سەرەکی » ئەدەب و هونەر » دێته‌رمه‌نیزمی مانا و زمان وه‌كو ئه‌ڵته‌رناتیڤی زمان له‌ شیعری ساده‌دا

دێته‌رمه‌نیزمی مانا و زمان وه‌كو ئه‌ڵته‌رناتیڤی زمان له‌ شیعری ساده‌دا

نه‌به‌ز محه‌مه‌د

سه‌رنج و به‌رایی
ئه‌گه‌ر مۆسیقا زمانێكی تر بێت، وێنه‌ زمانێكی تر بێت، ئه‌گه‌ر هونه‌ری په‌یكه‌رتاشیش له‌ خۆیدا زمانێك بێت، ئه‌وا شیعریش بۆ خۆی زمانێكی تره‌، به‌ڵام له‌ ناو زمان خۆیدا، واتای ئه‌وه‌ كه‌ شیعر زمانێكی تره‌ له‌ ناو زمان خۆیدا بۆ هه‌موو زمانێكیش راسته‌، له‌ هه‌ر سه‌رده‌مێك و رۆژگار و رێباز و قوتابخانه‌یه‌كدا، چونكه‌ شیعر ته‌نها زمانێكی ئامرازی نییه‌ و ئایدۆلۆژیا و په‌یامه‌كان چه‌ند به‌هێزیشبن له‌ شیعردا، زمانیان له‌ شیعردا بۆ ده‌سته‌مۆ و كه‌وی ناكرێت تا له‌ بۆته‌ی تاك مانایی به‌ستێنێكی دیاریكراودا قه‌تیسی بكه‌ن، چونكه‌ شیعرییه‌ت بۆ خۆی ئه‌وه‌ی له‌ باردایه‌ و لێی ده‌وه‌شێته‌وه‌ كه‌ زمان له‌ مانا دیاریكراو و باوه‌كاندا تێكبشكێنێت بۆ مانای تر و ئه‌گه‌ری په‌یبردن و خه‌یاڵێ نوێ و بیری نوێ بسازێنێت، هه‌روه‌ها خودی شیعریه‌ت وا ده‌كات كه‌ كرداری هه‌ڵكشان له‌ زماندا، بكاته‌ حه‌تمی، به‌ خواستن له‌ هیگڵ ده‌توانین بڵێین ئه‌وه‌ شیعرییه‌ته‌ ده‌خوازێ زمانی شیعر زمانێكی باڵا بێت، چونكه‌ وه‌ك هیگڵ ده‌ڵێت « ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین ته‌عریفی هه‌قیقه‌ت بكه‌ین پێویستمان به‌ زمانێكی باڵا هه‌یه‌« به‌ هه‌مان شێوه‌ بۆ كاری شیعر و شیعرییه‌ت پێویستمان به‌ زمانێكی هه‌ڵكشاو و نا باو هه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت بیر یان خه‌یاڵی نوێ بسازێنێت. ئه‌مه‌ش مانای سه‌رتر بوونی شیعره‌ له‌ زمان له‌ ئاست و باری زمانیدا. واتا شیعر بۆ خۆی ده‌ره‌زمان و بان زمانیشه‌، به‌ڵام له‌ناو زمان و له‌ رێگه‌ی زمان خۆیه‌وه‌. بان زمانه‌ چونكه‌ ئه‌و ده‌توانێت زمان بئافرێنێت.

كه‌واته‌ مادام شیعر له‌ زمان سه‌رتر ده‌چێت، به‌ڵام هه‌ر به‌ زمان خۆی و له‌ رێی زمان خۆیه‌وه‌، ئه‌وا شیعر ئه‌و دێته‌رمه‌نیزمی مانایه‌یه‌ كه‌ زمان خۆی به‌رگه‌ی ناگرێت! هه‌رچه‌نده‌ زمان خۆی ئه‌م كایه‌ دێته‌رمه‌نیزمییه‌ ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌، له‌ زه‌مینه‌ی شیعردا. هه‌ر بۆیه‌ زۆرجار شیعر خۆی په‌نا ده‌باته‌ به‌ر وێنه‌، ته‌نانه‌ت مۆزیك، ته‌نانه‌ت ژانری تر له‌ خۆی ده‌ئاخنێ. به‌ڵام ئایا شیعر چۆن ئه‌م (زمانی باڵا)یه‌ی خۆی داده‌هێنێت؟ ئه‌مه‌ پرسیارێكی جه‌وهه‌ری نییه‌ به‌ ته‌نها، به‌ڵكو ده‌شێت گرێكوێره‌ی ئه‌و سه‌بك و فۆرمانه‌ش كه‌ دێته‌رمه‌نیزمی مانا و خه‌یاڵسازی شه‌ته‌كیان ده‌دات به‌ نه‌دیویی و بۆشایی و په‌نهانییه‌كانی شیعره‌وه‌ شیته‌ڵ بكات. پرسیاری له‌وه‌ش گرنگتر له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ ساده‌یی و زمانی رۆژانه‌یی خه‌ڵكه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌؛ ئایا ئه‌م باڵاییه‌ی زمان پارادۆكس دروست ناكات له‌گه‌ڵ ئه‌م گوتاره‌ی ئێمه‌دا؟

ئێمه‌ له‌م گوتاره‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین له‌م باره‌یه‌وه‌ بدوێین، له‌ كاتێكدا ده‌زانین زمانی نزم و كۆڵه‌وار ناتوانێت ده‌ربڕی بابه‌ت و هه‌سته‌ قووڵ و ئه‌ندێشه‌ییه‌كان یان ئه‌و گرفته‌ ئه‌نتۆلۆژیی و مرۆڤییانه‌ بێت، كه‌ مرۆڤی ئه‌مڕۆ دووچاری بووه‌ و ئه‌ده‌ب به‌ گشتی و شیعر به‌ زه‌حمه‌ت ده‌ره‌قه‌تی هه‌ڵبڕینی ئه‌و ده‌نگه‌ خنكاوه‌ی مرۆڤایه‌تی دێت.

شیعر چۆن زمانی خۆی داده‌هێنێت؟!
هه‌ر ده‌ستبردنێك بۆ وشه‌ به‌ ناوی شیعره‌وه‌ هه‌وڵێكه‌ بۆ گوتن له‌ ئاستێكی باڵادا، ئه‌م باڵاییه‌ش له‌وه‌دا په‌نهانه‌ كه‌ په‌ل بۆ نه‌گوتراو ده‌هاوێ یان شتێك كه‌ ناگوترێت – یان لانی كه‌م گوتنی ئاسان نییه‌-ئه‌م بیهێنێته‌ ژێر باری وتن، هه‌ربۆیه‌ شیعر ناچار به‌جۆرێك په‌لاماری زمان ده‌دات و سواری سه‌ری زمان ده‌بێت وه‌ك ئه‌وه‌ی بیه‌وێت به‌هه‌ر بارێكدا حه‌زیكرد ملی پێ درێژكات و بیداته‌ به‌رخۆی و لێیخوڕێت، ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ره‌قه‌تی مانایه‌ك و هه‌ستێك بێت به‌ره‌و دنیای گوتن، ‌واته‌‌ شیعر كایه‌یه‌كه‌ له‌ ناو زماندا (به‌ڵام كایه‌یه‌كی زمانناسیش نییه‌) كه‌واته‌ زمان بۆ شیعر وه‌كو قوڕی ده‌ستكرد وایه‌ كه‌ هه‌ر شتێك ده‌یوێت لێی دروست بكات، نه‌ك كۆمه‌ڵیك پارچه‌ په‌یكه‌ر كه‌ بتوانرێت شتێك یان چه‌ند شتێكی دیاریكراوی لێدروست بكات، له‌م روانگه‌یه‌وه‌ شیعر كایه‌یه‌كه‌ یان تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی زمانییه‌ له‌ شوێنه‌ سه‌خت و گیرخواردووه‌كاندا یان پله‌ به‌رزه‌كانی زماندا له‌ پێناوی مانا و جوانیدا، ئه‌م پێگه‌ و پله‌ به‌رزه‌ش له‌وه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت و خۆی ده‌رده‌خات كه‌ ده‌ره‌قه‌تی وتن هاتووه‌ و ده‌ستی له‌ تازه‌یی گیربووه‌ ئه‌مه‌ش به‌ هۆی ئه‌و سه‌رسووڕمانه‌وه‌ كه‌ به‌رپای كردووه‌! یان له‌و شوێنانه‌دا كه‌ مانا چه‌پێنراوه‌ و وشه‌ و ده‌ربڕین كۆڵه‌وارن وه‌ك په‌نده‌ كوردییه‌كه‌ ده‌ڵێت «زمان زه‌ردووییه‌تی» ئه‌م وه‌ك تۆپه‌ڵێكی به‌هێز له‌ وشه‌ و وزه‌ ده‌بێته‌ نه‌یزه‌كێك بۆ دره‌وشانه‌وه‌ی مانا و ده‌ربڕین.

لێره‌وه‌ شیعر و شاعیر زمانی خۆیان داده‌هێنن، تا شتێك بهێننه‌ به‌ر باری شعوركردن به‌جۆرێك ئیتر شیعر نه‌ك خاڵی نییه‌ له‌ فكر و په‌یبردن و په‌یام، به‌ڵكو به‌ پێی فكر و ده‌سگیر‌كردنی ماناكان و دواتر گواستنه‌وه‌یان، زمان تازه‌ ده‌بێته‌وه‌ به‌ره‌و پێش ده‌چێت، به‌ره‌و ئاڕاسته‌ی جیاواز مل ده‌نێت، به‌ بڕوای من ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌یه‌؛ ئه‌وه‌ ناوه‌ڕۆكه‌، ئه‌وه‌ چی گوتنه‌، ئه‌وه‌ فكره‌، ئاست و فۆڕم و شیوازی كایه‌ زمانییه‌كه‌ش دیاری ده‌كات.

هه‌روه‌ها، ئه‌گه‌ر شیعر له‌ لۆژیك و رێسا زمانییه‌كان ده‌رده‌چێت، ته‌نها ئه‌و بیانووه‌ی هه‌یه‌ كه‌ زمانی خام و ستاندارد ناتوانن ده‌ره‌قه‌تی ئه‌وه‌بێن كه‌ شاعیر ده‌یه‌وێت بیهێنێته‌ ژێرباری گوتن و تێگه‌یشتنه‌وه‌. یان له‌ ئاسته‌ ساده‌كه‌یدا ده‌یه‌وێت ئه‌ندازه‌ و قیاسێكیتر بدات به‌و شتانه‌ی عاده‌تی بوونه‌ته‌وه‌ و بیانخاته‌وه‌ سه‌ر باری سه‌رسوڕمان بۆمان، به‌مه‌ش لێمان تازه‌ ببنه‌وه‌ و چێژی نوێیان لێوه‌رگرین.

شیعر وه‌كو دێته‌رمه‌نیزمی مانا
ئه‌گه‌ر ئایدۆلۆژیا و بیر و هه‌ر هزرێكی تایبه‌ت و هه‌قیقه‌تگه‌را، له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ زمانه‌وه‌، كاریگه‌رییان هه‌بێت ئه‌وا له‌و پێناوه‌دایه‌ كه‌ خزمه‌ت به‌و ئایدۆلۆژیایه‌ بكات، واته‌ زمان له‌ خزمه‌تی بیر و په‌یامه‌ تایبه‌تییه‌كانی ئه‌واندایه‌، به‌ كورتی ئایدۆلۆژیا له‌ دوو ره‌هه‌نده‌وه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر زمان هه‌یه‌ یه‌كه‌م چی گوتن؟ له‌م باره‌وه‌ ئایدۆلۆژیا زمان ده‌خاته‌ خزمه‌تی په‌یامی تایبه‌تی خۆیه‌وه‌ و زمان قوربانیی گه‌یاندنی مه‌به‌سته‌ ئایدۆلۆژییه‌كانه‌. دووه‌م: چۆن گوتن؛ له‌م لایه‌نه‌یشه‌وه‌ دیسان زمان پاسه‌وانی ئاماژه‌كان و واتا ناسییه‌كانی ئایدۆلۆژیایه‌. به‌ڵام كایه‌ی زمان له‌ شیعردا به‌ ته‌واوی پێچه‌وانه‌یه‌ به‌ جۆرێك كه‌ زمان به‌رده‌وام له‌ گه‌شه‌ و له‌به‌رده‌م كرانه‌وه‌ی زیاتر و هه‌ڵكشان و توانستی زۆرتردا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆیه‌ك؛ ئه‌وه‌ی شیعر له‌ زمانی ده‌وێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زمان به‌ بڕشتتر و ده‌رگیرتربێت له‌گه‌ڵ مانای نوێ و دۆزینه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت داهێنان له‌ خودی زمان خۆیدا. واته‌ شیعر ئیشی به‌ زمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ربڕینه‌كانی قووڵتر و زه‌نگینتر و پێگه‌ی وتن به‌هێزتر و ئه‌گه‌ری چه‌ند مانایی بڕه‌خسێنێ نه‌ك مانای دیاریكراو و سه‌پێنراو قوت بكاته‌وه‌، شیعر نایه‌وێت زمان ببه‌ستێته‌وه‌ به‌ دیار مانایه‌ك و بۆچوونێكی تایبه‌ت و رووكه‌ش و هه‌ستێكی كاتی و بن ده‌سته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی شیعر له‌ زماندا ده‌یئافرێنێ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زمان ته‌نانه‌ت رێسا تایبه‌تی و ستانداره‌كانی خۆی تێده‌په‌ڕێنێ تا ئه‌وه‌ی شیعر ده‌یه‌وێت ده‌ستی پێی بگات، به‌ واتایه‌كی تر زمان رۆڵێكی میتافیزیكی ناگێڕێت وه‌كو ئه‌وه‌ی ئایدۆلۆژیا لێیده‌وێت، به‌ڵكو له‌ شیعردا زمان رۆڵێكی واقیعی و كرداره‌كی بۆ ره‌خساندنی مانا و بیری نوێ ده‌گێڕێت. لێره‌وه‌ شیعر ده‌ستكاریكردنی بینین و خودی دیمه‌نه‌ چه‌سپاو و جێگیره‌كان و ئاشكراكردنی ره‌هه‌ندی تر و خودی مانا و ئه‌و تێگه‌یشتانه‌یه‌ كه‌ رێكه‌وتنی كۆمه‌ڵایه‌تییان له‌سه‌ره‌، هاوكات به‌رپاكردنی واتای نوێ ئه‌مه‌ش نه‌ك به‌ زۆر داتاشین به‌ڵكو به‌ كه‌شفكردن و ده‌رخستنی تازه‌.

چونكه‌ وه‌كو فلوبێر ده‌ڵێت: « له‌هه‌ر شتێكا ره‌هه‌ندێكی ده‌رنه‌بڕاو هه‌یه‌. ‌ئێمه‌ وا راهاتووین له‌ چاوانمان كه‌ڵك وه‌رگرین ته‌نها به‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌ر له‌ ئێمه‌ بیر له‌و شتانه‌ كراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ به‌ ته‌ماین. به‌ڵام بچووكترین شته‌كانیش ره‌هه‌ندێكی نه‌ ناسراو هه‌یه‌. ئێمه‌ش ئه‌و ره‌هه‌نده‌ ده‌دۆزینه‌وه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ كاری مرۆڤ ره‌سه‌ن و داهێنه‌رانه‌ ده‌بێت.»( رچا سید حسینی، مكتبهای ادبی، جلد اول چاپ دهم ل١٤٢)

كه‌واته‌ شیعر له‌ به‌رانبه‌ر زماندا یان له‌ ناو زماندا دێته‌رمه‌نیزمێكی واتایی هه‌یه‌، به‌و واتایه‌ی به‌رده‌وام واتا ده‌خولقێ و هه‌ر له‌و واتایه‌ واتای تر و له‌و واتایه‌ی تریش واتای تر. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ دێته‌رمه‌نیزم و جه‌بریه‌تی مانا، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌رده‌وام رۆڵی زمان نوێ ده‌كاته‌وه‌ و زمان له‌ وه‌ستان و دوگمایی ده‌پارێزێت و ناهێڵێت زمان بسوێ و كۆنبێت. چونكه‌ شیعر به‌م خه‌سڵه‌ته‌ دێته‌رمه‌نیزمه‌ی هه‌یه‌تی به‌رده‌وام مانا له‌ بێمانایی ده‌خولقێنێت و له‌ مانا دیاریكراوه‌كانیش مانای تر و ره‌هه‌ندی نوێ په‌یدا ده‌كات و ته‌رزی نوێ به‌ زمان ده‌دات.

به‌م پێیه‌ ئه‌گه‌ر له‌ روانگه‌ی (هێربه‌رت رید)ه‌وه‌ زمان دیارده‌یه‌كی فه‌لسه‌فی بێت، چونكه‌ رید پێیوایه‌ زمان ته‌نانه‌ت هه‌م له‌ رووی پێكهاته‌ و هه‌م وه‌كو چه‌مك دیارده‌یه‌كی فه‌لسه‌فییه‌، (هربرت رید، ما و فلسفه‌، مجلهی كتاب فلسفه‌، شماره‌ی هفتم، ص 45) ، ئه‌وا لای شاعیر و له‌ دنیای شیعردا زمان دیارده‌یه‌كی شیعرییه‌ و شیعریش ره‌هه‌ندێكی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دێته‌رمه‌نیزمی مانایه‌!.

زمان وه‌كو ئه‌ڵته‌رناتیڤی زمان
كه‌ باس له‌ ئه‌ڵته‌رناتیفی زمان ده‌كه‌ین له‌ شیعردا یه‌كسه‌ر هونه‌ری وه‌كو مۆزیك یان وێنه‌ و ره‌نگ یان ژانره‌كانی وه‌كو گێڕانه‌وه‌ و چیرۆك و رۆمان به‌رخه‌یاڵمان ده‌كه‌ون، له‌ كاتێكدا ئێمه‌ مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌ڵته‌رناتیفه‌كه‌ هه‌ر خودی زمانه‌ و هه‌ر له‌ كایه‌ شیعرییه‌كه‌دا چێ ده‌بێت. كه‌واته‌ له‌ شیعری ساده‌دا ده‌شێت (زمان ساده‌یی) ئه‌ڵته‌رناتیفی زمانی شیزۆفرینیا و بێ مانایی بێت، به‌و واتایه‌ی شیعری ئاڵۆز خۆی دووچاری هیچ نه‌وتن كردووه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌ لێخنكردن و ئاڵۆزاندن و ته‌نانه‌ت لاقه‌كردنی زمان داده‌شارێت، به‌ڵام شیعری ساده‌ گوتنی راست و ره‌وان و واتادار و به‌جێ ده‌كاته‌ ئه‌ڵته‌رناتیفی ئه‌م بێ مانایی و په‌رێشانییه‌ی وتن.

به‌ڵام وه‌كو پیشتر پرسیمان ئاخۆ له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ ساده‌یی و زمانی رۆژانه‌یی خه‌ڵكه‌وه‌، كه‌ (زمانساده‌یی) پێوه‌ی په‌یوه‌سته‌ ئاخۆ باڵایی زمان پارادۆكس دروست ناكات له‌گه‌ڵ ئه‌م گوتاره‌ی ئێمه‌دا؟

ده‌توانین بڵێین ئه‌وه‌ی ناهێڵێت له‌م دیسكۆرسه‌دا ئێمه‌ بكه‌وینه‌ دووڕێیانی دوودڵی و پارادۆكس، ته‌نها كاتیگۆری (زمانساده‌یی به‌ڵام ماناباڵایی)ییه‌ واده‌كات كه‌ ئه‌و پارادۆكسه‌ چی نه‌بێت كه‌ زمان باڵایی شیعر دیهێنێته‌ ئارا. واتای ئه‌م كاتی گۆره‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌رچه‌نده‌ زمان ساده‌ و شیعر ساده‌ بێت به‌ڵام كه‌م مانایی و دۆخی سه‌رسوڕمان له‌ نزمیدا نییه‌، به‌ڵكو به‌ پیچه‌وانه‌وه‌ زۆرجار ئه‌وه‌نده‌ی شیعرێكی ساده‌ ده‌تخاته‌ سه‌رسوڕمانه‌وه‌ به‌كه‌می شیعری ئاڵۆز ئه‌وه‌ی لێده‌وه‌شێته‌وه‌، كه‌واته‌ ساده‌بێژیی كورت نابێته‌وه‌ بۆ كه‌م مانایی و قووڵ نه‌ڕوانین و هه‌ڵپڕوچكاندنی ئستاتیكا، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌شێت (شیعرئاڵۆزیی) له‌ مانا ته‌كێنراویی و پوچ و بۆشیدا خڕه‌ی بێت!.

له‌م روانگه‌یه‌وه‌، له‌ شیعری ساده‌دا، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی زمان باڵا و پێچه‌ڵپێچ بێت (ماناباڵایی) هه‌یه‌، به‌ چه‌شنێك مانا هه‌روا خۆی نادات به‌ده‌سته‌وه‌، ره‌هه‌ندی نه‌دیو، به‌ڵام به‌ مانا ئاماده‌یی هه‌یه‌ و ساده‌یی زمانه‌كه‌ نه‌ ده‌هێڵێت خوێنه‌ر زوو تێپه‌رێت و نه‌ سه‌رلێتێكدان و گه‌مه‌ی بێمانایشی له‌گه‌ڵ ده‌كات، به‌ڵكو ده‌ستی خوێنه‌ر ده‌گرێت كه‌ نه‌ڕوات تا چێژ له‌ سه‌رسوڕمان و چه‌ند مانایی و قووڵ ئه‌ندێشی وه‌رده‌گرێت و (باڵامانایی) بۆ ده‌رده‌كه‌وێت.

لێره‌وه‌ (زمانساده‌یی) ئه‌ڵته‌رناتیڤی زمانی ئاڵۆز و هیچ له‌ بارانه‌بووه‌، كه‌ تێكه‌ڵ به‌وڕێنه‌ و لێڵی وێڵی بووه‌ و بۆته‌ زمانێكی شیزۆفرینیا. هه‌رچه‌نده‌ ئالفێرد دوموسێ‌ له‌ساڵی1842ده‌ڵێت: ((ده‌بێت وڕێنه‌ بكه‌ین)) ئه‌وه‌ی ده‌بێت بخرێته‌ڕوو جۆشوخرۆشی شاعیره‌ و ئه‌وه‌ی ده‌بێت به‌ده‌ست بێت جۆشوخرۆشی خه‌ڵكه‌.

(رضا سید حسینی، مكتبهای ادبی، جلد اول چاپ دهم ل285)

به‌ڵام وڕێنه‌ و زمانی شیزۆفرینیا زمانێكی مه‌نه‌لۆگییه‌ و به‌قه‌ولی باختین ناتوانێ دیالۆگ بئافرێنێ و به‌مه‌ش بكرێته‌وه‌ به‌ڕووی مانادا، كه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ (زمانساده‌یی) ده‌توانێ وه‌چه‌ هه‌م له‌ مانادا هه‌م له‌ خودی زماندا بخاته‌وه‌.

ئه‌نجام و كۆتایی
له‌ ئه‌نجام و كۆتایی ئه‌م باسه‌دا، ده‌توانین بڵێین: ئه‌وه‌ی ئه‌م گوتاره‌ جه‌ختی لێده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ شیعر زمانێكیتره‌ له‌ناو زماندا تا ئه‌و راده‌یه‌ی شیعر زمان ده‌كات به‌ دیارده‌یه‌كی شیعری زمانساده‌ییش وه‌كو ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی گرنگ به‌رانبه‌ر زمانی ئاڵۆز یان زمانئاڵۆزیی و پر گرێ و گۆڵ ده‌وه‌ستێ و شیعر و شیعرییه‌ت به‌هادار و دره‌وشاوه‌تر ده‌كات، سه‌ره‌ڕای زمان ئافرێنی و ماناباڵایی، كه‌ ئه‌مه‌ش واده‌كات به‌پێچه‌وانه‌ی شیعری ئاڵۆز ئه‌م ماناباڵاییه‌ زمانیش لێوه‌ی بئافرێ نه‌ك زمان تووشی دوگما و چه‌قبه‌ستووی بكات، هه‌روه‌ها ئه‌م مانا باڵاییه‌، له‌ رێی ساده‌یی ده‌ربڕین و نوێبوونه‌وه‌وه‌، وا ده‌كات مانا ببێته‌ شتێكی جه‌بری و دێته‌رمه‌نیزم، هه‌روه‌ها به‌مه‌ش شیعر زمانی خۆی داده‌هێنێت له‌و رێگه‌وه‌ كه‌ په‌ل بۆ نه‌گوتراو و ده‌ره‌زمانی ده‌هاوێ و ده‌یانهێنێته‌ ژێر ركێفی زمانه‌وه‌ و ده‌ره‌قه‌تی وتن دێت و نه‌گوتن ده‌خاته‌ ژێر باری گوتنه‌وه‌. گرنگی زمانساده‌ییش له‌وه‌دا په‌نهانه‌ به‌رانبه‌ر زمانئاڵۆزی كه‌ سه‌ری كێشاوه‌ بۆ وڕێنه‌وه‌ دۆخی شیزۆفرینا و مه‌نه‌لۆگ وه‌ستاوه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و (زمانساده‌یی) دۆخێكی دیالۆگی دروستده‌كات كه‌ ئه‌مه‌ش هه‌لی مانا و نوێبوونه‌وه‌ ده‌ڕه‌خسێنێت.

سه‌رچاوه‌كان:

1- رضا سید حسینی، مكتبهای ادبی، جلد اول چاپ دهم

2- هربرت رید ، ما و فلسفه‌، مجله‌ی كتاب فلسفه‌، شماره‌ی هفت

 152 جار بینراوە