سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » بۆ نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوور، پێویسته‌ زه‌مینه‌ بڕه‌خسێنرێت و ململانێکان بۆ كه‌مترین ئاست نزم بكرێته‌وه‌

د. خامۆش عومه‌ر: پێگه‌ی كورد له‌ به‌غدا دوای ریفراندۆمی ساڵی 2017 له‌ پاشه‌كشه‌دایه‌

بۆ نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوور، پێویسته‌ زه‌مینه‌ بڕه‌خسێنرێت و ململانێکان بۆ كه‌مترین ئاست نزم بكرێته‌وه‌

دیداری: سەرتیپ جەوهەر

نزیكه‌ی 20 ساڵه‌ پرسی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستان له ‌په‌رله‌مانی كوردستان و له‌نێوان حزبه‌ كوردستانییه‌كان گفتوگۆی له‌سه‌ر ده‌كرێت، له‌ ساڵی 2009 پڕۆژه‌كه‌ چووه‌ په‌رله‌مان و دواتر به‌هۆی چه‌ند فاكته‌رێكەوە راگیرا، دواتر چه‌ند جارێك ئه‌و باسه‌ هێنراوه‌ته‌وه‌ گۆڕێ. ئێستا له‌م خوله‌ی په‌رله‌مان جارێكی دیكه‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستان هێنراوه‌ته‌وه‌ به‌رباس.

د. خامۆش عومه‌ر پسپۆڕ له ‌یاسای ده‌ستووریی له‌ چه‌ند پرسیارێكی كوردستانی نوێدا پێیوابوو كه‌ پێویستە ده‌ستوور له‌ هه‌موو روویەكه‌وه‌ زه‌مینه‌ی بۆ دروستبكرێت به‌تایبه‌تی له ‌رووی سیاسییه‌وه‌.

ده‌ستوور سیستم و ماف و ئازادییه‌كان له‌ خۆده‌گرێت

*دووباره‌ پڕۆژەی ده‌ستوور هێنراوه‌ته‌ گۆڕێ، پێتوایه‌ ئێستا ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ هه‌بێت پڕۆژەكه‌ به‌ ته‌وافوقی نیشتمانی له‌ په‌رله‌مان ده‌نگی له‌سه‌ر بدرێ؟
بۆ ئه‌وه‌ی دانانی ده‌ستوور به ‌شێوه‌یه‌كی سروشتی بێت، پێویسته‌ زه‌مینه‌سازی بكرێت له‌ هه‌موو روویەكه‌وه‌، به‌تایبه‌تیش له‌ رووی سیاسییەوە، به‌ واتایه‌كی تر ده‌بێت ئاستی ململانێ‌ سیاسییه‌كان نزم بكرێته‌وه‌ بۆ كه‌مترین ئاست، تا بتوانرێت رێكه‌وتن له‌ باره‌ی خاڵه‌ ناكۆكه‌كانی دەستوورەوە بكرێت، چونكه‌ دەستوور جۆری سیستم و ماف و ئازادییه‌كان و گه‌ره‌نتیكردنیان له‌خۆده‌گرێت، بۆیه‌ گرنگه‌ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان لانیکەمی تێڕوانینی هاوبه‌شیان هه‌بێت له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌.

به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ نه‌بوونی روئیای هاوبه‌ش ده‌بێته‌ هۆی لێكترازانی زیاتری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی. ‌ئێستا له‌ رووی ناوخۆییه‌وه‌ ئه‌و زه‌مینه‌ له‌باره‌ له‌ ئارادا نییه‌، دوو به‌ره‌ی ده‌سەڵات و ئۆپۆزسیۆن تێڕوانینی جیاوازیان هه‌یه‌، نه‌ك بۆ ناوه‌ڕۆكی دەستووره‌كه‌ به ‌ته‌نها، ته‌نانه‌ت سه‌باره‌ت به ‌چۆنێتی ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی كاره‌كانی لیژنه‌ی دەستووریش هێشتا لایه‌نه‌كان رێنه‌كه‌وتوون. بۆیه‌ ده‌بێت له ‌سه‌ره‌تادا ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ خۆش بكرێت بۆ نووسینه‌وه‌ی دەستوور، تا بتوانین له‌ كۆتاییدا له‌ دۆخێكی ئارامدا دەستووره‌كه‌ ئاماده‌بكرێت.

به‌غدا كاری زۆری كردووه‌ بۆ بچووككردنه‌وه‌ی پێگه‌ی هه‌رێمه‌كان

*كورد له‌ عیراق له ‌پاشه‌كشه‌یه‌كی گه‌وره‌دابووه‌، به‌تایبه‌تی له‌دوای ریفراندۆمی 2017، پێتوایه‌ كورد له‌م دۆخهدا‌ بتوانێت ئه‌و پڕۆژەیه‌ به ‌شێوه‌یه‌ك دابڕێژێت كه‌ ئاینده‌ی كوردستان روونتر بكاته‌وه‌ به ‌تایبه‌تی سنوور و شێوه‌ی فیدراڵیی هه‌رێم؟
گومان له‌وه‌دا نییه‌ پێگه‌ی كورد له‌ به‌غدا لەدوای ڕیفراندۆمی ساڵی 2017 ــەوە له‌ پاشه‌كشه‌دایه‌، ئه‌وه‌ش كاریگه‌ریی هه‌یه‌، لێكه‌وته‌شی ده‌بێت به‌سه‌ر پانتایی رێكخستنی ده‌سەڵاته‌كانەوە له‌ نێو دەستووردا، ئه‌گه‌ر كورد له‌ دوای راپه‌ڕینه‌وه‌ په‌له‌ی بكردایه‌ له‌ نووسینه‌وه‌ی دەستوور و ببوایه‌ته‌ خاوه‌ن دەستووری خۆی، به‌دڵنییایه‌وه‌ پانتایی ده‌سەڵاته‌كانی فراوانتر ده‌بوو، راسته‌ دەستووری عیراق چوارچێوه‌ی دەستووریی هه‌رێمه‌كان دیاری ده‌كات، بەڵام ده‌كرا هه‌ندێك بابه‌ت بسه‌پێنرێت، به‌تایبه‌تیش له‌ دوای ساڵی 2003 ده‌سەڵاتێكی ئیتحادی لاواز ‌لە ئارادابوو، ئێستا دۆخه‌كه‌ گۆڕاوه‌، بۆیه‌ ده‌سەڵاتی ئیتحادی ده‌توانێت یا له‌ توانایدایه‌ رووبه‌ڕووی هه‌ر خواستێك ببێته‌وه‌ كه‌ ئه‌و به‌ مه‌ترسی بزانێت له‌سه‌ر پیادەکردنی ده‌سەڵات و دیاریكردنی چاره‌نووسی وڵات.

بیرمان نه‌چێ له‌ دوای ساڵی 2017ه‌وه‌، ده‌سەڵاتی ئیتحادی له رووی كرده‌ییەوە كاری زۆری كردووه‌ بۆ بچووككردنه‌وه‌ی پێگه‌ی هه‌رێمه‌كان به‌گشتی، له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا چه‌ندین یاسای ئیتحادی ده‌ركردووه‌ كه ‌به‌سه‌ر هه‌رێمی كوردستانیشدا جێبه‌جێ ده‌كرێت، ئه‌وه‌ش ‌دواجار كاریگه‌ریی ده‌بێت له‌سه‌ر رێكخستنی ده‌سەڵاته‌كان له‌نێو دەستووردا.

دەستووری هه‌رێم سازش له‌ كوردستانیبوونی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان نه‌كات

*كه‌واته‌ چۆن پرسی سنوور یه‌كلایی ده‌كرێته‌وه‌؟
یه‌كێك له‌ گرفته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی نووسینه‌وه‌ی دەستوور دیاریكردنی سنووری هه‌رێمی كوردستانه‌. دەستووری ئیتحادی ساڵی 2005 سنووری هه‌رێمی كوردستانی دیاریكردووه‌، له‌ ماده‌ (58)ی یاسای به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت بۆ قۆناغی گواستنه‌وه‌ هاتبوو، كه‌ سنووری هه‌رێمی كوردستان تا ئه‌و شوێنه‌یه‌ كه‌ حكومه‌تی هه‌رێم تا رێكه‌وتی (19/3/2003) به‌ڕێوه‌ی بردووه‌، دادگای ئیتحادی باڵاش جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌و سنووره‌ كردۆته‌وه‌، دواتر دەستووری ساڵی 2005 ده‌قی ماده‌ (58)ی یاسای به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تی هێشته‌وه‌، له‌هه‌مان كاتیشدا ده‌قی مادەی‌ (140)ی بۆ زیادكرد. كه‌ هه‌نگاوه‌كانی چاره‌سه‌ركردنی دیاریكردووه‌، ئه‌وه‌ش ده‌بوو له‌ كۆتایی ساڵی 2007 یه‌كلایی بكرایه‌ته‌وه‌، بەڵام تائێستا به ‌هه‌ڵواسراوی ماوه‌ته‌وه‌. ده‌بێ دەستووری هه‌رێمی كوردستان به‌وردی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و پرسەدا‌ بكات، سازش له‌سه‌ر كوردستانیبوونی ئه‌و ناوچانه‌ نه‌كات، كه‌ هه‌موو به‌ڵگه‌ مێژووی و جوگرافییه‌كان كوردستانیبوونی ئه‌و ناوچانه‌ ده‌سه‌لمێنن.

پڕۆسه‌ی دیموكراسی له‌ عیراق له‌ پاشه‌كشه‌دایه‌

* سیستمی فیدراڵی چۆن رێك بخرێته‌وه‌؟
له‌ڕاستیدا سیستمی فیدراڵی له‌ عیراقدا، سیستمێكی ناته‌واوه‌، هێشتا خه‌سڵه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌و سیستمه‌ دروستنه‌كراوه‌، هه‌ر بۆ نموونه‌ تائێستا ئه‌نجومه‌نی ئیتحادی نییه‌، كه‌ به ‌یه‌كێك له‌ گه‌ره‌نتیه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌رێمه‌كان داده‌نرێت. ئه‌وه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی پڕۆسه‌ی دیموكراسی له‌ عیراق له‌ پاشه‌كشه‌دایه‌ به‌گوێره‌ی پێوه‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، ئێستا عیراق له‌ جۆری سیستمه‌ ئیستبدادییه‌كانه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش ناكۆكه‌ له‌گه‌ڵ سیستمی فیدراڵیدا.

ده‌بێت هه‌رێمی كوردستان كار بۆ سه‌پاندنی سیستمی فیدراڵی ناهاوتا بكات، ئه‌وه‌ش به‌هۆی جیاوازیی نه‌ته‌وه‌یی و پێگه‌ مێژوویی و جوگرافییه‌كه‌یەوە، ده‌بێت ئه‌و فیدراڵییه‌ ناهاوتایه‌ هه‌م له‌ ده‌قه‌ دەستوورییه‌كاندا و هه‌م له‌ رووی واقیعییه‌وه‌ به‌ڕوونی رەنگبداته‌وه‌.

ده‌بێت به‌ وریایی كار له‌سه‌ر داڕشتنی ده‌قه‌ دەستوورییه‌كان بكرێت

*قانونی دادگای فیدراڵی هه‌مواركرایه‌وه‌؟
ئه‌گه‌رچی هیج ده‌قێكی روون نییه‌ ده‌سەڵات به‌ دادگای ئیتحادی باڵا بدات بۆ پێداچوونه‌وه‌ به‌ پڕۆژه‌ی دەستووری هه‌رێمه‌كان، بەڵام ره‌نگه‌ پاڵپشت به ‌هه‌ندێك ده‌قی دەستووری وه‌ك ئه‌وه‌ی دەستووری ئیتحادی دەستووری باڵایه‌وه‌ و نابێت دەستووری هه‌رێمه‌كان پێچه‌وانه‌ی بن و ناكۆك بن له‌گه‌ڵیدا، پێداچونه‌وه‌ بۆ پڕۆژه‌ی دەستووری هه‌رێمه‌كان بكات.

له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ش ده‌سەڵاتی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌قانه‌ی ده‌بێت كه‌ ناكۆك بێت له‌گه‌ڵ دەستووری ئیتحادی، بۆیه‌ له‌كاتی نووسینه‌وه‌ی دەستووردا ده‌بێت ئه‌وه‌ له‌به‌رچاوبگیرێت كه‌ دەستووری ئیتحادی عیراقی چوارچێوه‌ی ده‌سەڵاتی هه‌رێمه‌كانی دیاریكردووه‌، نابێت سنووری ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ ببه‌زێنرێت، ئه‌گینا رووبه‌ڕووی گرفتی یاسایی ده‌بێته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌بێت به‌ وریایی كار له‌سه‌ر داڕشتنی ده‌قه‌ دەستووریه‌كان بكرێت، سوود له‌و رووبه‌ره‌ وه‌ربگیرێت كه‌ دراوه‌ته‌وه‌ هه‌رێمه‌كان و به‌شێوه‌یه‌كی یاساییانه‌ ته‌وزیفیان بكات له‌ كاتی نووسینه‌وه‌ی دەستووردا.

ئێستا وا باشه‌ سیستمی په‌رله‌مانی ته‌به‌نی بكرێت

*په‌رله‌مانی عیراق په‌رله‌مانی جاران نییه‌، زۆرینه‌ و كه‌مینه‌ له ‌ده‌نگداندا زاڵه‌، بیری ته‌سكی نەتەوەیی زاڵه‌، پێتوایه‌ ئه‌م پڕۆژەیه‌ به ‌ئاسانی سه‌ربگرێت؟
له‌ دنیادا سێ جۆره‌ سیستمی سیاسی پیاده‌ ده‌كرێت، ئه‌مانیش: سیستمی په‌رله‌مانی، سیستمی سه‌رۆكایه‌تی، سیستمی حكومه‌تی به‌كۆمه‌ڵ.

جۆره‌ سیستمێكی تریش هه‌یه‌ كه‌وتۆته‌ نێوان سه‌رۆكایه‌تی و په‌رله‌مانی، بەڵام زیاتر به‌لای سه‌رۆكایه‌تیدا شكاوه‌ته‌وه‌.

ئێستا بۆ واقیعی هه‌رێمی كوردستان باشترین سیستم كه‌ پیاده‌بكرێت سیستمی په‌رله‌مانییه‌، چونكه‌ ئه‌و سیستمه‌ كۆمه‌ڵێك خه‌سڵه‌تی تێدایه‌ كه‌ بۆ هه‌رێم گونجاوه‌، له‌وانه‌ دوانه‌یی ده‌سەڵاتی جێبه‌جێكردن، كه‌ له‌ سه‌رۆك و سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران پێكدێت، هه‌روه‌ها هاوسه‌نگی له‌ نێوان ده‌سەڵاتی یاسادانان و جێبه‌جێكردن، به‌ جۆرێك هه‌ردووكیان ده‌بنه‌ چاودێر به‌سه‌ر یه‌كترییه‌وه‌ و په‌رله‌مان ده‌توانێت لێپرسینه‌وه‌ له‌ سه‌رۆك وه‌زیران و وه‌زیره‌كان بكات، ته‌نانه‌ت متمانه‌شیان لێ بسه‌نێته‌وه‌.

بۆیه‌ ئێستا وا باشه‌ سیستمی په‌رله‌مانی ته‌به‌نی بكرێت، به‌ له‌به‌رچاو گرتنی تایبتمه‌ندیی هه‌رێمی كوردستان.

 732 جار بینراوە