سەرەکی » دۆسێ » نووسەرێكی سعودی لە توركیا دیارنامێنێت

خاشەقچی كێیە؟

نووسەرێكی سعودی لە توركیا دیارنامێنێت

بەرپرسانی سعودیە لەگەڵ توركەكان وتوێژییان دەستپێكردبوو لەبارەی دیارنەمانی جەمال خاشەقچی نوسەر و رۆژنامەنوسی سعودی.
خاشەقچی لەو دەمەی لە 2ی تشرینی یەكەمی 2018وە چووە نێو كونسوڵخانەی وڵاتەكەی لە ئیستەنبوڵ، دیارنەما.
سعودییەكان دەڵێن، ئەو لەپاش تەواوكردنی هەندێك مامەڵە، كونسوڵخانەكەی بەجێهێشتووە، بەڵام توركەكان پێیانوایە لەنێو بارەگای كنسوڵخانەكە ماوەتەوە و دەرنەچووە.
خەدیجە ئازرۆ، دەستگیرانی جەمال خاشەقچی رایگەیاندبوو، ترسی ئەوەی هەیە دەسەڵاتدارانی سعودیە توانیبێتیان بەشێوەیەك لە شێوەكان بیگوازنەوە بۆ وڵاتەكەی.
دەستگیرانەكەی خاشەقچی كە لەگەڵ هەندێك لە میدیاكاران لەبەردەم كونسوڵخانەی سعودیە لە ئیستەنبوڵ مانگرتیان دەستپێكردبوو بە (بی بی سی) راگەیاندبوو، هەموو ئەوانەی دەگوترێن لەبارەی رێگەدان بە چوونە نێو كونسوڵخانەكە و پشكنینی بۆ تەئكیدبوونەوە لەسەر نەبوونی خاشەقچی لە بارەگاكەدا، «درۆیە و دوورە لە راستییەوە».
خاشەقچی وتارەی راوبۆچوونی لە رۆژنامەی واشنتۆن پۆست دەنوسی و تێیدا رەخنەی لە هەندێك لە سیاسەتەكانی سعودیە و دەستوەردانی سەربازی ریاز دەكرد لە یەمەن.
بەرپرسانی ئەمریكا لە 3ی تشرینی یەكەمی 2018، رایانگەیاند كە بەدواداچوون بۆ كەیسی خاشەقچی دەكەن.

هەڵوێستی سعودییەكان
كونسوڵخانەی گشتی شانشینی عەرەبی سعودیە لە ئیستەنبوڵ رایگەیاندبوو، بە وردی چاودێری ئەو بابەتانە دەكات كە لە میدیاكاندا لەبارەی دیارنەمانی جەمال خاشەقچی رۆژنامەنوسی سعودیەوە بڵاودەكرێنەوە، ئەمەش بەپێی ئاژانسی دەنگوباسی سعودیە.
وەك ئاژانسەكە باسی دەكات، رۆژنامەنوسە سعودیەكە سەردانی كونسوڵخانەی وڵاتەكەی كردووە، بەڵام دواتر رۆیشتووە.
ئاژانسی دەنگوباشی سعودیە لە زاری بەرپرسانی كونسوڵخانەی وڵاتەكەی لە ئیستەنبوڵ بڵاویكردۆتەوە»لەگەڵ دەسەڵاتدارانی خۆجێی توركیا، بەدواداچوون دەكەن بۆ دۆزینەوەی سەرەداوی دیارنەمانی هاوڵاتی جەمال خاشەقچی لەپاچ دەرچوونی لە بارەگای كونسوڵخاتەكە».
پەیامنێری (بی بی سی) دەڵێت، لەماوەی چەند رۆژی رابردوو، تێبینی هیچ بڵاوەپێكردنێكی ئەمنی لەبەردەم بارەگای كونسوڵخانەی سعودیە لە ئیستەنبوڵ، نەكراوە.

هەڵوێستی توركیا
رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆكی توركیا رایگەیاندبوو» بۆخۆی چاودێری لێكۆڵینەوەكان دەكات سەبارەت بە دیارنەمانی جەمال خاچەقچی رۆژنامەنوسی سعودیە، و ئەنجامی لێكۆڵینەوەكانیش بەهەر شێوەیەك بن رادەگەیەنرێن».
بەرپرسە توركەكان پێیانوایە «خاشەقچی لەنێو كونسوڵخانەی سعودیە لە شاری ئیستەنبوڵ كوژرابێت».
ئەردۆغان بە رۆژنامەوانانی راگەیاندبوو»لێكۆڵەران بەدواداچوون بۆ تۆماری كامێراكانی چاودێری دەكەن تا رێڕەوی خاشەقچی دیاریی بكەن» كە بەوە ناسرابوو رەخنەی لە هەندێك سیاسەتی سعودیە دەگرت.
خاشەقچی، رۆژنامەنوس بوو لە هەندێك لە رۆژنامە حكومییەكانی وڵاتەكەی، باشان پۆستی راوێژكاری پێشووی هەواڵگری وەرگرتبوو، لە ساڵی رابردوودا وڵاتەكەی بەجێهێشت و راگەیاندبوو كە ترسی لەخۆی هەیە بەهۆی هەڵوێستەكانی دژ بە جەنگ لە یەمەن، و رەخنەگرتنی لە دەستگیركردنی نەیاران لە سعودیە.
لە 3ی تشرینی یەكەمی 2018، خاشەقچی سەردانی كونسوڵخانەی وڵاتەكەی كردبوو بەمەبەستی دەركردنی هەندێك بەڵگەنامە. سعودییەكان دەڵێن پاش ماوەیەكی كەم بارەگای كونسوڵخانەكەی بەجێهێشتووە، بەڵام دەستگیرانەكەی دەڵێت، بەدرێژایی رۆژ چاوەڕوانی كردووە، بەڵام لە كونسوڵخانەكە دەرنەچووە.
ئاژانسی (رۆیتەرز) لە زاری بەرپرسانی توركیاوە بڵاویكردبۆوە «پێیانوایە خاشەقچی لەنێو بارەگای كونسوڵخانەی سعودیە كوژرابێت»، بە هەمان شێوە یاسین ئەقتای راوێژكاریی ئەردۆغانیش هەمان قسەی كردووە كە دۆستی رۆژنامەنوسە سعودیەكەیە.
بە گوتەی ئەقتای»بەبۆچوونی من لەنێو كونسوڵخانەكەدا كوژراوە».
ئەردۆغان بە راشكاوی باسی لە چارەنوسی خاشەقچی نەكردووە و ئاماژەی بە چاودێریكردنی پەرسەندنی لێكۆڵینەوەكان كردووە و پێشبینیشی كردووە «ئەنجامەكان ئەرێنی بن».
سەرچاوەیەكی لە كونسوڵخانەی سعودیە رەتیكردبۆوە خاشەقچی لەنێو بارەگای كونسوڵخانەكەدا كوژرابێت و بە (رۆیتەرز)ی راگەیاندبوو»ئەوتۆمەتانەی لەو بارەیەوە بڵاودەكرێنەوە، پشت بە هیچ بەڵگەیەك نابەستن».
ولایەتە یەكگرتووەكان داوای رونكردنەوەی كردبوو لەو پرسە، بە گوتەی بەرپرسانی وەزارەتی دەرەوەی وڵاتەكە:»لەئێستادا هیچ بەڵگەیەكمان لەبەردەستدا نییە كە تەئكید لەسەر زانیارییە رۆژنامەوانییەكان بكاتەوە، بەڵام لە نزیكەوە چاودێری پەرەسەندنەكان دەكەین».
خەدیجە ئازرو دەستگیركرانی رۆنامەنوسە ونبووەكە بە (رۆیتەرز)ی راگەیاندووە»دەسەڵاتدارانی توركیا تەئكیدییان لەسەر نەكوژرانی جەمال نەكردۆتەوە، بڕواناكەم كوژرابێت».
هەڵوێستی ئەمریكا
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا، نیگەرانی خۆی دەربڕیبوو بەرانبەر بە چارەنوسی جەمال خاشەقچی رۆژنامەنوسی سعودی كە بۆ زیاتر لە هەفتەیەكە لە ئیستەنبوڵ دیارنەماوە و لەپاش چوونەژوورەوەی بۆ كونسوڵخانەی سعودیە لە شارەكە، بێسەروشوێنە.
ترەمپ لە 8ی تشرینی یەكەمی 2018، بە رۆژنامەوانی راگەیاندبوو كە (نیگەرانە بەرانبەر بە رووداوەكە»، «ئەوەی دەیبیستێت لەو بارەیەوە پێی خۆش نییە»، بۆیە هیوادارە كێشەكە چارەسەر بكرێت.
بە گوتەی ترەمپ»لەئێستادا كەس هیچ شتێك لەبارەی مەسەلەكەوە نازانێت. هەندێك چیرۆكی خراپ هەیە باس دەكرێت كە پێم خۆش نییە گوێیان لێبگرم».
پێشتر لینزی گراهام، سیناتۆری ئەمریكایی لەو بارەیەوە رایگەیاندبوو»گەر ئەو تۆمەتانەی رووبەڕووی سعودیە دەكرێنەوە لە پرسی دیارنەمانی خاشەقچی راستبن، ئەوا كاریگەرییەكی وێرانكەری دەبێت لەسەر پەیوەندییەكانی نێوان واشنتۆن و ریاز».
گراهام هۆشداریی دابووە سعودییەكان لەوەی كە «باجێكی قورس دەدەن».

وردەكاری رووداوەكە
خاشەقچی سەردانی كونسوڵخانەی وڵاتەكەی كردبوو لە ئیستەنبوڵ تا لە هاوسەری پێشووی جیاببێتەوە تا بتوانێت هاوسەرگریی لەگەڵ خەدیجە ئازرو، دەستگیرانە توركەكەی بكات كە لەگەڵیدا چووبووە كونسوڵخانەكە و چاوەڕێی هاتنەدەرەوەی كردبوو، بەڵام نەیبینبوو لە بارەگای كونسوڵخانەكە بێتە دەرەوە.
خەدیجە دەڵێت»خەمبار و شڵەژاو بوو، بەو هۆیەی دەچێتە كونسوڵخانەكە، لەوێ‌ داوایان لێكردبوو مۆبایلەكەی رادەست بكات، ئەم رێوشوێنە لە هەندێك نێردەی دیپلۆماسی پیادە دەكرێت».
بە گوتەی خەدیجە»مۆبایلەكەی لای ئەو بەجێهێشتووە و پێی راگەیاندووە، پەیوەندی بە راوێژكارەكەی سەرۆك رەجەب تەیب ئەردۆغانەوە بكات گەر لە كونسوڵخانەكە نەهاتەدەرەوە.
هەروەها رایگەیاندبوو كە لەدەرەوەی بارەگای كونسوڵخانەكە لە كاتژمێر 13:00 (10 بە كاتی گرێنچ) تاوەكو نیوەی شەو چاوەڕوانی كردووە و نەیبینوە لە كونسوڵخانەكە بێتەدەرەوە، جارێكی تریش گەڕاوەتەوە كاتێك بۆ سەرلەبەیانی رۆژی دواتر كونسوڵخانەكە كراوەتەوە.

لێدوانی دەسەڵاتدارانی سعودیە توركیا
میر محەمەد بن سەلمان، جێنشینی شاهانەی سعودیە بە ئاژانسی بلۆمبێرگی راگەیاندووە:» ئەو (خاشەقچی) هاوڵاتییەكی سعودیە، سورن لەسەر ئەوەی بزانن چی بەسەرهاتووە، بەردەوامیش دەبن لە پەیوەندییەكانیان لەگەڵ حكومەتی توركیا تا بزانن جەمال چی بەسەرهاتووە».
بە گوتەی بن سەلمان:»بەپێی زانیارییەكانی ئێمە، چۆتە كونسوڵخانە و دوای چەند خولەكێك یان كاتژمێرێك چۆتە دەرەوە، دڵنیانیم، لێكۆڵینەوەكانمان لەو بارەیەوە لەڕێی وەزارەتی دەرەوە ئەنجام دەدەین تا بزانین لەو كاتەدا چی رویداوە».
راوێژكاری سەرۆكی توركیا راگەیاندووە، جەمال خاشەقچی رۆژنامەنوسی سعودی بۆ زیاتر لە هەفتەیەكە بێسەروشوێنە لە ئیستەنبوڵ.
یاسین ئەقتای لە لێدوانێكی بۆ ئاژانسی (رۆیتەرز) راگەیاندبوو، دەسەڵاتداران كارەكە بە بەشداریی «15 سعودی» كراوە، بەیاننامەكەی بەرپرسانی سعودیەشی سەبارەت بە نەبوونی كامێرای چاودێری لە بارەگای كونسوڵخانەكە بە شتێكی ناواقعی وەسفكردبوو.
سەرچاوەكانی توركیا لە 6ی تشرینی یەكەمی 2018 رایانگەیاندبوو، ئەنقەرە پێیوایە خاچەقچی لە نێو بارەگای كونسوڵخانەی سعودیە، بەهۆی رەخنەكانی لە سیاسەتی وڵاتەكەی، كوژراوە.
لەرپرسانی سعودیەش ئەو تۆمەتانەیان رەتكردبۆوە و رایانگەیاندبوو كە «بە تەواوەتی دوورن لە راستییەوە».
محەمەد عتێبی كونسوڵگەری سعودیە لە ئیستەنبوڵ، رەتیكردبۆوە بزانێت خاشەقچی لە كوێیە و رایگەیاندبوو»هاوڵاتی سعودی جەمال خاشەقچی، لە كونسوڵخانەی سعودیە یان لەنێو سعودیەدا نییە، ئێمە بەشوێنیدا دەگەڕێیین و نیگەرانیین لە دیارنەمانی».
بۆ ماویەكیش رۆژنامەی «واشنتۆن پۆست» ستونێكی بە بەتاڵی هێشتەوە وەك «پشتیوانی» لە جەمال خاشەقچی.
جەمال خاشەقچی كێیە؟
جەمال خاشەقچی كە لە ساڵی 1958 لە شاری مەدینەی سعودیە لەدایك بووە، بەوە ناسراوە رەخنەی توندی لە حكومەتی سعودیە دەگرت، بە تایبەت دوای ئەوەی محەمەد بن سەلمان بووە جێنشینی شاهانە و بەڵێیندا چاكسازیی نوێ‌ لە وڵاتەكەدا بكات كە هاوكاتە بوو لەگەڵ دەستپێكردنی تەوژمێك لە دەستگیركردن و سەركوتكاریی وەك خاشەقچی باسی دەكات.
رۆژنامەگەری لە زانكۆی ئیندیانای ئەمریكایی خوێندووە، ژیانی پیشەیی وەك پەیامنێری رۆژنامەوانی دەستپێكردووە، زیاتر ناوبانگی دەركرد دوای ئەوەی بە سەركەوتوویی رووداوەكانی ئەفغانستان و جەزائیر و كوەیت و خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی لە ساڵانەی نەوەدی سەدی رابردوودا، روماڵكرد.
لەو كەسانە بوو كە تەوژمێكی مشتومڕی دروست كرد، بەهۆی تویتێكی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی (تویتەر) كە تێیدا بەرگری لە یوسف قەرزاوی بانگخوازی ئیسلامی و كۆمەڵی ئیخوان موسلیمین كردبوو كە لەلایەن سعودیە و ئیمارات و بەحرێن و میسرەوە بە «تیرۆریست» پۆلێنكراوە.
جەمال خاشەقچی سەرنوسەری رۆژنامەی (ئەراب نیوز) بوو لە كۆتایی ساڵانی نەوەدەكان و بۆ ماوەی چوار ساڵ لەو پۆستەدا مایەوە.
لە ساڵی 2004 كرا بە سەرنوسەری رۆژنامەی وەتەن،ئەو پۆستەی كە دواتر دوورخرایەوە بەبێ‌ ئەوەی هۆكارەكەی رونبكرێتەوە.
لە هەمان ساڵدا، وەك راوێژكاری میدیایی میر توركی فەیسەڵ كاریی كرد. لەو كارەدا بۆ چەندان ساڵ بەردەوام بوو.
لە ساڵی 2015 كرا بە بەڕێوەبەری گشتی كەناڵی (العرب)ی هەواڵی كە بارەگاكەی لە مەنامە بوو لە بەحرەین، و خاوەنداریی بۆ میر وەلید بن تەڵاڵ دەگەڕایەوە، بەڵام هەر زوو داخرا.
لەو دەمەدا رۆژنامە خۆجێییەكان هۆكاریی داخستنی كەناڵەكەیان بۆ ناكۆكی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی بەحرێنی گێڕایەوە سەبارەت بە سیاسەتی داڕشتنی هەواڵەكان.
حكومەتی بەحرێنی هیچ لێدوانێكی لەبارەی هۆكاریی داخستنی كەناڵەكەوە نەدابوو.
خاشەقچی وەك شرۆڤەكاری سیاسی لە ژمارەیەك كەناڵی سعودی و عەرەبیدا دەركەوتووە.
لە مانگی ئەیلولی 2017، رۆژنامەی حەیاتی لەندەنی كە خاوەنەكەی میر خالید بن سوڵتانە، پەیوەندی لەگەڵدا خاشەقچیدا پچڕاند و رێگەی نەدا ئەو نوسینانەی لە رۆژنامەكەدا پێشتر بڵاویدەكردنەوە بڵاوبكرێنەوە، ئەمەش بە بیانووی «دەستدرێژیكردنە سەر سعودیە».

تاراوگە
خاشەقچی بەر لە دیارنەمانی لە تاراوگەی ئارەزوومەندانە لە ولایەتە یەكگرتووەكان دەژیا.
جاسۆن رەزائیان لە رۆژنامەی واشنتۆن پۆست دەڵێت»لەگەڵ هەموو ئەگەرێكی چاكسازیی، تووژمێكی نوێ‌ لە دەستگیركردن و سزای زیندانی و زیادكردنی رێوشوێنە سەركوتكارییەكان دەستپێدەكات».
هەر بە گوتەی ئەو»لەگەڵ هەموو خاڵێكی وەرچەرخان، جەمال لە واشنتۆن پۆست، لێكدانەوەیەكی روناكتر و رەخنەیەكی توندتری لەو وڵاتە دەگرت كە تێگەیشتن لێی كارێكی قورسە».

گرنگترین بەرهەمەكانی
خاشەقچی بەرهەمی نوسینی زۆرە كە بونەتە مایەی سەرسامی زۆرێك لەوانە (پەیوەندییە ئاڵۆزەكان- سعودیە دوای 11ی سێپتەمبەر) و (بەهاری عەرب و سەردەمی ئیخوان موسلیمین) و (داگیركردنی بازاڕی سعودی).
زۆر كات وەك شارەزایەك لە بواری كاروباری ناوخۆی سعودیە تەماشا دەكرا، تا كاتی بەجێهێشتنی وڵاتەكە لە ساڵی 2017، ئەمەش لە میانی ئەو راپۆرتانەی باسیان لە هەڵمەتێك دەكرد بۆسەر ئازادی رۆژنامەگەریی لە وڵاتەكە.

دیارنەمانی
خەدیجە ئازرو، دەستگیرانی جەمال خاشەقچی بە (بی بی سی)ی راگەیاندبوو، لە 2ی تشرینی یەكەمی 2018 چۆتە نێو بارەگای كونسوڵخانەی سعودیە لە گەڕەكی لیفانت لە ئیستەنبوڵ، بەڵام رێگەی پێنەدراوە لەگەڵیدا بچێتە ژوورەوە.
بە گوتەی خەدیجە، بەرپرسانی كونسوڵخانەی سعودیە پێیانڕاگەیاندووە كە خاشەقچی كونسوڵخانەكەی بەجێهێشتووە، بەڵام هەموو دەستەواژەكان ئاماژە بە مانەوە و دەستبەسەركردنی دەكەن لەنێو كونسوڵخانەكەدا.
خەدیجە لەگەڵ ژمارەیەك لە میدیاكارانی تورك لەبەردەم بارەگای كونسوڵخانەی سعودیە لە ئیستەنبوڵ مانیان گرتبوو، لە هەمان كاتدا یەكێك لە كارمەندانی كونسوڵخانەی سعودیە لە شارەكە رەتیكردبۆوە كونسوڵخانەكەیان هیچ زانیارییەكی لەبارەی دیارنەمانی خاشەقچییەوە هەبێت.

 311 جار بینراوە