا هاتووه‌ باوكی ناوی سلفادۆری له‌سه‌ر ناوه‌كه‌ی دانه‌وه‌، كه‌ ئه‌و ناوه‌ پێشتر ناوی كوڕێكی دیكه‌ی بووه‌ و هه‌ر به‌ مناڵی مردووه‌. ئه‌و مناڵه‌ی سێ ساڵ پێش دالی داهێنه‌ر مردووه‌. باوكی ئه‌ویش به‌هه‌مان ناوه‌وه‌ ناوناوه‌. وه‌كو خۆی له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیدا باسی ئه‌و هه‌سته‌ ده‌كات كه‌ كاتێ به‌لای گۆڕستانه‌كه‌دا ده‌ڕوات و گۆڕی سلفادۆر ده‌بینێ. سلفادۆرێك له‌ گۆڕدا و یه‌كێك له‌ سه‌ر زه‌وییه‌ و زیندووه‌. سلفادۆری دووه‌م وه‌ك بلیمه‌تێك هاته‌ دنیاوه‌ و ورده‌ ورده‌ گه‌وره‌ بووه‌ و پاشان ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ مه‌زنه‌ی لێ ده‌رچوو، كه‌ جیهانی سه‌رسام كرد.

ئه‌م رۆحه‌ سه‌ركێشه‌ هه‌ر له‌مناڵییه‌وه‌ په‌لی هاویشت و چاوه‌كانی كرانه‌وه‌ به‌ رووی داهێنان و گه‌شه‌ كردندا. له‌پاڵ وێنه‌كێشاندا ده‌ستی به‌ خوێندنه‌وه‌ی كتێبه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی نیچه‌ و سپینۆزا و دیكارت كرد كه‌ ئه‌وانه‌ كاریگه‌رییان هه‌بوو له‌سه‌ر تابلۆكانی. ئه‌و باگراونده‌ فه‌لسه‌فییه‌ وای كرد به‌رهه‌مه‌كانی مانا و تێمای قووڵ هه‌ڵگرن. زۆر به‌خێرایی گه‌شه‌ی كرد. پاشان شیكاری خه‌ونه‌كانی فرۆید ئه‌وی به‌ره‌و شێوازێكی دیكه‌ برد و خه‌ونه‌كان بوون به‌ فه‌لسه‌فه‌ی كاره‌كانی. سلفادۆر دالی له‌و هونه‌رمه‌ندانه‌یه‌ كه‌ خاوه‌نی رۆشنبیرییه‌كی ده‌وڵه‌مه‌نده‌، یه‌كێك له‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی كه‌ گرنگی زۆری به‌ فه‌لسه‌فه‌داوه‌ و زۆری له‌و باره‌یه‌وه‌ خوێندووه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌ش وای كرد ببێت به‌ خاوه‌نی فیكرێكی ده‌وڵه‌مه‌ند و به‌رهه‌مه‌كانی مانای قووڵیان به‌خشی به‌ هونه‌ر. تا له‌ ساڵی 1929 یه‌كه‌م تابلۆی سریالی كێشا. دالی له‌ ئه‌نجامی ئه‌و كاركردنه‌ قووڵ و جددییانه‌ی توانی له‌سه‌ر ئاستی جیهان كاربكات و چالاكییه‌كانی له‌ كه‌ته‌لۆنیا قه‌تیس نه‌بوون، ناووناوبانگی سه‌رانسه‌ری ئه‌وروپا و ئه‌مریكای گرته‌وه‌.

كتێبی من و سوریالی بیره‌وه‌ری ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ داهێنه‌ره‌یه‌ كه‌ باسی ئه‌زموونی هونه‌ری خۆی ده‌كات. له‌ مناڵییه‌وه‌ باسی ده‌كات. له‌و كاته‌وه‌ی كه‌ وه‌ك سلفادۆری دووه‌م كه‌ سێ ساڵ دوای مردنی برایه‌كی هاتووه‌ته‌ دنیاوه‌. ئه‌و كتێبه‌ چیرۆكی ژیانی وێستگه‌ گرنگه‌كانی ژیانی دالییه‌. چیرۆكی داهێنان و سه‌رشێتییه‌كانێتی. چیرۆكی ئه‌و پیاوه‌ی كه‌ بیر و هۆشی له‌سه‌ر وجود و فه‌لسه‌فه‌ی بوون بوو. كه‌سێك كه‌ بیری له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌ مرۆڤ چۆن له‌ مناڵدانی دایكه‌وه‌ ده‌ئافرێ و چۆن ده‌ژی تا دوایی ده‌مرێ و به‌ره‌و كوێوه‌ ده‌ڕوات. ئه‌م كتێبه‌ چیرۆكی ژیانی هونه‌رمه‌ندێكه‌ كه‌ هه‌میشه‌ له‌ نێو خه‌یاڵه‌ سوریالییه‌كانیدا به‌دوای وه‌ڵامی پرسیاره‌ بێ وه‌ڵامه‌كاندا گه‌ڕاوه‌.

انا و السریالییه‌. من و سریالی كتێبی بیره‌وه‌رییه‌كانی سلفادۆر دالییه‌ له‌ بڵاوكراوه‌كانی گۆڤاری دوبه‌ی سه‌قافییه‌ « دبی الپچافیه‌«و ئه‌شره‌ف ئه‌بویه‌زید وه‌ریگێڕاوه‌ بۆ عه‌ره‌بی و كتێبه‌كه‌ له‌ 330 لاپه‌ڕه‌ پێكدێ. ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ له‌ نۆزده‌ به‌ش پێكهاتووه‌. چیرۆكی ژیان و مردنه‌. بیره‌وه‌ری تاڵ له‌ ته‌ك باوك، چیرۆكی كه‌شفكردنی بلیمه‌تی و چوونه‌ دنیای سوریالییه‌وه‌. سه‌رنج و بۆچوونه‌كانی له‌سه‌ر هونه‌ر و له‌سه‌ر هونه‌رمه‌ندانی هاوڕێ و هاوته‌مه‌نی خۆی.

 88 جار بینراوە