سەرەکی » ئەدەب و هونەر » هاملێت لە دیدێكی ڤان كوخیانەوە

هاملێت لە دیدێكی ڤان كوخیانەوە

نیهاد جامی وارشۆ

تاوانی كوشتنی باوك لە نیوەی شەودا بابەتێكی هێندە فەلسەفیانەی ناو شانۆنامەی هاملێتی شكسپیرە، كە دەرگایەكی هەمیشەیی كردۆتەوە تا بە درێژایی رۆژگار و سەردەمەكان سەرلەنوێ لە دیدگای دەرهێنانی جیاوازەوە نمایش بكرێت، بەتایبەتی كاتێك بووە جێی سەرنجی تێكستە فەلسەفییەكانی فەیلەسوفانی سەدەی بیستەمی فەرەنسی بەتایبەت لای ژاك درێدا لە كتێبی «تارماییەكانی ماركس» و لای ژۆلیا كریستیڤا بەتایبەت لە توێژینەوە دەروونشیكارییەكەیدا لەبارەی كارەكتەری هاملێت و نەخۆشی زهان لەژێر ناوی «ناوی ژیان یاخود مەرگ.»دا

نمایشكردنی ئەم شانۆنامەیە لە مێژووی شانۆی پۆڵەندیدا هەمیشە گفتوگۆ و دیالۆگی جیاوازی هێناوەتەكایەوە، چ لە رۆژگاری سەردەمی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو لەلای دەرهێنەری وەك ئەندژێی ڤایدا، چ لە دوای روخانی سۆڤیەت لای دەرهێنەرانی وەكو یان كلاتا.

ئەوەی لەدوا نمایشی هاملێت لە پۆڵەندا تەواو دیدێكی جیاواز دەبەخشێت، ئەوەیە هیچ كاتێك بینەران بیریان بۆ ئەوە نەچوو لە روانگەی تابلۆیەكی ڤان كوخەوە هاملێت ببینن، ئەو تێگەیشتنە لەلای دەرهێنەرێكی نوێی ئەم شانۆیە نمایشكرا، بە ناوی میخاو كۆتانیسكی.

كۆتانیسكی دادەنرێت بە یەكێك لە دەرهێنەرە شانۆییە نوێیەكانی شانۆی پۆڵەندی، دەرچووی بەشی دەرهێنانی كۆلێژی هونەری شاری كڕاكۆڤە، هەروەها لە زانكۆی وارشۆ فەلسەفەی خوێندووە، وەك یاریدەدەری دەرهێنەر كاری كردووە لەتەك دەرهێنەران ڤایدا و كریستینا لوپا ویێژی یارۆچكی بوو، هەوڵیداوە یەكەی زەمەنی تێكستی شكسپیر بپارێزێت بۆ كارەكتەری هاملێت لە نێوان ئاستی دەروونی كەسێتی و هەوڵدان بۆ تۆڵەكردنەوە، دەرهێنەر پابەندی تەواوی تێكستەكە نەبووە، بەڵام پابەندی زەمەنی شكسپیریی دەبێت بۆ كارەكتەر و بیرۆكە، ریتمێكی خێرا وادەكات رووداوەكان بەرەو چڕبوونەوەی دەیالۆگ ببردرێت، رووداو سەر بەزەمەنی تێكستە، بەڵام جل و بەرگی ئەكتەرەكان زادەی مرۆڤی هاوچەرخن، وەك ئەوەی هەموو شتێك لە ئەمڕۆدا رووبدات.

پەیوەندی هاملێت بە باوكی كوژراوەوە
پەیوەندی هاملێت بە باوكی كوژراوەوە وابەستەی حەقیقەت و خەیاڵ نییە، دەركەوتنی تارمایی لە نیوەشەودا لە وێنەیەكدا بەتەنیشت یەكەوە نیشان دەدرێت، تا باوك چیرۆكی كوشتن بگێڕێتەوە، لێرەوە تارمایی دەبێتەوە بەشێك لە گێڕانەوەی حەقیقەتی كوژراو، تارمایی خەیاڵ نییە، هێندەی مردوویەكە لە گۆڕدا هەڵساوەتەوە تا چیرۆكی كوژرانی خۆی بگێڕێتەوە، ئەوەش وێنەیەكی شكسپیریی روونە دەرهێنەر تەنیا ئەو وێنەیەی لە بارگاوی خەیاڵی بۆ تێگەیشتن لە دیمەنەكە دەرباز كردووە، جۆرە دراماتۆرگیەكی تیا كردووە كە باشتر لەو پەیوەندیەمان بگەیەنێت

هاوچەرخبوونی شكسپیر بۆ دەرهێنەر تەنیا دەستەواژەیەك نییە، هێندەی ئەو هاوچەرخێتیەی شكسپیر بەكردەوە لەناو نمایشدا ئامادەبوونی دەبێت، رووداو كارەكتەر لە ساتەوەختێكی مرۆڤی هاوچەرخدا روودەدەن، جل وبەرگ و شوێن وابەستەی دنیای ئەمڕۆن، ئەوە دیالۆگە رووداو دەخوڵقێنێت، بۆیە دەرهێنەر لە رووی پێكهاتەكانی نمایشەوە دەیەوێت جێپەنجەی خۆی وەك دەرهێنەرێكی شكسپیریی بخاتەڕوو.

رووداوەكان خێراتر لەوادەی خۆیان بەرەو پێش دەبات، گروپی نواندنەكە بریتین لە سێ ئەكتەر ژن و پیاوێك كە چوونەتە تەمەنەوە، لەگەڵ كوڕێكی گەنج، لە هۆڵی كۆشكەكە هاملێت خۆی كورسی ریز دەكات تا ببنە بینەری نمایشی گروپە شانۆییەكە، لەو هۆڵەی كۆشك پەنجەرە فراوانەكە لە رێگەی بۆیەی رەنگێكی كاڵەوە شێوەی دەچێتەوە سەر تابلۆی «شەوی پڕ ئەستێرەی»ڤان كوخ.

تابلۆكەی ڤان كوخ
تابلۆكەی ڤان كوخ لە پەنجەرەی ژوورێكی نەخۆشخانەیەكەی دەروونییە، كەوا گوزارشت لە بینینی ئەوە دەكات كە لە شەودا بینیویەتی، بۆیە لێرەدا كە پەنجەرەكە تۆنی رەنگەكەی دەچێتەوە سەر ئەو تابلۆیە، دەرهێنەر دەیەوێت گەشە بە ئاستی دەروونی هاملێت بدات، لە رێگەی تابلۆیەكی ڤان كوخەوە، لە هەمانكاتدا وێنەیەكی ئاوێتەیی شكسپیرێكی ڤان كوخیانە بەرجەستە بكات، هەڵبەت ڤان كوخ لە ژیانی خۆیدا سێ ساڵ لە بەریتانیا ژیاوە كە شیكردنەوەی كردووە بۆ چەند نووسەرێكی ئینگلیزیی وەكو شكسپیر و چارلز دیكنز، بۆیە ئەو مۆركەی لەو نمایشەدا وێنەیەكی هەرەمەكیانە نییە، بەقەد ئەوەی پڕۆسەیەكی وردی تێگەیشتنە لە پەیوەندیی ئەو دوانە، كە دەر‌هێنەر ئەو تابلۆیە دەكاتە دنیابینێكی هاملێتیانە.

كاتێك تیپە شانۆییەكە نمایشەكە پێشكەش دەكەن و پاشای نوێ دۆخی دەروونی تێك دەچێت و ئەو دەمەی لەگەڵ باوكی ئۆڤیلیا قسە دەكات، هاملێت لەبەردەم تیشكی پەنجەرەكە كەوا دیمەنێكی تاریكە، بەڵام پەنجەرەكە لەناو ئەو تاریكیەدا تەواو تابلۆكەی ڤان كوخ بەرجەستە دەكات.

ئەو پەیوەندییە قووڵكردنەوەی دنیابینی شكسپیرە بۆ كارەكتەر، كە كۆتاییەكەی پارێزگاری لە شەڕە شمشێرەكە دەكات، بەڵام لە رێی رووناكییەوە نامەیەكی ترسناك بۆ دوای مەرگی هاملێت و دایك و پاشای تازە دەخاتەڕوو، ئەویش هۆڕاشیۆ لەناو تەرمی مردووەكان هێرشی جەنگی پێ رادەگەیەنرێت، جەنگێك رووناكییەكی سووری خوێناوی سەر شانۆكە داگیر دەكات، وەك بەردەوامیەك بۆ تراژیدیایەكی شكسپیریی كە بەرۆكی مرۆڤی هاوچەرخی گرتۆتەوە، لێرەوە تێدەگەین بۆچی دەرهێنەر دەیەوێت لەدیدی مرۆڤی ئەم رۆژگارەوە هاملێت نمایش بكات و دەری بكات لەناو فۆرمێكی كلاسیكی، چونكە كۆتاییەكەی زۆر روون بۆمان دەخاتە روو كە ئەو ئێستایەی ئێمە تیایداین ژیانە لەناو تراژیدیایەكی شكسپیریی، ئەوەش ئەو گەڕانەوەییە بۆ یان كۆت كە شكسپیری بەشانۆنووسی هاوچەرخ ناوبرد.

 124 جار بینراوە