سەرەکی » ئەدەب و هونەر » شیعر و ئیقاع

شیعر و ئیقاع

ته‌یب جه‌بار

(3)

• له‌تیف هه‌ڵمه‌تی شاعیر، له‌ شیعری (له‌ گه‌رده‌لوولی‌ ونبوونا)دا، ده‌ڵێت:

(وه‌كو هه‌ورێك ئاســــمان بگرێ له‌ نــــاكـــــاوا 4+4+4=12
وه‌ك كوێرایی دا بێ به‌سه‌ر شووشه‌ی‌ چاوا 4+4+4=12
نـــا ئومێدی‌ وا بــــــــــاوه‌شـــــی‌ دا له‌ گیـــانم
4+4+4=12
گـــڕی‌ بـه‌ردا له‌ به‌هــــاری‌ ژیـــانم) ( 1)
4+4+3=11

شاعیر خۆی‌ بكه‌ری‌ شیعره‌كه‌یه‌ و باسی حاڵه‌تی‌ نائومێدی خۆی‌ ده‌كات. سه‌روا ته‌واوه‌، كێشی‌ شیعره‌كه‌ (4) بڕگه‌ییه‌، له‌نگییه‌ك له‌ كێشی‌ دێری چواره‌می‌ شیعره‌كه‌دا هه‌یه‌. به‌ڵام شاعیر له‌ رێگه‌ی‌ ره‌وانبێژی‌ زمانه‌وه‌ (چواندن) توانیوێتی‌ ئیقاعی شیعره‌كه‌ سه‌نگ بكاته‌وه‌، (نائومێدی‌) چه‌قی‌ كۆپله‌ شیعره‌كه‌یه‌، نائومێدی‌ حاڵه‌تێكی ده‌روونی‌ مرۆڤه‌. هه‌ور و ئاسمان دوو شتی هه‌ست پێكراون له‌ سروشتدا بوونیان هه‌یه‌، كوێرایی، حاڵه‌تی‌ نه‌بینینه‌ له‌ مرۆڤدا، شوشه‌ی‌ چاو، ئه‌ندامی له‌شی‌ مرۆڤه‌. نێوان نائومێدی و ئه‌و شتانه‌ له‌ یه‌كه‌وه‌ دوورن، شاعیر هاتووه‌ له‌ رێگای ئامرازی چواندنه‌وه‌ (وه‌كو، وه‌ك) هه‌مویانی به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستووه‌، شیعرێكی جوانی بۆمان چنیوه‌. چواندنی‌ نائومێدی به‌ هه‌ورێكی ناكاو، به‌ری ئاسمان بگرێ، هه‌روه‌ها كوێرایی دا بێت به‌سه‌ر شووشه‌ی‌ چاودا، ره‌وانبێژییه‌كی تۆكمه‌ی‌ شاعیرانه‌یه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌وره‌ ناكاوه‌ و كوێرایی، باوه‌شی‌ دا له‌ گیانی شاعیر و گڕی له‌ به‌هاری‌ ژیانی به‌رداوه‌. وێنای‌ ئه‌و كۆپله‌ شیعره‌، كه‌ شته‌كانی‌ له‌یه‌كه‌وه‌ دوورن و به‌چواندن هه‌مویانی به‌یه‌كه‌وه‌ گرێداوه‌، شاره‌زایی و خه‌یاڵفراوانی‌ شاعیر ده‌رده‌بڕن، وه‌رگر به‌ئاسانی ده‌توانێ وێنای‌ بكات، له‌ رێگای هه‌ستی بیستن و بینینی ده‌ره‌كییه‌وه‌ هه‌ست به‌ ئیقاعێكی ده‌ره‌كی ده‌كات، سه‌رباری ئیقاعی كێش و سه‌روا و چێژی لێوه‌رده‌گرێت.

• كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌دی شاعیر، له‌ شیعری ( ئه‌گه‌ر ده‌ستی‌ تۆم به‌ركه‌وێت)دا، ده‌ڵێت:

(هه‌روه‌ها چه‌ندین ساڵ
ژنانی ته‌نیا و راكردوو
دێن وێنه‌م له‌گه‌ڵ ده‌گرن
تۆ ده‌مكه‌یته‌وه‌ به‌ كچێك
گه‌زۆی‌ نازی لێ بڕژێت و
جلی خۆر له‌به‌ر بكات)

(2 ). له‌م شیعره‌شدا، شاعیر خۆی بكه‌ری‌ شیعره‌كه‌یه‌ و قسه‌ ده‌كات، ئه‌م شیعره‌ كێش و سه‌روای نییه‌، به‌شێوه‌ی (شیعری ئازاد) نووسراوه‌. شاعیر له‌ رێگای ره‌وانبێژی زمانه‌وه‌ (خوازه‌)، توانیوێتی‌ ئیقاعی شیعره‌كه‌ هاوسه‌نگ بكاته‌وه‌ و هه‌ست به‌ ئیقاعی ده‌ره‌كی بكه‌یت. (گه‌زۆی‌ ناز)، له‌ واقیعدا، نه‌ ناز گه‌زۆی‌ هه‌یه‌، نه‌ گه‌زۆ نازی‌ هه‌یه‌. گه‌زۆی‌ ناز شتێكی تره‌، ئه‌م ده‌ربرینه‌ خوازه‌یه‌ بۆ شتێكی تر، وه‌رگر خۆی‌ لێكی ده‌داته‌وه‌ و چێژی لێده‌بینێ، چونكه‌ ناز له‌ واقیعدا تامی نییه‌، كه‌ شاعیر گه‌زۆی‌ پێوه‌ لكاندووه‌، تامی نازێكی شیرین ده‌كه‌ی‌ وه‌ك تامی گه‌زۆ، ئه‌م خوازه‌یه‌ له‌ رێگای هه‌ستی‌ تامه‌وه‌ دركی پێده‌كرێت.

(جلی خۆر)، له‌ واقعدا، نه‌خۆر جلی هه‌یه‌ نه‌ جلیش خۆری هه‌یه‌، به‌ڵام جلی خۆر خوازه‌یه‌ بۆ شتێكی تر، كه‌ جلێكی زۆر جوانه‌ و شاعیر له‌به‌ری‌ ده‌كات. وه‌رگر به‌پێی تێگه‌یشتنی‌ خۆی‌ وێنای‌ ئه‌و جله‌ جوانه‌ ده‌كات پێی سه‌رسام ده‌بێ. (جلی خۆر)، له‌ رێگای هه‌ستی‌ بینینه‌وه‌ دركی پێده‌كرێت، هه‌ر چه‌ند شاعیر پابه‌ندی كێش و سه‌روا نه‌بووه‌، به‌ڵام له‌ رێگای زمان و مانا و ره‌وانبێژی‌ زمانه‌وه‌ (خوازه‌)، توانیوێتی‌ شاره‌زایانه‌، شیعرێكی جوانمان، به‌و وشه‌ و رسته‌ ناسكانه‌ بۆ بچنێ، چێژێكی‌ زۆرمان پێی ببه‌خشێ و روحمان ئاسووده‌ بێت.

ئه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ سێ نموونه‌ بوون له‌ شیعری كوردی، كه‌ شاعیران له‌ رێگای كێش و سه‌روا و ره‌وانبێژی و ماناوه‌ ئیقاعێكی ده‌ره‌كی هه‌ست بزوێنیان به‌خشیوه‌ به‌ شیعره‌كانیان، وه‌رگر چێژی لێوه‌رده‌گرێت.
***

ئیقاعی ناوه‌كی
ئیقاعی ناوه‌كی لای نووسه‌رانی بیانی
ژنه‌ ره‌خنه‌گری ئینگلیز ئه‌لیزابیس درو ده‌ڵێت (ئیقاع واتا قوڵپدان، یاخود خۆشڕه‌و، ئه‌مه‌ش په‌یوه‌سته‌ به‌ واتاوه‌ زیاتر له‌وه‌ی په‌یوه‌ست بێت به‌ كێشه‌وه‌، هه‌روه‌ها په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌سته‌وه‌ زیاتر له‌وه‌ی په‌یوه‌ست بێت به‌ ته‌فعیله‌وه‌)( 3).

به‌ پێی زانیاری و به‌دواداچوونی‌ ئێمه‌، بابه‌تی ئیقاعی ناوه‌كی، تا ئێستا بابه‌تێكی ئاڵۆزه‌، له‌ سه‌ده‌كانی پێشوودا، له‌ سه‌رده‌می كلاسیكی و رۆمانسیدا، لای شاعیر و ره‌خنه‌گرانی هیچ میلله‌تێك باس نه‌كراوه‌.

له‌ كۆنه‌وه‌، لای نووسه‌رانی هه‌موو میلله‌تان، كه‌ باسی هونه‌ری شیعر كراوه‌، هه‌ردوو زاراوه‌ی مۆسیقا و ئیقاع به‌كارهاتوون. بێگومان، مه‌به‌ست له‌ به‌كارهێنانی ئه‌و دوو زاراوه‌یه‌، زیاتر بۆ مه‌سه‌له‌ی ئیقاعی كێش و سه‌روا بووه‌ له‌ شیعردا.

به‌پێی به‌دواداچوونمان، وابزانم یه‌كه‌م شاعیر كه‌ وازی له‌ به‌كارهێنانی كێش و سه‌روا هێنا و شیعری ئازادی نووسی، شاعیری ئه‌مریكی واڵت ویتمان (1819-1892ز)ه‌، كه‌ تاكه‌ دیوانێكی هه‌یه‌ به‌ناوی (گه‌ڵای‌ گیا)، ساڵی (1855ز) بۆ یه‌كه‌م جار چاپی كردووه‌، له‌ ژیانی خۆیدا نۆ جار چاك و چاپی كردووه‌ته‌وه‌. ئه‌م شاعیره‌ له‌ نووسینه‌كانیدا هیچ باسی ئیقاعی ناوه‌كی نه‌كردووه‌ و ئه‌و زاراوه‌یه‌ی به‌كارنه‌هێناوه‌، به‌ڵام (بۆ ئیقاعی شیعره‌كانی و به‌تایبه‌تی شیعره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی (گۆرانی خۆم) پشتی به‌ زمان و ره‌وانبێژی زمان و مانا به‌ستووه‌) (4 ).

پاشان له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا له‌ فه‌ره‌نسا په‌خشانه‌شیعر هاته‌ ئاراوه‌ (زاراوه‌ی په‌خشانه‌شیعر زیاتر به‌ ناوی شاعیری فه‌ره‌نسی (شارل بۆدلێر)ه‌وه‌ باوه‌، به‌ڵام ناوهێنانی زاراوه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆتایی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌)(5). په‌خشانه‌شیعریش كێش و سه‌روای نییه‌. په‌خشانه‌شیعر بۆ یه‌كه‌م جار له‌سه‌ر ده‌ستی شاعیری فه‌ره‌نسی ئه‌لویزیۆس برتران (1807-1841) نووسراوه‌، (له‌ ژیانی خۆیدا چه‌ند شیعرێكی كه‌می بڵاوكردووه‌ته‌وه‌، پاش مردنی له‌سه‌ر وه‌سێتی خۆی، دوو هاوڕێی ده‌قه‌ ده‌ستنووس و بڵاوكراوه‌كانیان كۆكرده‌وه‌ و پاش ساڵ و نیوێك له‌ مردنی، له‌ كۆتایی ساڵی (1842) له‌ژێر ناوی (گاسپاری شه‌و) چاپ و بڵاویان كرده‌وه‌) ( 6).

پاشان له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌دا په‌خشانه‌شیعر له‌سه‌ر ده‌ستی شاعیرانی پێشه‌نگی فه‌ره‌نسا شارل بۆدلێر (1821-1867)، ستیفان مالارمێ (1842-1898)، لۆتر یامون (1846-1870)، ئه‌رسه‌ر رامبۆ (1854-1891) بره‌وی سه‌ند. ئه‌و شاعیرانه‌، جگه‌ له‌ لۆتریامون، بابه‌تیان له‌سه‌ر هونه‌ری شیعر و په‌خشانه‌شیعر نوسیوه‌، به‌ڵام باسیان له‌ زاراوه‌ی (ئیقاعی ناوه‌كی) نه‌كردووه‌، به‌ڵكو باسیان له‌ هه‌ندێ خه‌سڵه‌ت و مواسه‌فاتی په‌خشانه‌شیعر كردووه‌.

له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌وه‌ تاكو ئه‌مڕۆ ده‌یان شاعیر و ره‌خنه‌گری میلله‌تانی رۆژئاوا باسیان له‌ (مۆسیقا)ی‌ شیعر و ئیقاع و ئیقاعی په‌خشانه‌شیعر كردووه‌، به‌ڵام باسیان له‌ زاراوه‌ی (ئیقاعی ناوه‌كی) نه‌كرووه‌ و به‌كاریان نه‌هێناوه‌، به‌ڵكو هه‌ندێكیان، هه‌ندێ جار زاراوه‌ی (هێزی ناوه‌كی)یان به‌كارهێناوه‌. شاعیران و نووسه‌رانی وه‌ك (ت.س.ئیلیۆت، ا.ا. ریچاردز، رۆمان یاكۆپسن، ئۆستن وارین، ئۆكتاڤیۆ باز، جان كۆهین، سۆزان برنار، ئه‌لیزابیس درو، تزفیتان تۆدۆرۆڤ، ئه‌رشیباڵد مه‌كڵیش، هاروڵد بلوم، تیری ئیگڵتن، س . م. بورا …هتد). به‌ڵكو ئیقاعی شیعری ئازاد و په‌خشانه‌شیعریان گه‌ڕاندووه‌ته‌وه‌ بۆ زه‌نگ و ده‌نگی پیت و وشه‌ و رسته‌، هه‌روه‌ها بۆ ره‌وانبێژی زمان و مانا، هه‌روه‌ها بۆ (نبر-stress)ی ده‌نگی پیت و وشه‌ (تێبینی-1: نبر- نه‌بر، وشه‌یه‌كی عه‌ره‌بییه‌ له‌ زمانی كوردیدا وشه‌یه‌كی هاو واتای ته‌واو به‌رامبه‌ریمان نییه‌، هه‌ندێ كه‌س (تۆنی ده‌نگ) به‌كار ده‌هێنن، مه‌به‌ست له‌ نه‌بر، به‌رزی و نزمی ده‌نگ، یاخود خێرا و خاو گوتنی پیتێك یاخود وشه‌یه‌ك، ئێمه‌ پێشنیار ده‌كه‌ین له‌ به‌رامبه‌ر وشه‌ی نه‌بری عه‌ره‌بی وشه‌ی (ده‌نگنان) به‌كاربهێنین). له‌ مه‌سه‌له‌ی دروستبوونی ئیقاع له‌ڕێگای ده‌نگنانه‌وه‌، لای زمانی میلله‌تانی رۆژئاوا زۆر باوه‌، چونكه‌ خه‌سڵه‌تی زمانه‌كانیانه‌، دیاره‌ لای ئه‌وان ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ ده‌ورێكی گرنگی له‌ دروستكردنی ئیقاعدا هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ زمانی كوردی و عه‌ره‌بیدا ئه‌و خه‌سڵه‌ته‌ وانییه‌ و كه‌مه‌. دیاره‌ لای ئه‌وان ده‌نگنان به‌ پیتێك له‌ وشه‌یه‌كدا، یاخود وشه‌یه‌ك له‌ رسته‌یه‌كدا، كار ده‌كاته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی مانای وشه‌كه‌ یاخود رسته‌كه‌ بگۆڕدرێت، ئه‌وه‌ خه‌سڵه‌تی زمانه‌كانیانه‌ و ئیقاعێك دروست ده‌بێت. به‌ڵام له‌ زمانی كوردی و عه‌ره‌بیدا وانییه‌، زۆر به‌ كه‌می ئه‌و خه‌سڵه‌ته‌ به‌كارده‌هێنرێت بۆ دروستكردنی ئیقاع، بۆ نموونه‌ كه‌ قورئان به‌ (تجوید) ده‌خوێندرێت، ئیقاعێكی زۆر خۆش دروست ده‌بێت، به‌ڵام مانا ناگۆڕدرێت. هه‌روه‌ها بۆ نموونه‌ شاعیر فایه‌ق بێكه‌س (1904-1948) دێڕه‌ شیعرێكی هه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ خودا قسه‌ ده‌كات، ده‌ڵێت:

مه‌ڵێ بێكه‌س بێكه‌سه‌ ، هه‌ی بێكه‌س
بێكه‌س تۆی هه‌یه‌، تۆ كێت هه‌یه‌ بێكه‌س(تێبینی -2: كاتی خۆی له‌ ساڵانی حه‌فتای سه‌ده‌ی بیستدا، ئه‌م دێڕه‌ شیعره‌م له‌ دیوانی بێكه‌س، رۆژنامه‌یه‌ك یاخود گۆڤارێكدا خوێندووه‌ته‌وه‌، تا ئێستا له‌به‌رمه‌، دێڕه‌ شیعره‌كه‌ به‌ناوی فایه‌ق بێكه‌سی شاعیره‌وه‌ بڵاوكرابووه‌وه‌. ئێستا ئه‌و چاپی دیوانه‌م لایه‌ كه‌ ره‌حمه‌تی (ئومێد ئاشنا) كۆیكردووه‌ته‌وه‌ و پیاچووه‌ته‌وه‌ و له‌ ساڵی (2008) له‌ رۆژهه‌ڵات چاپكراوه‌، ئه‌و دێڕه‌ شیعره‌ له‌ دیوانه‌كه‌دا نییه‌، له‌ چه‌ند براده‌رێكم پرسی، هیچ وه‌ڵامێكیان لانه‌بوو. تكام وایه‌ هه‌ركه‌سێك زانیاری له‌سه‌ر خاوه‌نی ئه‌و دێڕه‌ شیعره‌ هه‌یه‌، ئاگادارمان بكاته‌وه‌، زۆر سوپاسی ده‌كه‌ین).

وشه‌ی (بێكه‌س) به‌و كه‌سه‌ ده‌وترێت، كه‌ خزم و كه‌سوكاری كه‌م بێت، یاخود غه‌ریب و بێكه‌س بێت، وشه‌كه‌ له‌و دوو دێڕه‌ شیعره‌دا پێنج جار به‌كارهاتووه‌، هه‌ر جاره‌ی بۆ مه‌به‌ستێك، دوو جار بۆ شاعیر خۆی، جارێك بۆ سیفه‌تی شاعیر، دوو جاریش بۆ خودا، جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌و (بێكه‌س)انه‌ له‌ رێگای ده‌نگنانه‌وه‌ (تۆنی ده‌نگ) جیا ده‌كرێنه‌وه‌. ئه‌مه‌ش ئیقاعێكی ده‌ره‌كی جوان و چێژبه‌خش ده‌به‌خشێت. ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ شیعری كوردی و عه‌ره‌بیدا كه‌مه‌، لای شاعیرانی‌ رۆژئاوا به‌ پێی خه‌سڵه‌تی‌ زمانه‌كانیان دیارده‌یه‌ و باوه‌. له‌ ڕه‌وانبێژیدا به‌مه‌ ده‌ڵێن ره‌گه‌زدۆزی (جیناس) (ره‌گه‌زدۆزی ئه‌وه‌یه‌، وشه‌ ده‌ربڕاوه‌كان یه‌ك بن، یان هاوشێوه‌ و یه‌كچوو بن، واتاشیان جیاواز بێت) (7) .
***

ئیقاعی ناوه‌كی لای نووسه‌رانی عه‌ره‌ب
كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی ژنه‌ ره‌خنه‌گری فه‌ره‌نسی سۆزان بیرنار (قصیدة‌ النثر من بودلیر الی‌ ایامنا-په‌خشانه‌شیعر له‌ بۆدلێره‌وه‌ تا ئه‌مڕۆمان)(8) لای هه‌موو شاعیران و نووسه‌رانی دنیا به‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگ داده‌نرێت بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ په‌خشانه‌شیعر. (ئه‌م كتێبه‌ نامه‌ی دكتۆرای سۆزان بیرناره‌ ساڵی 1959 ته‌واوی كردووه‌، بۆ یه‌كه‌م جار ساڵی 1968چاپ كراوه‌)(9). سۆزان بیرنار له‌باره‌ی شێوه‌ی په‌خشانه‌شیعره‌وه‌ ده‌ڵێت (به‌ڵام شیعری سه‌ده‌ی بیسته‌م ناتوانێت شێوه‌ی خۆی بدۆزێته‌وه‌، جگه‌ له‌ شێوه‌ی شیعری ئازاد و په‌خشانه‌شیعر)(10)له‌باره‌ی ئیقاعی شیعری ئازاده‌وه‌، ده‌ڵێت (شیعرێكی داماڵراو له‌ كێش و سه‌روا، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ربڕ بێت له‌ ئیقاعی كه‌سینه‌ی شاعیر)(11) هه‌روه‌ها ده‌ڵێت (شیعری ئازاد سازانی نێوان ده‌نگ و مانایه‌)( 12) له‌ باسی ئیقاعی په‌خشانه‌شیعردا، ده‌ڵێت (په‌خشانی ئیقاعدار، كه‌ په‌خشانه‌شیعر به‌كاریده‌هێنێت، جیاوازه‌ له‌ شیعری ئازاد، سروشتی جیاوازیان هه‌یه‌. په‌خشانه‌شیعری نووسراو به‌ په‌خشانی ئیقاعدار، جیاوازه‌ له‌ په‌خشانی خاوه‌ن ئیقاع، وه‌ك جیاوازی نێوان پارچه‌یه‌ك مۆسیقا و نووسینی (طباق-دژیه‌ك)دار. چونكه‌ په‌خشانه‌شیعر، رێكخستنی شێوه‌ به‌سه‌ر په‌خشانی ئیقاعداردا ده‌سه‌پێنێت، هه‌روه‌ها بونیاتی گشتی پێكدێنێت بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ یه‌ك یه‌كینه‌ و قه‌واره‌یه‌كی هونه‌ری)( 13). به‌ڵام له‌ كتێبه‌كه‌دا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك زاراوه‌ی(ئیقاعی ناوه‌كی) به‌كارناهێنێت.

وه‌ك وتمان ئه‌و كتێبه‌ ساڵی( 1959) ته‌واو بووه‌ و ساڵی (1968) چاپ كراوه‌، به‌ڵام وا دیاره‌ شاعیری سوری (ئه‌دۆنیس) و شاعیری لوبنانی (ئونسی الحاج) نوسخه‌ی به‌ رۆنیۆ چاپكراوی ئه‌و كتێبه‌یان ده‌سكه‌وتووه‌ و له‌ ساڵی (1960)ه‌وه‌ باسی ده‌كه‌ن و سوودیان لێ وه‌رگرتووه‌، ئه‌دۆنیس له‌ وتارێكدا به‌ناوی (في قصیدة‌ النثر) (14) باسی ده‌كات، هه‌روه‌ها ئونسی الحاج له‌ پێشه‌كی یه‌كه‌م دیوانی (لن) ( 15) كه‌ ساڵی (1960) چاپ بووه‌ باسی ده‌كات.

له‌گه‌ڵ په‌یدابوونی په‌خشانه‌شیعر لای عه‌ره‌ب له‌ كۆتایی په‌نجاكانی سه‌ده‌ی بیستدا، به‌ وازهێنان له‌ ئیقاعی كێش و سه‌روا، بابه‌تێك هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ چۆن بتوانن له‌ په‌خشان، شیعر دروست بكه‌ن، به‌تایبه‌ت دوای ده‌رچوونی ژماره‌ (1)ی گۆڤاری شیعر له‌ ساڵی (1957) له‌ به‌یروت له‌لایه‌ن (یوسف الخال) و هاوڕێكانی وه‌ك (انسی الحاج، ادونیس، شوقی ابي شقرا، خالدة سعید، نذیر العظمة‌، محمد الماغوط، عصام محفوظ… هتد)، هاتنه‌ ئارای په‌خشانه‌شیعر لای عه‌ره‌ب، خاوه‌ن كێشی عه‌روزی تۆكمه‌ی مێژوویی و وازهێنان له‌ كێش و سه‌روا، كێشه‌یه‌ك رووبه‌ڕووی بووه‌وه‌ كه‌ چۆن له‌ په‌خشان، شیعر دروست بكه‌ن و واز له‌و ئیقاعه‌ كۆنه‌ بهێنن و ئیقاعێكی تازه‌ دروست بكه‌ن، بێگومان نووسه‌ران و شاعیرانێكی زۆر دژی‌ وه‌ستانه‌وه‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامه‌، به‌ڵام په‌خشانه‌شیعر به‌رده‌وام بوو و گه‌یشته‌ هه‌موو وڵاتانی عه‌ره‌ب، شاعیرانی گۆڤاری (شیعر) كه‌م تا زۆریان سوودیان له‌ كتێبه‌كه‌ی‌ سۆزان بیرنار بینی. به‌ڵام دۆزینه‌وه‌ی ئیقاعه‌ تازه‌كه‌ بووه‌ جێگای مشتومڕو بڵاوكردنه‌وه‌ی چه‌ندین وتار و توێژینه‌وه‌ و كتێب. بابه‌تی ئیقاعی په‌خشانه‌شیعر تا ئێستا لای كورد و عه‌ره‌ب به‌ ئاڵۆزی ماوه‌ته‌وه‌. له‌ گۆڤاری (شیعر)ی لوبنانی (1957-1970) و گۆڤاری (الكلمة‌)ی عیراقی (1967-1974) زۆر نووسین و بابه‌ت له‌سه‌ر په‌خشانه‌شیعر و ئیقاعی په‌خشانه‌شیعر نووسراون، به‌ڵام هیچیان زاراوه‌ی (ئیقاعی ناوه‌كی)یان له‌ نووسینه‌كانیاندا به‌كارنه‌هێناوه‌. دوای گه‌ڕانێكی زۆر به‌ ده‌یان سه‌رچاوه‌دا له‌ كتێب و گۆڤار و رۆژنامه‌، نه‌گه‌یشتینه‌ ئه‌نجامێك كه‌ بزانین كێ و كه‌ی بۆ یه‌كه‌م جار زاراوه‌ی (ئیقاعی ناوه‌كی) به‌كارهێناوه‌.شاعیری سوری ئه‌دۆنیس (1930-……..) كه‌ ئه‌و وتاره‌ی نووسیوه‌، له‌ سه‌ره‌تای وتاره‌كه‌یدا ده‌ڵێت سوودم له‌ كتێبه‌كه‌ی سۆزان بیرنار وه‌رگرتووه‌. وتاره‌كه‌(9) به‌شه‌، تیایدا داكۆكی زۆر له‌ په‌خشانه‌شیعر ده‌كات و هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر شیعری عه‌مودی خاوه‌ن كێش و سه‌روا، هه‌روه‌ها باسی خه‌سڵه‌ت و لایه‌نی ئیجابی په‌خشانه‌شیعر ده‌كات بۆ رۆژگاری تازه‌مان. له‌ به‌شی سێیه‌مدا له‌ باسی ئیقاع له‌ په‌خشانه‌ شیعردا ده‌ڵێت (كه‌واته‌، له‌ په‌خشانه‌شیعردا، مۆسیقا هه‌یه‌، به‌ڵام نه‌ك مۆسیقای سه‌ر به‌ ئیقاعی كۆن، به‌ڵكو مۆسیقای هاووه‌ڵام له‌گه‌ڵ ئیقاعی ئه‌زموون و ژیانی تازه‌مان-ئه‌مه‌ش ئیقاعێكه‌ هه‌موو ساتێك تازه‌ ده‌بێته‌وه‌) (16).

پەراوێزەکان:

(1) له‌تیف هه‌ڵمه‌ت/ كۆی‌ به‌رهه‌مه‌ شیعرییه‌كان – به‌رگی یه‌كه‌م / چاپه‌مه‌نی‌ مانگ – بانه‌ / چاپی یه‌كه‌م- 2016 / ل547 .

(2) كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د/زمانی باڵنده‌م ده‌زانی‌ / چاپخانه‌ی‌ كارۆ – سلێمانی‌/ چاپی یه‌كه‌م – 2019/ ل26.

(3) الیزابث درو/ الشعر كیف نفهمە ونتذوقە/ ترجمة: د. محمد ابراهیم الشوش/ منشورات مكتبة‌ منیمنة‌ – بیروت/الطبعة‌ الاولی‌– 1961 / ص50.

(4) جیمس میللر/ والت ویتمان- شاعر اصیل/ ترجمة‌: د. محمد فتحی الشنیطی/ دار الجیل للطباعة‌-مصر/ سنه‌ الطبع (بلا)/ ص 110.

(5) عبدالقادر الجنابی/ قصیدة‌ النثر و ما تتمیز به عن الشعر الحر/ دار الغاوون-بیروت/ الطبعة‌ الاولی‌- 2010/ ص 33.

(6) بڕوانه‌ هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل 49.

(7) ئیدریس عه‌بدوڵڵا/جوانكاری له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا/ ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م-سلێمانی/چاپی یه‌كه‌م-2003/ ل 29.

(8) سوزان بیرنار/ قصیدة‌ النثر من بودلیر الی‌ ایامنا/ ترجمة‌ :د. زهیر مجید مغامس/ دار المأمون للترجمة‌ و النشر- بغداد/ الطبعة‌ الاولی‌-1993.

(9) میشیل ساندرا/ قرأة‌ في قصیدة‌ النثر/ ترجمة د. زهیر مجید مغامس/ دار المامون-بغداد/ الطبعة‌ الاولی‌ 2012/ ص 5.

(10) سوزان بیرنار / قصیدة‌ النثر من بودلیر الی‌ ایامنا/ ترجمة‌: د.زهیر مجید مغامس/دار المأمون للترجمة والنشر – بغداد / الطبعه‌ الاولی‌ – 1993 / ص145.

(11) هه‌مان سه‌رچاوه‌ / ل 129.

(12) هه‌مان سه‌رچاوه‌ / ل 129.

(13) هه‌مان سه‌رچاوه‌ / ل 133

(14) مجلة‌ شعر اللبنانیة‌/العدد 14/ 1960.

( 15) انسی الحاج / لن/ دار الجدید-بیروت/ الطبعه‌ الثالثة‌-1994/ ص 18.

( 16) گؤڤاری شيعر-لوبنان/ ژمارە 14/ بەهاری 1960/ ل 77.

 267 جار بینراوە