سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاكان پێویستە ‌‌له‌ كه‌ركوك

نه‌جات حسێن، ئه‌مینداری ره‌وتی حیكمه‌ له‌ كه‌ركوك

ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاكان پێویستە ‌‌له‌ كه‌ركوك

دیداری- سۆران داودی

میوانی ئه‌مجاره‌ نه‌جات حسێن ئه‌مینداری ره‌وتی حیكمه‌یه‌ له ‌كه‌ركوك، كه‌ حزبێكی شیعه‌یه‌ و عه‌مار حه‌كیم سه‌رۆكایه‌تی‌ ده‌كات، بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر پرسێكی گرنگی ناوخۆیی كه‌ركوك و عیراق به‌گشتی.

نابێت له‌كه‌ركوك جیاكاری
له‌نێوان پێكهاته‌كاندا بكرێت

*ره‌وتی حیكمه‌ چۆن له‌ كه‌ركوك و پرسی ئه‌م پارێزگایه‌ ده‌ڕوانێت؟
ئێمه‌ له‌ ره‌وتی حیكمه‌ی‌ نیشتمانی ئاڵای نیشتمانمان به‌رزكردۆته‌وه‌، به‌بێ جیاكاری، ئه‌وه‌ش ته‌نها قسه‌ و دروشم نییه‌، به‌ڵكو دروشم و كاركردنه‌، مێژوویه‌كمان هه‌یه‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت، ئێمه‌ پێمانوایه‌ كه‌ركوك عیراقێكی بچووككراوه‌یه‌ وه‌ك چۆن به‌رده‌وام ئه‌وه‌ ده‌وترێت، ده‌سته‌واژه‌ی‌ عیراقێكی بچووككراوه‌ش، باجی خۆی‌ هه‌یه‌ و ده‌بێت بدرێت، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێویسته‌ جیاكاری و پاكتاو له‌نێوان ئه‌م پێكهاته‌ و ئه‌و پێكهاته‌دا نه‌كرێت.

پێشتر خه‌ڵكی سكاڵای خۆیان ده‌گه‌یانده‌ ئه‌نجومه‌نی پارێزگای كه‌ركوك

*پێشتر ئه‌نجومه‌نی پارێزگای‌ كه‌ركوك جووڵه‌ و ئاراسته‌ی‌ ئیداره‌ی‌ پارێزگاكه‌ی‌ رێكده‌خست، ئایا ئێستا شێوه‌ی‌ ئیداره‌ و به‌ڕێوه‌بردنی‌ كه‌ركوك چۆنه‌ و له‌ چ بارودۆخێكدایه‌، به‌تایبه‌تی كه‌ هیچ جۆره‌ چاودێریكردنێكی‌ سیاسی و ئیداری‌ له‌سه‌ر نییه‌؟
ئێمه‌ له‌ عیراق ده‌یان ساڵ و ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین سه‌دان ساڵ، له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتێكی دیكتاتۆریدا ژیانمان به‌سه‌ربردووه‌، ته‌نیا كه‌سێك فه‌رمانڕه‌وایی كردووه‌، یه‌ك سوڵتان فه‌رمانڕه‌وایی كردووه‌، دواتر پادشایه‌ك و ئینجا سه‌رۆكێك و ئیتر به‌و شێوه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ دیموكراسیمان تاقی نه‌كردۆته‌وه‌.

ره‌نگه‌ كه‌سانێكی زۆر رق و كینه‌یان له ‌دڵدا بێت و به‌هۆی‌ بوونی‌ گه‌نده‌ڵیشه‌وه‌ هه‌ڵوێستێكیان ‌به‌رامبه‌ر ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاكان وه‌رگرتبێت، من لێره‌وه‌ دڵنیایان ده‌كه‌مه‌وه‌ کە به‌ڵێ گه‌نده‌ڵی هه‌یه‌، به‌ڵام كێشه‌كه‌ له‌ سیستمە‌كه‌دا نییه‌، به‌تایبه‌تیش له‌ پێكهێنانی حكومه‌ته‌ خۆجێییه‌كان و ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاكاندا، كه‌ له ‌رێگه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ هاووڵاتیانی ئه‌و پارێزگایانه‌ ده‌توانن ئه‌و كه‌سه‌ هه‌ڵبژێرن كه‌ به‌ گونجاوی‌ ده‌زانن و به‌ نوێنه‌ری راسته‌قینه‌ی‌ خۆیانی‌ داده‌نێن و به‌ ده‌ستپاك و دڵپاكی ده‌زانن، كه‌ پێویستیشه‌ كه‌سه‌كان ئه‌زموونی زۆریان هه‌بێت و په‌یوه‌ندیی‌ باشیان هه‌بێت بۆئه‌وه‌ی‌ له‌ ئه‌نجومه‌نه‌كاندا چاودێریی پارێزگاری پارێزگاكان بكه‌ن كه‌ ئه‌وان هه‌ڵیانبژاردووه‌، به‌ڵام هه‌ندێك ده‌نگ هه‌ن كه‌ نامه‌وێ به ‌ده‌نگی نه‌شاز ناویان ببه‌م، كورتبین و بێئاگان له‌ كاری‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاكان، چونكه‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا ئه‌ركی چاودێریكردن و به‌دواداچوونی كاری‌ لێپرسراوانی هه‌یه‌ له‌ پارێزگاره‌وه‌ تا ده‌گاته‌ بچووكترین فه‌رمانبه‌ر.

ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای كه‌ركوك له ‌41 ئه‌ندام پێكده‌هات، هه‌موو تاكه‌كانی‌ ناو شاری‌ كه‌ركوك ده‌یانتوانی سه‌ردانی‌ ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌ن بكه‌ن و سكاڵایان له‌لا بكه‌ن، به‌و پێیه‌ی‌ ئه‌و ئه‌ندامانه‌ ده‌سه‌ڵاتیان هه‌بوو ده‌یانتوانی له‌پێناوی به‌دیهێنانی‌ داواكاریی هاووڵاتیاندا كاربكه‌ن.

به‌داخێكی زۆره‌وه‌ كه‌ گه‌نده‌ڵیی له‌ هه‌موو عیراقدا بڵاوه‌، من خۆم هه‌میشه‌ ده‌ڵێم ئه‌گه‌ر په‌رله‌مان كۆتایی به ‌كاری‌ ئه‌نجومه‌نه‌كان بهێنایه‌، كه‌ گه‌نده‌ڵی زۆریان تێدا هه‌بووه‌.

ده‌بوایه‌ هه‌موو چوار ساڵێك ئه‌نجومه‌نی كه‌ركوكیش هه‌ڵبژاردنی بۆ بكرایه‌

* له ‌كه‌ركوك له ‌سایه‌ی‌ ئه‌م بارودۆخه‌ی‌ ئێستادا‌، وه‌ك هه‌موومان ده‌زانین، ململانێی سیاسی هه‌یه‌ و چه‌ندین كێشه‌ی‌ هه‌ڵواسراویش هه‌یه‌، كه‌ بۆ ماوه‌ی‌ چه‌ندین ساڵ و چه‌ندین ده‌یه‌یه‌ لە ئارادان، بابه‌ت و كێشه‌كانی كه‌ركوكیش له‌گه‌ڵ پارێزگاكانی‌ تر جیاوازه‌، ئایا هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای كه‌ركوكیش، كێشه‌یه‌كی‌ ئاڵۆزتر بۆ شاره‌كه‌ دروست ناكات؟
ئێمه‌ وه‌ك ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك، كاتێك باس له ‌گه‌واهییه‌كان ده‌كه‌ین، تانه‌مان لێ ده‌درێت و بریندار ده‌كرێین، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌ن بووین، به ‌ئێمه‌ ده‌وترا كه‌ ده‌یانه‌وێت بمێننه‌وه‌ وه‌ك ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌ن، سووربوونی‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا وه‌ك خۆی‌ بمێنێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ رۆڵێكی گه‌وره‌ی‌ هه‌بوو، وه‌ك وتم: كه‌ركوك عیراقێكی بچووكه‌، كاتێك پارێزگار كورد ده‌بێت، هه‌وڵ ده‌دات به‌رژه‌وه‌ندیی كورده‌كان بپارێزێت، كاتێكیش پارێزگار عه‌ره‌ب بێت، هه‌مان شت ده‌كات، ئه‌گه‌ر توركمانیش بێت ره‌نگه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ بكات، بۆیه‌ رێگا چاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا بمێنێته‌وه‌.

بڕیاری‌ په‌رله‌مانی‌ عیراقیش له‌باره‌ی‌ ئه‌و بابه‌ته‌وه‌ هه‌ڵه‌بوو، چونكه‌ هۆكار ئه‌وان خۆیان بوون وایانكرد ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا ماوه‌كه‌ی‌ درێژببێته‌وه‌، ده‌بوو هه‌موو چوار ساڵ جارێك هه‌ڵبژاردن بكرێت، به‌ڵام به‌هۆی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانی‌ خۆیانه‌وه‌، ناكۆكی له ‌نێوانیان دروستبوو.

من ده‌ڵێم ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاكان زۆر پێویستن و به‌تایبه‌تیش بۆ كه‌ركوك، چونكه‌ وه‌ك ده‌بینن ئێستا ده‌سه‌ڵات له‌ كه‌ركوك به‌ده‌ست یه‌ك پێكهاته‌وه‌یه‌، پێكهاته‌كانی‌ تر لێی ناڕازین و ترسیان هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا هه‌بوایه‌، ئه‌و ترسه‌ كه‌متر ده‌بوو، چونكه‌ كه‌سێك هه‌بوو له‌ ده‌سه‌ڵاتدا نوێنه‌رایه‌تی‌ خه‌ڵكی بكات.

به‌رپرسی توركمان هه‌یه‌ پرۆژه‌ی‌ پێدراوه‌ له‌به‌رامبه‌ر بێ ده‌نگبوون

*ئایا له‌ناو پێكهاته‌ و گه‌لی توركمان، ئه‌و هه‌سته‌ هه‌یه‌ بارودۆخی ئێستای‌ كه‌ركوك نموونه‌یی بێت؟
بێگومان پێش ئۆپەراسیۆنی سه‌پاندنی یاسا، هه‌ندێك سیاسه‌تمه‌دار هه‌بوون زمانیان زۆر درێژبوو، كاتێك قسه‌یان له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات یان پارێزگار یان ئه‌وانیتر ده‌كرد، به‌ڵام ئێستا به‌ته‌واوی‌ متبوون و نقه‌یان لێوه‌ نایه‌ت، گوێمان له‌ ده‌نگیان نییه‌، له‌كاتێكدا چه‌ندین هه‌ڵه‌ی‌ گه‌وره‌ هه‌یه‌ و ئه‌وان ده‌یبینن و ده‌یبیستن، به‌ڵام بوێریی ئه‌وه‌یان نییه‌ ناڕه‌زاییش ده‌رببڕن، ره‌نگه‌ به‌شێك له‌ لێپرسراوانی‌ توركمان به‌رژه‌وه‌ندیی‌ تایبه‌تییان له‌گه‌ڵ بارودۆخی ئێستادا هه‌بێت و پڕۆژه‌یان پێدرابێت، له‌به‌رامبه‌ر بێده‌نگبوونیان، له‌سه‌ر چه‌ند پرس و بابه‌تێك كه‌ پێشتر له‌سه‌ری‌ بێده‌نگ نه‌دەبوون، بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌تیی خۆیان، هه‌ندێك به‌رپرس پڕۆژه‌ی پێدراوه‌ و هه‌ندێكی تر رێژه‌ی‌ دامه‌زراندنی پێدراوه‌، بۆ نموونه‌ له‌ فڕۆكه‌خانه‌ و له‌ فڵان به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی به‌و شێوه‌یه‌، هه‌ربۆیه‌ بێده‌نگبوون.

هه‌رچی بارودۆخی ئه‌منییه‌ له‌ كه‌ركوك، ته‌نیا باس له‌ناو شاری‌ كه‌ركوك ده‌كه‌م، نه‌ك هه‌موو سنووره‌كانی‌ پارێزگاكه‌، ئارامه‌، ئه‌وه‌ش هه‌ر ته‌نیا به‌هۆی‌ به‌هێزیی‌ ده‌زگا ئه‌منییه‌كانه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو به‌هۆی‌ بڕوابوونی پێكهاته‌كانی‌ كه‌ركوكه‌ به‌وه‌ی‌ پێكه‌وه‌ژیانی‌ هاوبه‌ش و ئاشتی كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ئامانجی‌ هه‌مووانه‌.

كێشه‌ی زه‌وی و زاری كه‌ركوك

*دوای‌ تێپه‌ڕبوونی‌ نزیكه‌ی‌ بیست ساڵ به‌سه‌ر گۆڕینی ده‌سه‌ڵات له‌ عیراق، هێشتا چه‌ندین زه‌ویوزار هه‌ن كه‌ هی توركمانه‌كانیشی تێدایه‌، نه‌گه‌ڕێنراونه‌ته‌وه‌ بۆ خاوه‌نه‌كانیان، به‌بۆچوونی ئێوه‌ هۆكاری ئه‌وه‌ چییه‌؟
له‌ساڵه‌كانی‌ 2013 و 2014 و 2015 ئه‌ندامی لیژنه‌ی‌ به‌دواداچوونی‌ پرسی زه‌ویوزاره‌كان بووم، ئه‌وكات شه‌ممه‌ری‌ وه‌زیری‌ داد بوو، تیمێكمان دروستكرد و سه‌ردانی وه‌زاره‌تمان كرد و له‌گه‌ڵ وه‌زیر گفتوگۆمان كرد، وه‌زیر پێشتر خوێندكارێكی حه‌وزه‌ی‌ عیلمی بوو، من پێمووت: سه‌ماحه‌تی شێخ، دادپه‌روه‌ریی‌ حه‌زره‌تی عه‌لی له‌كوێیه‌؟ كه‌ له‌ یه‌كێك له‌ وته‌كانیدا وتویه‌تی‌: «ئه‌گه‌ر پاره‌یه‌كی‌ زه‌وتكراو هه‌بێت و هاوسه‌رگیریی‌ پێ كرابێت و چه‌ندین خێزانی پێ دروستكرابێت، ئه‌و پاره‌یه‌ هه‌ر ده‌گه‌ڕێنمه‌وه‌ بۆ خاوه‌نه‌ ره‌سه‌نه‌كانی خۆیان، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بارودۆخه‌كه‌ گه‌یشتبێته‌ ئه‌و قۆناغه»‌، وتم ئه‌ی ئێوه‌ له‌كوێن بۆ ئه‌وه‌؟ وتی: به‌ڵێ وایه‌ «پێموت: سه‌دامی‌ نه‌فره‌تی یاسایه‌كی‌ له‌ناو ئه‌نجومه‌نی‌ به‌ناو سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕشی ئه‌وكاته‌ ده‌ركردبوو، له‌باره‌ی‌ كه‌ركوك و به‌و یاسایه‌ ده‌ستی گرت به‌سه‌ر زه‌ویوزاری‌ هه‌موو پێكهاته‌ نا عه‌ره‌به‌كاندا، به‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ نووسرابوو، به‌ بڕیاره‌كه‌ كه‌وته‌ لێسه‌ندنه‌وه‌ و كوژاندنه‌وه‌ی‌ موڵكایه‌تی‌ هه‌موو ئه‌و زه‌ویوزارانه‌ بۆ كه‌سانی نا عه‌ره‌ب له‌ناو پارێزگای‌ كه‌ركوك، به‌و مانایه‌ی‌ ته‌نیا پێكهاته‌ی‌ عه‌ره‌ب بۆی‌ هه‌بوو ببێته‌ خاوه‌نی‌ زه‌ویوزار، وتم: ئه‌مه‌ سته‌مه‌ یان نا؟ وتی: به‌ڵێ سته‌مه‌، وتم ئێستا كاتێک داوای‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و بڕیاڕانه‌ ده‌كه‌ین، ده‌ڵێین: توانای بڕیاڕی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕشی‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ ده‌گاته‌ ئاستی هێزی‌ بڕیاڕه‌كانی‌ په‌رله‌مانی‌ عیراق، بۆیه‌ پێویسته‌ په‌رله‌مان ئه‌و بڕیاڕانه‌ هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌.

بڕگه‌یه‌كی‌ تری نووسینگه‌ی‌ كاروباره‌كانی‌ باكوور هه‌بوو، ئه‌میش ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی‌ چه‌ند زه‌ویوزارێكی پێكهاته‌ ناعه‌ره‌به‌كانی‌ له‌خۆگرتبوو.

وه‌زیر پشتیوانی هه‌ڵوێستی ئێمه‌ی‌ كرد و وتی: له‌گه‌ڵ ئێوه‌دام، یه‌ك مانگ مۆڵه‌تم پێبده‌ن، له ‌كۆبوونه‌وه‌ی‌ داهاتوودا بڕیاڕێك له‌باره‌ی‌ ئه‌و بابه‌ته‌وە ده‌رده‌كه‌ین، دوای‌ مانگێك رۆیشتینه‌وه‌ و بینیمان هه‌ڵوێستی گۆڕاوه‌ و وه‌كو ئه‌وە وابوو کە ئەو وه‌زیره‌ی پیشتر نه‌بووبێ كه‌ بینیبوومان، به‌جۆرێك قسه‌ی‌ ده‌كرد كه‌ پێشتر واده‌ی‌ ئه‌م كۆبوونه‌وه‌یەی دیاری نه‌كردبێت. پێم وت: جه‌نابی وه‌زیر پێش مانگێك قسه‌كانت به‌جۆرێكی تربوون و ئێستاش شتێكی تر ده‌ڵێیت، وتی به‌ڵێ: پێیان وتم ئه‌مانیش به‌هه‌مان شێوه وه‌ك بڕیاڕه‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕشن و پێویستیان به‌وه‌یه‌ له‌ناو په‌رله‌ماندا بڕیاڕ له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یان بدرێت، په‌رله‌مانیش پێچه‌وانه‌كه‌ی‌ ده‌ڵێت.

دواتر ئه‌وه‌مان بۆ ئاشكرابوو، لۆبییه‌ك له‌ په‌رله‌مانی‌ عیراقدا هه‌یه‌، ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌یه‌ و ره‌چاوی‌ به‌رژه‌وه‌ندیی لایه‌نه‌كانی‌ تر ده‌كات، من هه‌میشه‌ ده‌مووت: زۆرینه‌ له‌ناو په‌رله‌مان شیعه‌یه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌وان به‌راستی له ‌دژی‌ سه‌دام و بڕیاڕه‌كانی‌ سه‌دام بوونایه‌، سه‌عاتێك به‌س بوو بۆ ئه‌وه‌ی‌ بڕیاڕێك ده‌ربكه‌ن به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ سه‌رجه‌م بڕیاڕه‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ به‌ناو سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕشی هه‌ڵوه‌شاوه‌.

به‌شیر وه‌ك سیمبوڵی سته‌م له ‌توركمان له‌ سه‌رده‌می به‌عس

*گوندی‌ به‌شیر سیمبولی سته‌مكردنه‌ له‌ توركمانه‌كان، ئه‌و گونده‌ به‌رجه‌سته‌ی‌ وێنه‌یه‌كی‌ گشتی سته‌ملێكراوییه‌ له‌ كه‌ركوك، ئایا ئه‌و خزمه‌تگوزارییانه‌ی‌ پێشكه‌ش به‌ گونده‌كه‌ كراوه‌، له‌ ئاست ئه‌و خزمه‌تگوزارییانه‌یه‌ كه‌ بۆ ناوچه‌كانی‌ تر كراون؟
نه‌خێر هه‌رگیز، ته‌نها هه‌ر به‌ڵێن و په‌یمانی‌ درۆیان پێدراوه‌ و هیچی تر، پێش دوو سێ مانگ له‌مه‌وبه‌ر چاوم به‌ كه‌سایه‌تییه‌كی‌ گوندی‌ به‌شیر كه‌وت، گوێم لێبوو له‌گه‌ڵ كه‌سێكی لێپرسراو باسی له‌ گه‌ڕان به‌دوای‌ رێكخراوێكدا ده‌كرد بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ناو گوندی‌ به‌شیر قوتابخانه‌یه‌كیان بۆ دروست بكه‌ن، من پێم وت، سه‌ماحه‌تی شێخ، ئه‌ی‌ هاوكارییه‌كانی‌ حكومه‌ت له‌كوێن؟ وتی: ته‌نها هه‌ر به‌ر گوێمان ده‌كه‌وێت و هیچیتر.

 392 جار بینراوە