سەرەکی » دۆسێ » كشانەوەی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی…

كشانەوەی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی…

كشانەوەی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ئەفغانستان

بنكەی ئاسمانی باگرام بە دووری (60) كیلۆمەتر لە باكووری كابولی پایتەختی ئەفغانستان، گەورەترین و گرنگترین بنكەی سەربازی و ئاسمانی هێزەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانان لە ئەفغانستان، رادەستی حكومەتی كابول كرایەوە.

بەدواداچوونی رۆژنامەوانی

ناوەندی شەڕ دژی تالیبان و قاعیدە
بنكەی باگرام لە ماوەی دوو دەیەی رابردوودا كە ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ئەفغانستان بوون، ناوەندی سەرەكی شەڕ دژی چەكدارانی بزووتنەوەی تالیبان و رێكخراوی قاعیدە بوو بۆیە مانایەكی رەمزیی گەورەی هەیە.

چوونە دەرەوەی هێزەكانی ئەمریكا لەو بنكە سەربازییە، نیشانەیەكی بەهێزە بۆ ئەوەی كە دوایین سەربازی ئەمریكی لە كۆی سێ هەزار و (500) سەرباز تا (11)ی ئەیلولی داهاتوو خاكی ئەو وڵاتە بەجێدەهێڵن، ئەمەش بە تەواوەتی ئەوەیە كە ماوەیەك لەمەوبەر جۆ بایدنی سەرۆكی ئەمریكا بەڵێنیدا بە كشانەوەی سەرجەم سەربازانی وڵاتەكەی لە ئەفغانستان.

ئەوەش لە دوای ئەوەدێت كە پێشتر و لە مانگی نیسانی رابردوو ئەمریكا رایگەیاندبوو، كۆتایی بە جەنگی هەمیشەیی لە ئەفغانستان دەهێنن، كە لە ساڵی 2001 و دوای كردنە ئامانجی هەردوو تاوەری بازرگانی لە نیویۆرك، پرۆسەكە دەستی پێكرد.

ئەوەش لە كاتێكدایە كە ماوەی پێشتر كشانەوەی هێزەكانی ناتۆ و هاوپەیمانانی ئەمریكا لە شەڕی جیهانیی دژ بە تیرۆر بە شێوەیەكی لەسەرخۆ و دوور لە چاوی كامێراكان دەستیپێكرد.

غەنی ناچار بوو خۆی بگەیەنێتە كۆشكی سپی
دەستپێكردنی كشانەوەی هێزەكانی هاوپەیمانان لە ئەفغانستان، ئەشرەف غەنی سەرۆكی ئەو وڵاتەی ناچار كرد خۆی بگەیەنێتە ئەمریكا و لە كۆشكی سپی لەگەڵ جۆ بایدن كۆببێتەوە و داوای بەردەوامی هاوكارییەكانی واشنتۆن بۆ وڵاتەكەی بكات.

لای خۆیەوە جۆ بایدن لە لێدوانێكدا بۆ رۆژنامەنووسان رایگەیاند، هاوكارییەكانی وڵاتەكەی بۆ ئەفغانستان لە دوای كشانەوەیان بەردەوام دەبێت، باڵیۆزخانەی ئەمریكاش لە كابول بە كراوەیی دەمێنێتەوە، بەڵام پێویستیشە ئەفغانییەكان بڕیار لە داهاتووی وڵاتەكەیان بدەن كە چییان دەوێت.

پێشوازیی بایدن لە سەرۆكی ئەفغانستان لە كاتێكدایە كە ماوەی چەند مانگێكە ئەمریكییەكان گوشار لە غەنی دەكەن دەرگا بە رووی پێكهێنانی حكومەتێك بۆ قۆناغی راگوزەر بكاتەوە و كۆتایی بە ئاستەنگەکانی بەردەم گفتوگۆكانی نێوان حكومەتی كابول و تالیبان بهێنێت.

تالیبان ناوچە سنوورییەكان كۆنترۆڵ دەكات
كشانەوەی ئەمریكا و هاوپەیمانان لە ئەفغانستان لە دوای (20) ساڵ لە جەنگی تالیبان و قاعیدە لە كاتێكدایە كە ماوەیەكە هێرش و پەلاماری چەكدارانی تالیبان بۆسەر هێزە ئەمنییەكانی ئەفغانستان زیادیكردووە و كۆنتڕۆڵی چەندین ناوچەیان كردووە. بە تایبەتی ناوچە سنوورییەكان.

بە جۆرێك وتەبێژی بزووتنەوەی تالیبان رایگەیاندووە، لەگەڵ دەستپێكردنی كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان هەوڵەكانیان چڕ كردۆتەوە بۆ ئەوەی كۆنترۆڵی وڵاتەكە بكەن، لەو چوارچێوەیەشدا ئێستا نزیكەی %90ی ناوچە و دەروازە سنوورییەكانیان كۆنترۆڵ كردووە.

ئەمەش لە كاتێكدایە كە تا ئێستاش گفتوگۆ لە نێوان كابول و ئەمریكا بەردەوامە سەبارەت بەوەی كە لە دوای كشانەوەی هێزە بیانییەكان، پاراستنی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی كابول لە ئەستۆی ئەمریكا و ناتۆدا بمێنێتەوە كە لەلایەن ئەمریكا و توركیاوە پارێزگاریی لێدەكرێت.

دەرفەتی توركیا لە فڕۆكەخانەی كابول
وەك ئەوەی كە چاودێرانیش دەڵێن، توركیا گرتنەئەستۆی پاراستنی فڕۆكەخانەی كابول بە دەرفەتێكی باش دەبینێت بۆئەوەی لەو رێگەوە دڵی بەرپرسانی ئەمریكا بۆ لای خۆی رابكێشێت لە بەرامبەر ئاڵۆزیی پەیوەندییەكانیان لە بابەتەكانی پەیوەست بە روسیا و سوریا و لیبیا، لەلایەكی تریشەوە توركیا دەیەوێت هەنگاوێكی دیكە لە وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست نزیك ببێتەوە و روو لە خۆرهەڵات بكات، بەڵام رەنگە ئەوەیان كێبڕكێیەكی ئاسان نەبێت لەگەڵ هەژموونی ئێران و پاكستان لە ئەفغانستان لە دوای چوونە دەرەوەی هێزە بیانییەكان.

بەشێك لە چاودێرانیش هاوكێشەكە وردتر دەبینن و پێیانوایە كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان دەرگا بە رووی بەهێزبوونەوەی چەكدارانی تالیباندا دەكاتەوە و دوور نییە وەكو كارتێك لە دژی روسیا و چین بەكاریبهێنێت.
لە مەسەلەی چیندا، ئەمریكا لە جاران جددیتر و سوورترە لەسەر ئەوەی بەرەنگاری ببێتەوە، بە تایبەتی لە رووی ئابوورییەوە، دۆخی تازەی ئەفغانستانیش گرفتێكی گەورە دەبێت لە بەردەم پڕۆژەی «پشتێنەی رێگەی ئاوریشمیی نوێ» كە گوایە چین بە زۆربەی وڵاتان و ناوچەكانی جیهان دەبەستێتەوە.

ئەفغانییەكان بڕیار لە چارەنووسی خۆیان دەدەن
بەڵام، چوونە دەرەوەی ئەمریكا و ناتۆ لە ئەفغانستان ترس و دڵەراوكێی لای خەڵكی ئەفغانستان دروستكردووە و دەترسن هاوشێوەی ساڵی (1996 – 1998) جارێكی دیكە بزووتنەوەی تالیبان كۆنتڕۆڵی هەموو ئەو وڵاتە بكاتەوە، بەو هۆیەشەوە لێشاوێك لە كۆچی هاووڵاتییانی ئەو وڵاتە لە ترسی پێشڕەوییەكانی بزووتنەوەی تالیبان بۆ دەرەوەی وڵات دەستیپێكردووە، بە تایبەتی ئەو كەسانەی كە لەگەڵ ئەمریكییەكان كاریان كردووە.

لای خۆیەوە بزووتنەوەی تالیبان لە راگەیەنراوێكدا سەرەڕای راگەیاندنی پێشڕەویی هێزەكانیان ئاماژەی بەوەكرد، دوای چوونە دەرەوەی ئەمریكا، ئەفغانییەكان بڕیار لە چارەنووسی خۆیان دەدەن، ئەوەش هەمان ئەو قسەیەیە كە بایدن لە كۆشكی سپی كردی و دوور نییە ئەو چوونە دەرەوەیەی ئەمریكا، حكومەتی ئەفغانستان ناچاربكات گفتوگۆی راشكاو لەگەڵ تالیبان بكات بۆ پێكهێنانی حكومەتی نیشتمانی و بەشداریپێكردنی تالیبان لە حكومەتدا.

جۆرج بوش: بڕیاری كشانەوە هەڵەیە
هاوكات، جۆرج بوش، سەرۆكی پێشووتری ئەمریكا كە لەسەر دەستی ئەو شەڕی ئەفغانستان هەڵگیرسا و كۆتایی بە حكومڕانیی تالیبان هێنرا، بڕیاری كشانەوەی هێزە بیانییەكان لەو وڵاتە بە هەڵە ناودەبات و هۆشداریی دەدات لە لێكەوتە خراپەكانی بڕیارێكی لەو جۆرە.

جۆرج W بوش لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ کەناڵی دۆیچەڤیلەی ئەڵمانی رایگەیاند: بڕیاری كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا و ناتۆ لە ئەفغانستان هەڵەیە.

راشیگەیاند: ئەو بڕیارە رێگە بۆ كوشتاری هاووڵاتیانی مەدەنی ئەفغانستان لەسەر دەستی بزووتنەوەی تالیبان خۆشدەكات و ژنان و كچانی ئەو وڵاتەش لە ئەنجامی كشانەوەی هێزە بیانییەكان زیانی زۆر گەورەیان بەردەكەوێت.

روسیا: پێویستە بگەینە چارەسەرێكی مامناوەند
لە لایەكی دیكەوە، ئەلكساندەر لاڤرێنتیڤ نێردەی تایبەتی سەرۆكی روسیا بۆ سوریا راگەیاندووە کە پێدەچێت ئەمریكا لە ناكاو بڕیاری كشانەوە لە سوریاش بدات وەك چۆن لە ئەفغانستان كردی، ئەوەش پەیامێكی روونە بۆ كوردی سوریا و ئەوەی بەردەوام پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵیاندا دەبێت و دیالۆگیان بۆ رێكدەخات لەگەڵ دیمەشق، روسیایە.

جەختیشیكردەوە، دانوستان لەگەڵ حكومەتی دیمەشق بە تەنها گرنگ نییە، بەڵكو پێویستە دانوستانەكان بگەنە چارەسەرێكی مامناوەند و گەیشتن بە رێككەوتنی دیاریكراو لەگەڵ لایەنی سوریادا.

بە وتەی ئەو بەرپرسەی روسیا، ئەگەر ئەمریكا بەدەم داواكاریی حكومەتی عیراقەوە بچێت بۆ كشاندنەوەی هێزەكانی لەو وڵاتە، مانەوەشی لە سوریا بەهۆی گوشارە لۆجستییەكانەوە دەبێتە كارێكی ئەستەم.

ئەركی سەربازانی ئەمریكا لە 31ی ئابدا كۆتایی دێت
ئەمەش لە كاتێكدایە، ماوەیەك لەمەوبەر، سەرۆكی ئەمریكا، جۆ بایدن بە شێوەیەكی رەسمی رایگەیاند ئەركی سەربازانی ئەمریكا لە ئەفغانستان لە 31ی ئابدا كۆتایی پێدێت.

جۆ بایدن لە میانی ئەو كۆنگرە رۆژنامەوانییەی كە سەبارەت بە پرۆسەی كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان ئەنجامیدا، بەرگریی لەوە كردەوە كە وڵاتەكەی بە مەبەستی دروستكردنی دەوڵەتێك ئەفغانستانی داگیرنەكردووە.

سەرۆكی ئەمریكا بانگەشەی ئەوەی كرد كە وڵاتەكەی بۆ بەرپرسانی هێرشەكانی 11ی ئەیلول و ئوسامە بن لادن چوونەتە ئەفغانستان و ئەركەكانمان لە ئەفغانستان، لە 31ی ئابدا، كۆتایی پێ دێت.

جۆ بایدن متمانەی خۆی بە سوپای ئەفغانستان لە دژی تالیبان دووپاتكردەوە و سەبارەت بە ماوەی دوای كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان و وتی: «لە ئەفغانستان ئەگەری كۆنترۆڵكردنی هەموو وڵاتەكە لەلایەن یەك حكومەتەوە زۆر كەمە».

پێشبینی و لێكدانەوەی ئیسرائیل
هاوكات، ناوەندی توێژینەوەی سیاسی ئیسرائیلی بڵاویكردەوە كە لە دوای كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان ئەگەرەكان كراوەن بۆ هاتنە ئارای دۆخێكی نوێ، بەتایبەتی كشانەوەی هاوشێوەی لە وڵاتانی تری خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.

لەسەر ئەو ئەگەرە كراوەیەش ناوەندەكە پێشبینی دەكات، كشانەوەی ئەمریكا وابكات رێكخراوە تیرۆریستە ئیسلامییەكان پەناگەی نوێی ئارام بدۆزنەوە، بەمەبەستی دروستكردنی ئاژاوە و رق دژی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل. هەروەك وا دەكات ئێران لە دوو ناوچەی هەستیاری خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا چالاكییە سەربازییەكانیان بەهێزتر ببێت؛ واتە هەر یەكە لە گەرووی هورمز و بابولمەندەب؛ ئەمەیش دواجار مەترسیی گەورە دروست دەكات لەسەر چالاكیی دەریاوانیی بازرگانی لە جیهاندا.

هاوكارییە سەربازییەكانی ئەمریكا
هاوكات ئیتر دۆستەكانی ئەمریكاش لە گشت جیهان هەست دەكەن كە پشتبەستن بە هاوكارییە سەربازییەكانی ئەمریكا تاسەر نین؛ كاتێكیان هەیە بۆ بەسەرچوون. مەیدانیش بۆ هەر یەكە لە نەیارانی ئەمریكا خۆش دەبێت، واتا: روسیا و چین و ئێران كە رۆڵی هێزە گەورە و یەكلاكەرەوەكان ببینن لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا.

لە ئەگەری نزیكبوونەوەی سعودیە و وڵاتانی تری كەنداو لە ئێران، ئیسرائیل بە تەواوی داخراو دەبێت، یان هەست بە داخراوی دەكات؛ بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئیسرائیل هەر چاوەڕێی ئەوە لە وڵاتانی كەنداو دەكات كە بەردەوام بن لە جێبەجێكردنی رێكەوتنەكانی ئاشتی لەگەڵ ئیسرائیلدا؛ وەك بژاردەیەك بۆ هاوپەیمانی لەگەڵ ئیسرائیل، وڵاتانی كەنداو باشترن لە وڵاتانی تری ناوچەكە.

ئێران هەست دەكات ئامادەباشی زیاتری تێدایە
بە كشانەوەی ئەمریكا، ئێران هەست دەكات كە ئامادەباشیی زیاتری تێدایە بۆ جموجۆڵ، بە تایبەتی كە دەزانێت ویلایەتە یەكگرتووەكان نایەوێت دژایەتیی جیهانی ئیسلامی بكات، وەك كارتێك دژی كشانەوەی ئەمریكا لە رێكەوتنی ئەتۆمی.

ئەو ناوەندە ئیسرائیلییە دەڵێت، بزووتنەوەی تالیبان دیسان دەست بەسەر ئەفغانستاندا دەگرێتەوە؛ هەموو ئەو دەستكەوتانە سفر دەكاتەوە كە تائێستا لە بواری مافی مرۆڤ و ئافرەت و كەمینەكاندا بەدەستهاتوون. ئەگەری كێشە و ململانێ هەرێمییەكان زۆر زیاتر دەبێت.

ئەوەی جێگەی تێبینییە ئەوەیە كە، ئەو ئەگەرانەی راپۆرتەكە ئاماژەی پێ داون، هیچیان لە بەرژەوەندیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا نین. ئایا ئەمە وا دەكات كە ئەمریكا دووبارە هەوڵ بداتەوە بگەڕێتەوە بۆ ناوچەكە، وەك ئەوەی لە دوای 2011 لە عیراق روویدا؟

 206 جار بینراوە