سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » با ئه‌وانه‌ی ڕاژه‌ی زمانی کوردییان کردووه‌، له‌بیریان نه‌که‌ین!

هێندێ بابەتی زمانەوانیی

با ئه‌وانه‌ی ڕاژه‌ی زمانی کوردییان کردووه‌، له‌بیریان نه‌که‌ین!

دوکتۆر حوسێن موحەممەد عەزیز*

(26)

(1)
هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ تا ئه‌وڕۆ، هێندێ شاره‌زا و ڕۆژهه‌ڵاتناسی بیانی و کورد، سه‌باره‌ت به‌ مێژوو، ڕه‌چه‌ڵه‌کی کورد، فه‌رهه‌نگ، وێژه‌، ڕێزمان، دیالێکت، باسی مۆڕفۆلۆجی، فۆنۆلۆجی و سینتاکس، کۆڵینه‌وه‌ی زانستانه‌یان کردووه‌. هه‌رچه‌نده‌ هێندێ له‌ ئه‌و دید و بۆچوونانه‌، که‌موکوڕییه‌کی زۆریان تێدا هه‌یه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، هه‌موو ئه‌و مرۆڤه‌ لێهاتووانه‌، شایانی ئه‌وه‌ن، ڕێز له‌ خۆیان و کاره‌کانیان بگیرێ. چونکه‌ ڕاژه‌یه‌کی زۆری زمانی کوردییان کردووه‌، سه‌باره‌ت به‌ مێژووی کورد و زمانه‌که‌ی، گه‌لێ بابه‌تی گرنگیان پێشکه‌شکردووین و به‌ شێویه‌، گه‌ر ئه‌وان نه‌بوونایه‌، ئه‌وڕۆ زۆر شتمان بۆ ساغ نه‌ده‌بووه‌وه‌ و گه‌لێ شتمان ده‌فه‌وتا، به‌ تایبه‌تی سامانی فۆڵکلۆری نه‌ته‌وه‌یی کوردیمان، گه‌لێ په‌رشوبڵاوبووه‌، ئه‌وان ده‌سێکی باڵایان له‌ کۆکردنه‌وه‌ و پاراستنیدا هه‌بووه‌!

(2)
بۆیه‌ ده‌مه‌وێ، به‌گوێره‌ی مێژووی کاره‌کانیان له‌ بواری زمانی کوردیدا، ناوی هێندێ له‌ پسپۆره‌ بیانییه‌کان تۆمارکه‌م، هه‌م وه‌ک ئه‌مه‌کدارییه‌ک یادیانکه‌مه‌وه‌. هه‌م بیری خوێنه‌ری کوردیشیان بێنمه‌وه‌. بۆ نموونه‌:
(ماوریزۆ گارزۆنی ـــ 1787، گ. گێۆرنالی ـــ 1836، خۆدسکۆی ـــ 1857، د. ئارنیست مه‌کاریۆس ـــ 1858، پێته‌ر لێرخ ـــ 1858، فریدریک میوله‌ر ـــ 1864، سانۆڵ ڕهینا ـــ 1872، ڤلادیمیر فیۆدۆرۆڤیچ مینۆڕسکی ـــ 1877، ئه‌لێکسانده‌ر ژابا ـــ 1879، فه‌رنیناد یوسیستی ـــ 1880، ئه‌لبیرت سۆسین ـــ 1898، دێ مۆرگان ـــ 1904، ئۆسکارمان ـــ 1907، پڕۆفیسۆر ماکسیمیلیان بێتنه‌ر ـــ 1913، مێجه‌رسۆن ـــ 1919، فۆسیۆم ـــ 1919، ماکاس هۆگۆ ـــ 1926، فازه‌ر پاوڵ بێدار ـــ 1926، گاردین ـــ 1929، ئا. خاچه‌تۆریان ـــ 1932، کارڵ هادانک ـــ 1938، د. مه‌که‌نزی ـــ 1961، تسوکه‌رمان ـــ 1962 …)

(3)
له‌نێو کوردیشدا، گه‌لێ نووسه‌ر، زانا و شاره‌زا، له‌ بواری زمانی کوردیدا، کارێکی زۆریان کردووه‌، ده‌سڕه‌نگینی خۆیان نوواندووه‌ و هێنده‌ی پێیان کراوه‌، درێغیان نه‌کردووه‌، گه‌لێ گه‌وهه‌ری وشه‌ی بریسکه‌داریان کۆکردووه‌ته‌وه‌، ڕسته‌ی مرواری پڕ بایه‌خ و جوانیان لێ هۆنیوه‌ته‌وه‌، سه‌ره‌تای بناغه‌یه‌کیان بۆ زمانی کوردی داڕشتووه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ نابێ، ناوی چه‌ندین ده‌سوپه‌نجه‌ی زێڕین و پێنووسی به‌بڕشتی ڕه‌نگینی مامۆستایانی وه‌ک: (شه‌رفخانی به‌دلیسی، مه‌لامه‌حموودی بایه‌زیدی، حوسێن حوزنی موکریانی، مه‌لاڕه‌شیدبه‌گی بابان، سه‌عید سدقی بابان، مه‌لای گه‌وره‌ی کۆیه‌، تۆفیق وه‌هبی، موحه‌ممه‌د ئه‌مین زه‌کی به‌گ، ره‌فیق حیلمی، هه‌ر پێنج به‌درخانییه‌کان: مقداد، مه‌دحه‌ت، جه‌لاده‌ت، ره‌وشه‌ن و کامه‌ران، حاجی جوندی، ئایه‌توڵڵای مه‌ردۆخی کوردستانی، جه‌مال جه‌لال، ئیبراهیم ئەمین باڵدار، نوری عه‌لی ئه‌مین، برایم ئه‌حمه‌د، باکاییڤ، مه‌کسیمۆ خامۆ، ‌‌ێ‌. ب، هه‌وری، تایه‌ر سادق، جگه‌رخوێن، شێخ موحه‌ممه‌دی خاڵ، عه‌لادین سه‌جادی، مه‌لاعه‌بدولکه‌ریمی موده‌ڕیس و وه‌چه‌کانی، گیوی موکریانی، د. کوردۆییڤ، د. عیسمه‌ت شه‌ریف د. جه‌مال نه‌به‌ز، د. که‌مال فوواد، د. که‌مال مه‌زهه‌ر، د. عیززه‌دین مسته‌فا ره‌سووڵ، د. مارف خه‌زنه‌دار، د. فوواد حه‌مه‌خورشید، د. ئه‌وره‌حمانی حاجی مارف، د. کامیل به‌سیر، د. عه‌بدوڵڵا نه‌قشبه‌ندیی، د. پاکیزه‌ ره‌فیق حیلمی، د. نه‌سرین فه‌خری، عه‌مید ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن، موحه‌ممه‌د ئه‌مین هه‌ورامانی، که‌مال جه‌لال غه‌ریب، ره‌ووف ئالانی، مه‌سعوود موحه‌ممه‌د، …)مان بیر‌چێ.
ئاخر ئه‌م نووسه‌ره‌ به‌ڕیزانه‌، به‌گوێره‌ی توانای خۆیان، سه‌باره‌ت به‌ مێژووی ته‌مومژاوی زمانی کوردی و دیالێکته‌کانی، ڕێزمان، فه‌رهه‌نگ، پیتی عه‌ره‌بی و لاتین، ڕێنووسی کوردی، گه‌لێ شتی گرنگیان ڕوونکردووه‌ته‌وه‌ و ڕاژه‌یه‌کی زۆری زمانه‌که‌یان کردووه‌. یادیان به‌خیر و دروود بۆ گیانی پاکیان، کار و ناوه‌کانیان، هه‌ر زیندووبێ!

* نووسەر و مامۆستای زانکۆ

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*