سەرەکی » ئەدەب و هونەر » شیعر و ئیقاع

شیعر و ئیقاع

ته‌یب جه‌بار

8

ئیقاعی ناوه‌كی له‌ شیعردا

ئێستاش دێینه‌ سه‌ر پیاده‌كردن و روونكردنه‌وه‌ی‌ راوبۆچوونی‌ خۆمان له‌سه‌ر چه‌ند ده‌قێكی شیعری له‌ شیعری كوردی و عه‌ره‌بی و بیانیدا.

•عه‌بدوڵڵا په‌شێوی شاعیر له‌ شیعری (نیازێك هه‌ڵوه‌ری‌)دا، ده‌ڵێ:
(نیازم وا بوو 4=4
بۆت ده‌ستگیركه‌م 4=4
ئه‌ستێره‌ی‌ ئاسمانی‌ زه‌به‌ند. 3+3+2 =(4+4)=8
په‌لكه‌زێرینه‌ت بۆ بگرم، 5+3 = (4+4) = 8
بۆتی بكه‌م به‌ كه‌مه‌ربه‌ند.(1)
4+4 = (4+4) = 8

ئه‌م كۆپڵه‌ شیعره‌، به‌شێوه‌ی‌ (شیعری ته‌فعیله‌) نووسراوه‌، ته‌واوی‌ ئیقاعی كاتانه‌ و ئیقاعی شوێنانه‌ی‌ له‌خۆ گرتووه‌، به‌ زمانێكی روون وبێ گرێ دارێژراوه‌، واتا راسته‌وخۆ و مه‌فهومه‌. ئه‌م كۆپله‌ شیعره‌ لووتكه‌ی‌ داهێنانه‌. كێش و سه‌روای شیعره‌كه‌ كه‌ سه‌ر به‌ئیقاعی كاتانه‌یه‌ ته‌واو روون و دیاره‌، كێش چوار بڕگه‌ییه‌، وه‌ك له‌سه‌ره‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر دێڕه‌كان روونمانكردووه‌ته‌وه‌، زایه‌ڵه‌ی‌ زه‌نگی سه‌روا له‌ هه‌ردوو وشه‌ی‌ (زه‌به‌ند) و (كه‌مه‌ر به‌ند) به‌ باشی ده‌گاته‌ گوێمان. دابه‌شی كاتانه‌ی‌ پیت و وشه‌ و ده‌نگی سه‌روا، به‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ به‌ ده‌نگ، ته‌واو روون و چێژبه‌خشه‌، به‌ گوێی ده‌ره‌كی‌ به‌ ته‌واوی‌ هه‌ستی‌ پێده‌كه‌ین، كه‌ ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ ئیقاعی ده‌ره‌كی.

ئه‌م كۆپله‌ شیعره‌ پێنج دێره‌. دوو وێنه‌ی‌ نا واقعی (میتافیزیك) زۆر جوانی‌ تێدایه‌، كه‌ شاعیر شاره‌زایانه‌ به‌ خه‌یاڵ‌ دروستی‌ كردوون، شاعیر په‌نای‌ بردۆته‌به‌ر دروستكردنی‌ بۆندی تازه‌ له‌ نێوان شته‌ هه‌سپێكراوه‌كانی سروشت و كرده‌ی‌ مرۆڤدا، به‌ هه‌ستی‌ ده‌ره‌كی درك ناكرێ و نابینرێ. وێنه‌ی‌ یه‌كه‌م (بۆت ده‌ستگیركه‌م، ئه‌ستێره‌ی‌ ئاسمانی‌ زه‌به‌ند.)، ئه‌م وێنه‌یه‌ نه‌بوونی‌ هه‌بووه‌ و نه‌ هه‌یه‌ و نه‌بوونی‌ ده‌بێت، واته‌ به‌ چاوی‌ ده‌ره‌كی نه‌ بینراوه‌ و قه‌تیش نابینرێ، ته‌نها له‌ خه‌یاڵی شاعیردا له‌دایك بووه‌ و له‌ زه‌ینی وه‌رگردا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ (ئیقاعی شوێنانه‌-وێنه‌ی‌ واتادار)، له‌ رێگه‌ی‌ چاوی‌ ناوه‌كییه‌وه‌ هه‌ستی‌ پێده‌كرێ و ده‌بینرێ، چیژده‌به‌خشێ‌، ده‌بێته‌ ئیقاعی ناوه‌كی‌.

خوێنه‌ر ئازاده‌ چۆن وێنای‌ ئه‌و وێنه‌یه‌ ده‌كات و له‌ زه‌ینیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. ئێمه‌ وای‌ وێناده‌كه‌ین، په‌شێوی‌ شاعیر، رانكوچۆغه‌یه‌كی مه‌ره‌زی‌ له‌به‌ردایه‌، جووتێ كڵاشی هه‌ورامیشی له‌ پێدایه‌، له‌سه‌ر سنگی هه‌ردوو پێی خۆی، خۆی به‌رز كردووه‌ته‌وه‌ و ده‌ستی‌ بۆ ئاسمان درێژكردووه‌ و به‌نیازه‌ ئه‌ستێره‌ بۆ یار كۆبكاته‌وه‌ و بیخاته‌ ناو ئه‌و سه‌به‌ته‌یه‌ی‌ كه‌ له‌ نزیك خۆی‌ له‌سه‌ر زه‌وی‌ دایناوه‌. یاخود به‌ هه‌مان جل وبه‌رگه‌وه‌، سه‌به‌ته‌یه‌كی‌ ئه‌ڵقه‌داری‌ كردۆته‌ ده‌ستی‌ چه‌پیه‌وه‌ له‌و ده‌شت و هه‌رده‌ی‌ ئاسمانه‌ ده‌سوورێته‌وه‌، به‌نیازه‌ به‌ ده‌ستی‌ راستی‌، دانه‌ دانه‌ ئه‌ستێره‌ بۆ یار كۆبكاته‌وه‌ و بیخاته‌ سه‌به‌ته‌كه‌وه‌، ئه‌م وێناكردنه‌ ئیقاعی شوێنانه‌یه‌ (وێنه‌ی‌ واتادار)، له‌ رێگای چاوی‌ ناوه‌كییه‌وه‌ هه‌ستی‌ پێده‌كرێ، ئیقاعێكی ناوه‌كی زۆر چیژبه‌خشه‌.

وێنه‌ی‌ دووه‌م (په‌لكه‌زێرینه‌ت بۆ بگرم، بۆتی بكه‌م به‌ كه‌مه‌ربه‌ند.)، هه‌مان ئه‌و خه‌سڵه‌تانه‌ی‌ له‌ وێنه‌ی‌ یه‌كه‌مدا باسمان كرد له‌م وێنه‌یه‌شدا هه‌یه‌، به‌ڵام وێناكردنه‌كه‌ی‌ جیاوازه‌، هه‌ر خوێنه‌رێك ئازاده‌ ئه‌م وێنه‌یه‌ش له‌ زه‌ینی خۆیدا چۆن وێناده‌كات. ئێمه‌ وای وێنا ده‌كه‌ین، رۆژێكی به‌هاری باراناوییه‌، دوای نیوه‌ڕۆ باران وه‌ستاوه‌ و هه‌ور به‌ره‌و رۆژهه‌ڵاتی شار یا گوند ره‌ویوه‌ته‌وه‌، خۆر لای خۆرئاوای شاره‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌، په‌لكه‌زێڕینه‌ش له‌ رۆژهه‌ڵاتی نزیك شار ده‌ركه‌وتووه‌، په‌شێوی شاعیر به‌ جلی كوردی زستانه‌وه‌، قه‌مسه‌ڵه‌یه‌كی كردووه‌ به‌سه‌ردا و پێڵاوی چه‌رمی له‌پێدایه‌، چووه‌ته‌ سه‌ر كلكه‌ی شاخێك، ده‌ستی راستی بۆ ئه‌وسه‌ری په‌لكه‌زێڕینه‌ و ده‌ستی چه‌پی بۆ ئه‌مسه‌ری درێژكردووه‌ و به‌نیازی ئه‌وه‌ی‌ بیگرێ و بۆ یار بیهێنێته‌وه‌، ئه‌م وێنایه‌ لای وه‌رگر زۆر چێژبه‌خشه‌، چونكه‌ قه‌ت شتی وای نه‌بینیوه‌ و نایبینێت (ئیقاعی شوێنانه‌-وێنه‌ی واتادار)، ئه‌م وێنه‌یه‌ به‌چاوی ناوه‌كی هه‌ستی پێده‌كرێت و ده‌بینرێت، ئه‌م وێنه‌یه‌ ده‌بێته‌ ئیقاعێكی ناوه‌كی چێژبه‌خش.
•له‌تیف هه‌ڵمه‌تی شاعیر له‌ شیعری (په‌یكه‌رێك بۆ خۆم ئه‌تاشم)دا، ده‌ڵێت:

(من بۆیه‌ ئه‌م پیره‌ژنه‌ ئه‌كوژم كه‌ له‌ناو گه‌ڵای
به‌فره‌ كۆنه‌كانا هه‌ڵتوتاوه‌
چونكه‌ ئه‌و سێبه‌ره‌
كروشكه‌ی كردووه‌ له‌ مناڵدانیا
…………………………….
……….. زه‌نگی په‌نجه‌ره‌كان
به‌ كه‌ڕووی ساڵگار لاڵ ئه‌كات) (2)

ئه‌م شیعره‌، به‌شێوه‌ی (په‌خشانه‌شیعر) نوسراوه‌، نه‌ كێشی هه‌یه‌ نه‌ سه‌روا، نه‌ خاڵبه‌ندی، واتا ئیقاعی كاتانه‌ و ده‌ره‌كی نییه‌، شیعرێكی ره‌مزییه‌ و وێنه‌ی زۆری تیایه‌، خوێندنه‌وه‌ و تێگه‌یشتنی نه‌ختێك قورسه‌، بۆ هه‌موو كه‌سێك ئاسان نییه‌، له‌ شیعره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی شاعیره‌ و له‌دیوانی یه‌كه‌میدایه‌، هه‌ڵمه‌تی شاعیر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ و تا ئێستاش وه‌ك مرۆڤێكی یاخی ناسراوه‌، چی وه‌ك شاعیر چی وه‌ك شیعریش، كه‌ ده‌ڵێت (من ئه‌م پیره‌ژنه‌ ئه‌كوژم) مه‌به‌ستی پیره‌ژنی راسته‌قینه‌ نییه‌، به‌ڵكو لێره‌دا پیره‌ژن وه‌ك ره‌مز بۆ پیربوون، بۆ بیروباوه‌ڕی كۆن به‌كارهاتووه‌. ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌ كۆنه‌ له‌ناو گه‌ڵای به‌فری كۆندا هه‌ڵتوتاوه‌، پێدانی سیفه‌تی كۆن به‌ به‌فر ناباوه‌، گه‌ڵای به‌فری كۆن، مه‌به‌ست له‌ شوێنێكی سارد و سڕ و به‌ستوو و بێ كه‌ڵكه‌، ئه‌و پیره‌ژنه‌ (بیروباوه‌ڕه‌) سێبه‌رێك له‌ مناڵدانیا كروشكه‌ی كردووه‌، كروشكه‌ كردنی سێبه‌ر له‌ مناڵدانی بیروباوه‌ڕی كۆندا، ئه‌وه‌نده‌ی تر جه‌خت كردنه‌ له‌سه‌ر نه‌زانی و دواكه‌وتویی و چه‌ق به‌ستوویی ئه‌م بیرو باوه‌ڕه‌ پیر و كۆنه‌. (زه‌نگی په‌نجه‌ره‌كان به‌ كه‌ڕووی ساڵگار لاڵ ئه‌كات)، زه‌نگ رمزه‌ بۆ هاوار و شۆڕش، په‌نجه‌ره‌ ره‌مزه‌ بۆ كرانه‌وه‌ و رووناكی، كه‌ڕووی ساڵگار ره‌مزه‌ بۆ وه‌ستان و كۆن بوون به‌ درێژایی مێژوو، لاڵبوون ره‌مزه‌ بۆ نوشستی و كپ بوون و دامركانه‌وه‌. شاعیر به‌م ره‌مزانه‌ ئه‌و وێنه‌ خه‌یاڵیه‌ی دروست كردووه‌، ئه‌م خه‌یاڵكردنه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی وه‌رگر خه‌یاڵدان و چاوی ناوه‌كی بخاته‌ كار، تاكو وێنه‌كان وه‌ك ئیقاعی شوێنانه‌ له‌ زه‌ینیدا به‌رجه‌سته‌ ببن، به‌و شێوه‌یه‌ ئیقاعی ناوه‌كی چێژبه‌خش دێته‌ كایه‌وه‌.

• فه‌رهاد شاكه‌لیی شاعیر له‌ شیعری (ونبوون له‌ناو وشه‌دا)دا، ده‌ڵێت:
(گوڵۆپه‌كانی شاره‌كه‌م له‌گێژاوی ته‌می ڕه‌شا
5+3+4+4= (4+4+4+4)=16
ئه‌توێنه‌وه‌، نیگای نه‌خۆشی كوێرێكن.
4+5+3= (4+4+4)=12
ئه‌ڕۆم به‌سه‌ر شه‌قامێكا مه‌مك
4+4+2= 10
له‌ژێر پێما ئه‌قیژێنێ.)
(3)4+4= 8

ئه‌م شیعره‌، به‌شێوه‌ی (شیعری ته‌فعیله‌) نوسراوه‌، كێشی هه‌یه‌ و له‌ دێڕه‌كانی دواتردا چه‌ند سه‌روایه‌كیش هه‌یه‌، به‌ڵام له‌نگییه‌ك له‌ كێشی دێڕی سێیه‌مدا هه‌یه‌، واتا دابه‌شی كاتانه‌ی پیت و وشه‌ هه‌یه‌، كه‌واته‌ ئیقاعی ده‌ره‌كی هه‌یه‌، له‌كاتی خوێندنه‌وه‌ی به‌ ده‌نگ به‌ هه‌ستی بیستنی ده‌ره‌كی هه‌ستی پێده‌كرێت. ئه‌م شیعره‌ شیعرێكی ره‌مزییه‌، له‌ دێڕی یه‌كه‌م و دووه‌مدا، شاعیر په‌نای بردووه‌ته‌به‌ر ره‌مز و ره‌وانبێژی بۆ دروستكردنی وێنه‌ی شیعری‌. گڵۆپ ره‌مزه‌ بۆ رووناكی و كه‌سانی رووناكبیر و دڵسۆز، ته‌می ره‌ش خوازه‌یه‌ بۆ باری خراپی شار، گڵۆپه‌كانی شار له‌گێژاوی ته‌می ره‌شدا ده‌توێنه‌وه‌، واتا خه‌ڵكه‌ دڵسۆزه‌كه‌ی شار تووشی بارێكی ناله‌بار هاتوون. حاڵی گڵۆپه‌كانی شار ده‌چوێنێ به‌ نیگای نه‌خۆشی كوێرێك، كوێر نیگای نییه‌، ئه‌گه‌ر هه‌شیبێت نیگایه‌كی نه‌خۆشه‌، واتا گڵۆپه‌كانی شار له‌ بارێكی خراپدان، وه‌ك نیگای كوێرێك، نه‌خۆش و كز و بێهێزن. ئه‌م ره‌مز و ره‌وانبێژییه‌ (خوازه‌، چواندن) وێنه‌یه‌كی خه‌یاڵی (ئیقاعی شوێنانه‌-وێنه‌ی واتادار) دروستكردووه‌، كه‌ له‌ رێگای چاوی ناوه‌كییه‌وه‌ له‌ زه‌ینی وه‌رگردا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ و چێژ ده‌به‌خشێت، به‌م شێوه‌یه‌، ئیقاعی ناوه‌كی دێته‌ ئاراوه‌.

له‌دێڕی سێیه‌م و چواره‌مدا، وێنه‌یه‌كی خه‌یاڵی جوانی دروستكردووه‌، له‌ رێگای خزانی وێنه‌وه‌، ئه‌وه‌ی باوه‌ شه‌قام قیرتاو (ئه‌سفه‌لت رێژ) ده‌كرێت، به‌ڵام شاعیر له‌بری ئه‌سفه‌لت رێژ، مه‌مك رێژی كردووه‌، واتا له‌جیاتی‌ ئه‌سفه‌لت، مه‌مكی داناوه‌، مه‌مكیش ره‌مزه‌ بۆ جه‌سته‌ی ژن، ئه‌م وێنه‌یه‌ش هاوشانی وێنه‌كه‌ی پێشوو، باس له‌ حاڵه‌تی ناله‌باری خه‌ڵكی شار ده‌كات، ته‌نانه‌ت گه‌یشتووه‌ته‌ حاڵه‌ت و زوڵمێكی زۆر توندوتیژ، به‌تایبه‌ت چه‌وساندنه‌وه‌ی ژن، حاڵی گڵۆپه‌كانی شار وه‌ك نیگای نه‌خۆشی كوێرێكن، شه‌قامیش مه‌مك رێژ كراوه‌، ئه‌م وێنه‌ خه‌یاڵییه‌ (ئیقاعی شوێنانه‌-وێنه‌ی واتادار)، به‌چاوی ده‌ره‌كی نابینرێت، به‌ڵكو به‌چاوی ناوه‌كی هه‌ستی پێده‌كرێ و ده‌بینرێت، چونكه‌ ئه‌و وێنه‌یه‌ (مه‌مك رێژ كردنی شه‌قام) له‌ واقیعدا نایه‌ته‌ دی، به‌ڵام چێژێكی ئازاراوی ده‌به‌خشێ و ئیقاعی ناوه‌كی دێته‌ دی.

له‌م كۆپله‌ شیعره‌دا دووجار حاڵه‌تی سوڕانه‌وه‌ (تدویر) هه‌یه‌، له‌ دێڕی یه‌كه‌مدا رسته‌كه‌ ته‌واو نه‌بووه‌ و ماناكه‌شی ته‌واو نه‌بووه‌، ده‌بێت بچیته‌ دێڕی دووه‌م و وشه‌ی (ئه‌توێنه‌وه‌) بخوێنیته‌وه‌، ئینجا مانای رسته‌كه‌ ته‌واو ده‌بێت. هه‌روه‌ها دێڕی سێیه‌میش ماناكه‌ی ته‌واو نابێت تاكو دێڕی چواره‌م نه‌خوێنیته‌وه‌. جا زۆرێك له‌ نوسه‌ران و شاعیرانی كورد و عه‌ره‌ب ئه‌مه‌ به‌ ئیقاعی ناوه‌كی داده‌نێن ئێمه‌ بۆ ئه‌م حاڵه‌ته‌ هه‌ست به‌ هیچ ئیقاعێك ناكه‌ین، نه‌ ناوه‌كی نه‌ ده‌ره‌كی. خوێنه‌رانی به‌ڕێز حه‌زده‌كه‌م ئێوه‌ش باش سه‌رنج بده‌ن، ئایا ئه‌و حاڵه‌ته‌ هیچ ده‌نگ و زه‌نگێك دروست ده‌كات و ببێته‌ ئیقاعی ده‌ره‌كی، یاخود ئه‌و حاڵه‌ته‌ هیچ شتێكی خه‌یاڵی له‌ زه‌ینی وه‌رگردا دێنێته‌كایه‌وه‌، تاكو حیسابی ئیقاعی ناوه‌كی بۆ بكه‌یت. ئێمه‌ هیچ هه‌ست ناكه‌ین، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئێمه‌ ده‌ڵێین حاڵه‌تی سوڕانه‌وه‌ (تدویر) له‌ شیعردا په‌یوه‌ندی به‌ ئیقاعه‌وه‌ نییه‌. به‌ڵكو په‌یوه‌ندی به‌ ته‌كنیكی نووسینه‌وه‌ هه‌یه‌.

پەراوێزەکان:

(1) عه‌بدوڵلا په‌شێو/ پشت له‌ نه‌وا روو له‌ كرێوه‌/ چاپخانه‌ی‌ وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌- هه‌ولێر/ چاپی یه‌كه‌م – 2006/ ل.158.

(2) له‌تیف هه‌ڵمه‌ت/خواو شاره‌ بچكۆله‌كه‌مان/ چاپخانه‌ی شیمال-كه‌ركوك/ چاپی یه‌كه‌م-ئایاری 1970/ل 59.

(3) فه‌رهاد شاكه‌لی/ پڕۆژه‌ی كوده‌تایه‌كی نهێنی/ چاپخانه‌ی (دار الجاحظ)-به‌غدا/ چاپی یه‌كه‌م-1973/ل 7.

 109 جار بینراوە