سەرەکی » دۆسێ » هەڵبژاردنی پێشوەختە لە عیراق مشتومڕی زیاتری لێدەكەوێتەوەپەڕە 2

لەناو عیراقییەكاندا متمانە بە حكومەت و پڕۆسەی سیاسی زۆر كەمبۆتەوە

هەڵبژاردنی پێشوەختە لە عیراق مشتومڕی زیاتری لێدەكەوێتەوە

بڕیارە لە رۆژی 10ی مانگی 10ی داهاتوودا، هەڵبژاردنی پێشوەختی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بەڕێوە بچێت و لەو بارەیەشەوە ئامادەكارییەكانی كۆمسیۆن بەردەوامن، بەڵام هێشتا ئەگەری دواخستنی ئەو هەڵبژاردنە یەكێكە لە ئەگەرەكان.

بەدواداچوونی رۆژنامەوانی

 

هەڵبژاردن لە وادەی دیاریكراوی خۆیدا
بەپێی زانیارییەكان، تا ئێستا هەندێك لە هێز و لایەنەكانی پرۆسەی سیاسی عیراق، جا گەورە و كاریگەر بن یان هێزی لاوەكی، لەگەڵ ئەوەدا نین لە وادەی دیاریكراوی خۆیدا لە مانگی تشرینی یەكەمی داهاتوو هەڵبژاردن لە عیراق بكرێت.

ئەوانەی بە ئاشكرا داوای دواخستن دەكەن و بەشداریكردنیان لەم هەڵبژاردنە رەتكردۆتەوە بریتین لە رەوتی سەدر، ئیئتلافی وەتەنییە بە سەرۆكایەتی ئەیاد عەلاوی، حزبی شیوعی عیراق و زیاتر لە 20 حزب و قەوارەی سیاسیی لە ناوچە جیاجیاكان.

بەڵام ئەوانەی بە ناڕاستەوخۆ و بە نهێنی هەمان داوایان هەیە پێدەچێت ژمارەیان زیاتر بێت، هەردوو لایەنیش پاساو و بیانووی خۆیان هەیە، لێ ئەوەی راستییە و هیچ كەس و لایەن و چاودێرێك نكۆڵی لێبكات ئەوەیە كە لە زۆرینەی ناوچەكانی عیراق بارێكی نا ئاسایی هەیە كە رۆژ بە رۆژ ئەو هەڵبژاردنە زەحمەتتر دەكات.

بایكۆت كاریگەریی لەسەر هەڵبژاردن نابێت
لەو بارەیەوە، وتەبێژی كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عیراق رایگەیاند، دەنگۆی دواخستنی هەڵبژاردنی پێشوەختە راست نییە و دەڵێت، كشانەوە و بایكۆتكردن هیچ كاریگەرییەكی لەسەر هەڵبژاردن نابێت و تا ئێستاش هیچ لایەنێك داواكاریی رەسمیی بۆ كشانەوە لە هەڵبژاردن پێشكەشی كۆمسیۆن نەكردووە.

جومانە غەلای وتەبێژی كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عیراق رایگەیاند، هەڵبژاردنی پێشوەختی عیراق لە كاتی دیاریكراوی خۆیدا دەكرێت، كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكان لە قۆناغی كۆتایی ئامادەكارییەكانیدایە و دەنگۆی دواخستنی هەڵبژاردنەكان راست نییە.

ئاماژەی بەوەشكردووە، هەڵبژاردنی ئەمجارە زۆر دادپەروەرانە دەبێت و هەموو ئامادەكارییەكی كۆمسیۆن بۆ ئەوەیە هەڵبژاردنی ئەمجارە سەركەوتوو بێت.

ملیۆنان كەس مافی دەنگدانیان هەیە
باسی لەوەشكردووە، لە كاتی دەنگداندا بە 10 پەنجە پەنجەمۆر بە دەنگدەر دەكرێت، تا لەدایكبووانی ساڵی 2003 مافی دەنگدانیان هەیە.

جومانە غەلای رایگەیاندووە، بۆ ئەم هەڵبژاردنە زیاتر لە 25 ملیۆن كەس مافی دەنگدانیان هەیە، كە دوو ملیۆن و 500 هەزار دەنگدەریان بۆ یەكەم جارە بەشداری دەكەن و دەنگدەدەن.

روونیشیكردەوە، كشانەوە و بایكۆتكردنی لایەن و قەوارە سیاسییەكان هیچ كاریگەرییەكی لەسەر ئەنجامدانی هەڵبژاردن نابێت و تا ئێستاش هیچ لایەنێك داواكاری رەسمیی بۆ كشانەوە لە هەڵبژاردن پێشكەشی كۆمسیۆن نەكردووە.

ئاشكراشیكرد، لەگەڵ نوێنەرانی 76 وڵات و رێكخراو قسەمان كردووە تا چاودێریی هەڵبژاردنەكان بكەن و كۆمەڵێك كۆمپانیای بەناوبانگی جیهانیش بەشێوەیەكی گشتی هەڵبژاردنەكان بەڕێوەدەبەن.

كۆمەڵێك پرسی پەیوەست بە هەڵبژاردن
لەو بارەیەوە، یاسین تەها رۆژنامەنووسی تایبەت بە كاروباری عیراق بڵاویكردۆتەوە كە زۆربەی لایەنە سیاسییەكانی عیراق لەگەڵ كازمی سەرۆك وەزیران، لەسەر كۆمەڵێك پرسی پەیوەست بە هەڵبژاردن چەند پێداگرییەكیان دەركردووە كە گرنگترینیان سازكردنییەتی لە وادەی دیاریكراو؛ 10ی تشرینی یەكەمی 2021.

دەشڵێت، لە كۆتایی راگەیەنراوەكەدا ئاماژەیان بە خاڵێك كردووە كە داوای قایلكردنی ئەوانە دەكات بایكۆتیان كردووە بگەڕێنەوە بۆ ناو پڕۆسەكە. ئەم خاڵەی كۆتایی لەسەرجەم ئەوانەی پێش خۆی گرنگترە و كرۆكی مەسەلەكەیە، چونكە هەڵبژاردن بەبێ سەدر و لەگەڵیدا عەلاوی و شیوعی و وردە هێزە نوێیەكانی تشرینی 2019، هاوكێشەكە زۆر لەسەردەمی هاتنی عادل عەبدولمەهدی ئاڵۆزتر و خراپتر دەكات، هەموولایەكیش ئەو راستییە بە باشی دەزانن، بەڵام كەسیان ئامادە نین دەستپێشخەربن لە باسی دواخستن و هەمووی دەڵێن لەگەڵ ئەوەین لە وادەی خۆیدا بكرێت.

هەڵبژاردنی پێشوەخت ئەگەر سەربگرێت پێشینەیەكی نوێیە كە لە بنەڕەتدا بۆ چارەسەركردنی ئەو قەیرانە گەورەیە بڕیاری لێدرا كە خۆپیشاندانی كۆتاییەكانی 2019ی سەردەمی عادل عەبدولمەهدی هێنایە كایەوە، بەڵام بەشێكی بەرچاو لە هێزە چالاكەكانی ئەم جموجۆڵە هەر لە سەرەتاوە پاشەكشەیان كردووە.

كاڵا بەپێی باڵا
بەشی زۆری ئەندازەی یاسا و دابەشكردنی بازنەكانی هەڵبژاردنیش لە لایەن رەوتی سەدرەوە كراوە و وەك كاڵا بە باڵای ئەواندا دووراوە، كەچی ئێستا پاشەكشەیان لێكردووە، ئەمەش دووهۆكاری گەورەن بۆ ئەوەی ئەگەری ئەنجامنەدانی بەهێزتر بكەن بەتایبەت ئەگەر سەدر پەشیمان نەبێتەوە.

جگە لە حكومەت، ئەوەی بە ئاشكرا پێداگیری لەسەر ئەنجامدانی هەڵبژاردن دەكات نووری مالیكی سەرۆك وەزیرانی پێشووترە، لە كاتێكدا ماوەكانی رابردوو دژی سازكردنی بوو، چونكە یاساكە، دەنگەكانی ئەوی پەرتەوازە دەكرد.

ئەم پێداگیریەی ئێستای مالیكی دوو خوێندنەوە هەڵدەگرێت، یەكەمیان هەوڵی كەڵك وەرگرتنە لە نەبوونی سەدر كە ركابەری سەرەكی و سەرسەختی مالیكییە یان هەراسانكردنییەتی، لە كاتێكدا ئەو هێشتا لە دۆخی بایكۆتكردندایە. دووەمیشیان تۆماركردنی هەڵوێست و خۆهەڵكێشانی مالیكییە بە دەربڕینی ئامادەیی بۆ هەڵبژاردن لەكاتێكدا كە دڵنیایە ناكرێت، بەمەش دواتر دەیكاتە هەڵوێست و وەك بانگەشە بەكاری دێنێت.

دیموكراسیترین هەڵبژاردن لە مێژووی عیراقدا
هاوكات، سەرۆك وەزیرانی عێراق رایگەیاند، عیراق لەبەردەم هەڵبژاردنێكی پێشوەختدایە و پابەندیش دەبن كە لە ١٠ی تشرینی یەكەمی داهاتوودا بەڕێوەبچێت.

مستەفا كازمی رایگەیاند، هەموو رێوشوێنەكانیان گرتووەتەبەر تا هەڵبژاردنەكان لە وادەی خۆیدا و بە شێوەیەكی پاك و بێگەرد بەڕێوەبچێت. هەوڵ دەدەن پرۆسەكە ببێتە دیموكراسیترین پرۆسەی سیاسی لە مێژووی عیراقدا.

هەر لەو چوارچێوەیەدا، بەپێی راپرسیییەك كە پەیمانگەی واشنتۆنی ئەمریكی بڵاویكردۆتەوە بە هەموو پێوەرێك شیعە بە ڕێژەیەكی بەرزتر لە كورد ‌و سوننە ناڕازی ‌و بێتمانە ‌و بێهیوان لە سیستمی سیاسی عیراق و هەڵبژاردنە چاوەڕوانكراوەكە.

ئەو راپرسییە پڕۆژەیەكی درێژخایەنە و لە ماوەی نزیكی داهاتوو بەردەوام دەبێت كە ئامانجی هەڵسەنگاندنی رای گشتی عیراقییە بەرانبەر دیموكراتی‌ و حوكمڕانیی ژیرانە.

بەهێزترین لایەنی سیاسی
هەرچەندە بە شێوەیەكی رەسمی ژمارەی دانیشتونە شیعەكەی عیراقە بەردەست نییە، بەڵام زۆربەی سەرچاوەكان لەسەر ئەوە كۆكن، كە ئەو پێكهاتەیە نزیكەی نیوەی دانیشتوانی ئەم وڵاتە پێكدەهێنن و بوونەتە بەهێزترین لایەنی سیاسی و زۆربەی كورسییەكانی پەرلەمان ‌و پۆستی سەرۆك وەزیران بووەتە بەشی شیعەكان.

بەڵام شیعەكان دوای زیاتر لە 15 ساڵ خەریكە بۆیان دەردەكەوێت كە خەونەكانیان دەربارەی حوكمڕانیی ژیرانە‌ و ژیانی باشتر دزراوە. بۆیە بەشێوەیەكی كەمتر ئەرێنی تەماشای سیستمی سیاسی ئێستا دەكەن.

توڕەیشیان لە تشرینی یەكەم/2019دا، گەیشتە لوتكە، كاتێك سەدان هەزار هاووڵاتی لە پارێزگا زۆرینە شیعەكاندا، بەمەبەستی دەربڕینی توڕەیی خۆیان ‌و خواستیان بۆ گۆڕینی سەراپای سیستمی سیاسی وڵات، رژانە سەر شەقامەكان ئەو هەڵبژاردنە پێشوەختە بڕیارلێدراوەش هەر یەكێكە لە دەرەنجامەكانی ئەو جموجۆڵە جەماوەرییە فراوانە.

بەپێی راپۆرتی پەیمانگەی واشنتۆن، لەو راپرسیەدا دەركەوتوە متمانەی گشتی بە حكومەت و پرۆسەی سیاسی دابەزیووە بۆ نزمترین ئاست، تەنها 22%ی عیراقییەكان متمانەیان بە حكومەت هەیە، شیعەكان-ش تەنها 17%ی ئەو رێژەیە پێكدەهێنن.

عیراق بە ئاراستەیەكی هەڵەدا دەڕوات
هەر بەپێی راپرسییەكە 75%ی عیراقییەكان بە شێوەیەكی گشتی پێیان وایە وڵاتەكەیان بە ئاڕاستەیەكی هەڵە دەڕوات، ئەو رێژەیەش لە نێو شیعەدا گەیشتۆتە 80%، ئەمەش لە ساڵی 2003وە كە ڕاپرسییەكان لە عیراقدا دەستیان پێكردووە، بەرزترین تێكڕای بێهێواییە بەرانبەر ئایندە و چارەنووسی ئەو وڵاتە.

بە پێی ئەنجامەكانی راپرسییەكە، بە هەموو پێوەرەكان شیعەكان بەبەراورد بە سوننە‌ و كورد بەرزترین ئاستی ناڕەزایی ‌و بێمتمانەییان هەیە، 5%ی كورد ‌و 16%ی عەرەبە سوننەكان لە ناوچە و شارەكانیاندا هەست بە ئارامی و ئاسایش ناكەن، بەڵام ئەو ڕێژەیە لای شیعەكان هەڵكشاوە بۆ 25%، واتا لە نێو چوار كەسی شیعەدا، یەك كەس لە شارەكەی خۆیدا هەست بە نەبوونی ئاسایش دەكات.

بۆ زیاتر تێگەیشتن لەم رێژەیە، پێویستە ئەوەش بزانین كە 60%ی شیعەكان پێیان وایە ئەو گروپە چەكدارانەی سەر بە دەوڵەت نین لە ناو بەغدا ‌و شارەكانی باشوور لە حكومەت بەهێزترن.

كەمبوونەوەی پاڵپشتیی كۆمەڵایەتی
ئەم كەمبوونەوەیەی پاڵپشتی كۆمەڵایەتی بۆ حكومەت و پرۆسەی سیاسی ناسەقامگیریی زیاتری لێدەكەوێتەوە هەروەها ئەوەش دەگەیەنێت كە رای گشتی لە عیراقدا، حكومەت بە هۆكاری كێشەكان دەبینێ، نەك بەشێك بێت لە چارەسەر.

راپۆرتەكەی پەیمانگەی واشنتۆن دەڵێت، رەنگە وا پێشبینی بكەین كە هەڵبژاردنەكانی مانگی تشرینی یەكەمی داهاتوو ئەو كورتهێنانە زۆرە لە رەزامەندی ‌و متمانەی هاووڵاتیان بەرانبەر حكومەتی بەغدا بگۆڕێت بەڵام بەداخەوە پێشهاتەكان پاڵپشتی ئەو جۆرە گەشبینییە ناكەن چونكە پێناچێت 50%ی سوننەكان لە هەڵبژاردنەكانی داهاتوودا بەشداری بكەن هەروەك پێناچێت 60%ی شیعەكانیش دەنگ بدەن.

 204 جار بینراوە