سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » خۆشه‌ویستی و نیشتمان و مردن لای كه‌ژاڵ ئیبراهیم

خۆشه‌ویستی و نیشتمان و مردن لای كه‌ژاڵ ئیبراهیم

له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: پ.د.هێرش محه‌مه‌د ئه‌مین

له‌ناو قه‌سیده‌كانی دیوانی (باخچه‌كانی عیشق)ی كه‌ژاڵدا ره‌خنه‌گر و وه‌رگر حاڵه‌تی یه‌كگرتنێكی سه‌رنجڕاكێش له‌ نێوان خودی كه‌سی شاعیر و نیشتماندا به‌دی ده‌كرێت، تا ده‌گاته‌ ئاستی چڕبوونه‌وه‌ و چوونه‌ ناویه‌ك له‌ نێوان خودی شاعیر و نیشتمان، له‌ ژێر كاریگه‌ریی كه‌ش و هه‌وای ده‌روونیدا .
نیشتمان سیمای تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ له‌م دیوانه‌دا، بوونه‌وه‌رێكی تینووی تامه‌زرۆی ژیانه‌، بریسكه‌ی هه‌ورێكی تینوه‌، گه‌روویه‌كه‌ لێوه‌كانی به‌فره‌، بوونه‌وه‌رێكه‌ تینویه‌تی لێده‌باری لێره‌وه‌ ده‌بێت تێڕوانینێكی جیاواز نیشان بده‌ین و سه‌رنج له‌م كۆپله‌ شیعره‌ بده‌ین و ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وده‌رئه‌نجامه‌ی، كه‌ شاعیر هه‌میشه‌ نیشتمانه‌كه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی دڵیدا پێناسه‌ كردووه‌ و راشكاوانه‌ پێمان ده‌ڵێت «

وڵاته‌كه‌م بروسكه‌ی هه‌ورێكی تینووه‌
نه‌ خه‌زانی پایزێكی تووڕه‌و
نه‌ شه‌پۆلی روبارێكی سه‌ركێش
پێی ده‌زانن
بۆیه‌ گه‌ردنی ئه‌وه‌نده‌ به‌رزه‌
بزه‌و خه‌نده‌ی لێوه‌كانی و
پێستی سپی و گه‌ڵاو گوڵی
لێوه‌كانی، ده‌ڵی به‌فره‌
نیشتمان لای شاعیر گیاندارێكی دڵته‌نگه‌ له‌م پارچه‌ شیعره‌دا، سته‌م و كوشتن زۆرانبازی و خوێنڕشتن هه‌ڕه‌شه‌ له‌ خودی مرۆڤایه‌تی ده‌كات و ژیانی شیعر و سروشی ده‌ربڕین ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، چونكه‌ كه‌ خوێن له‌سه‌ر زه‌وی ده‌ركه‌وت، ژیان نامێنێت و هێزی ئه‌فراندن و هونه‌ری لی زه‌وت ده‌كات و نیشتمانی به‌ خوێن ره‌نگكراویش مه‌ترسیداره‌و، وێنه‌یه‌كی سامناكه‌و، شیعر تێیدا نیشته‌جێ‌ نابێت و شاعیرانیش تێیدا ئاسووده‌ نابن. كه‌ژاڵی شاعیر وێنای كچێك ده‌كات كه‌ تێره‌ به‌ تیشكی خۆر و ئه‌و هه‌ماهه‌نگیه‌ كاره‌ساتباره‌ی هه‌یه‌ له‌ نێوان نیشتمان و شاعیر له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی كێشه‌كاندا، شاعیر و نیشتمان ئاوێته‌ی یه‌كدی ده‌بن بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی باری ناهه‌موار و ناخۆش و خه‌ماوی و ته‌واوی رۆچوون و ترسیش گه‌مارۆیه‌كی رۆحییه‌، رۆحی نیشتمان و رۆحی شاعیر به‌ یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، شاعیر ده‌ڵێت:
نیشتمانه‌كه‌م شه‌قامه‌كانی
پڕن له‌ بۆنی ترس و
ده‌سته‌كانی پڕن له‌ بۆنی خیانه‌ت و
زمانه‌كانی پڕن له‌ بۆنی درۆ
ئه‌م نیشتمانه‌ ناوبنێم چی
وێنه‌ی نیشتمانه‌ مه‌ترسیداره‌كه‌ی له‌گه‌ڵ وێنه‌ی شاعیردا گه‌وره‌ ده‌بێت كه‌ ترس وله‌رز و نه‌بوونی ئارامی وئاسایش گه‌مارۆی داوه‌.
كه‌ژاڵ كاتێ‌ بۆ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی ده‌دوێت ده‌ڵێت:
ئێمه‌ هه‌ردووكمان زیندانین
تۆ زیندانی داب و نه‌ریت
منیش زیندانی ترس
كه‌ژاڵ وه‌سفی هێزی مردن ده‌كات كه‌ ژیان وێران ده‌كات، هه‌ستكردن به‌ جوانییه‌كان ناهێڵێت، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات كه‌ بێ‌ ئومێدی و فه‌وتانی لاوێتی ــ ژیان و خۆشه‌ویست ــ زاڵ‌ بێت، كاتێ‌ كه‌ ده‌ڵێت :
خه‌می دڵمان به‌ ئازاره‌
تێشووی ژیان ده‌یسوتێنی
تۆ بینوته‌ كاتێك
تۆڕ و ماسی ناگه‌ن به‌یه‌ك
گوڵی باخچه‌كانی دڵم
په‌ڕ په‌ڕ ده‌بێ
خۆشه‌ویستی له‌ ئاراسته‌كردنی شیعری كه‌ژاڵدا هێزێكی ئه‌رێنیه‌وه‌ گوڕ و تینێكی پاڵپشتیكه‌ره‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی نه‌مان و فه‌نابوون، هه‌روه‌ها خۆشه‌ویستی له‌ شیعره‌كه‌دا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ پاڵپشتییه‌كی رۆحه‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی مردن، هه‌روه‌ك ژیانێكی راسته‌قینه‌یه‌، شایانی ئه‌وه‌یه‌ هه‌موو پێناسه‌یه‌كی ژیانی هه‌بێت.
لێره‌وه‌ شاعیر له‌ پێگه‌ی خۆشه‌ویستیدا له‌ ئاستێكی ئاره‌زوومه‌ندانه‌دا ناوه‌ستێت، به‌ڵكو له‌ پێگه‌یه‌كی پاڕانه‌وه‌ و ده‌سته‌ونه‌زه‌ر له‌ به‌رده‌م خۆشه‌ویسته‌كه‌یدا ده‌رده‌كه‌وێت. پاڕانه‌وه‌ له‌ خودی خۆشه‌ویست وه‌ك هێزێكی ئه‌فسوناوی ده‌بینرێت كه‌ هێز و توانا ده‌به‌خشێته‌ مرۆڤـــ، ئا به‌م شێوه‌یه‌ له‌م دیوانه‌دا قه‌سیده‌ خۆشه‌ویستییه‌كانی ده‌بینین- قه‌سیده‌كانی پاڕانه‌وه‌ و مه‌راسیمی قوربانیدانی له‌ خۆگرتووه‌، كه‌ شاعیر به‌ڵگه‌نامه‌كانی ژیان ده‌به‌خشێته‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی ــ به‌و پێودانگه‌ی جوانیه‌كانی ژیانه‌.
تۆ كۆتری سپی ئاشتیت
خونچه‌ی گوڵی لێوه‌كانت هه‌ڵناوه‌رن
كه‌ ده‌بیته‌وه‌ په‌ڕه‌ی گوڵه‌ شه‌وبۆ
گۆرانی و مۆسیقا
ده‌بنه‌ په‌رژینی سۆزی ئاواز
سه‌ما ده‌كه‌ن هه‌ڵده‌په‌ڕن
ئه‌و شته‌ی كه‌ پشتگیری بۆچوونه‌ ره‌خنه‌ییه‌كه‌مان ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی قه‌سیده‌كانی ئه‌م دیوانه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌، ئاوێته‌بوونی گیانی نێوان هه‌سته‌كانی خۆشه‌ویستی و هه‌سته‌كانی ئازاری بۆ ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ شێوه‌یه‌ك خوشه‌ویستی ده‌رده‌خات كه‌ بریتییه‌ له‌ رزگاربوون له‌ ئازار و قوتاربوونه‌ له‌ مردن و تاریكایی ژیان. كه‌ژاڵ بۆ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی ده‌پاڕێته‌وه‌، پاڕانه‌وه‌یه‌كی حه‌زكردوو له‌ رزگاربوون، ده‌ڵێت :

ده‌ستی راستم له‌ ئه‌نگوسته‌چاوێكدا
به‌سه‌رسامیه‌وه‌ لێی روانیم و
به‌شه‌رمه‌وه‌ پێی ووتم «
تۆ بینیوته‌ هه‌ور بگری و
زه‌رده‌خه‌نه‌ كۆتایی بێ و
له‌سه‌ر رێگه‌ی ژووانی
دڵدارانی وڵاته‌كه‌م
دوو عاشقی سه‌ر هه‌ڵگرتوو
به‌شه‌ڕ هاتبن
دڵی شه‌ونمی دره‌ختێكیش
به‌نیگایه‌كی ئازاره‌وه‌ پێی وتم «
قه‌ت بینوته‌، له‌ نێوان دوو عاشقدا
زام و چه‌قۆ، شیعر و تفه‌نگ
له‌ یه‌كتری تۆرابن
منیش به‌ڕۆحێكی پڕ له‌ جۆگه‌له‌ی خه‌مه‌وه‌
لێم روانین و، پێم وتن
به‌ڵێ تاكو ئاوێنه‌ی ژیان پڕ ئه‌سته‌م بێ
ده‌یان چرۆی گه‌ش هه‌ڵده‌وه‌رێ
كه‌ژاڵ پانتاییه‌ك له‌ سۆز، زه‌وی، فراوان، دووربینی له‌ دیمه‌نه‌كانی ژیان و جموجۆڵه‌كانی له‌ ناخی شاعیردا چڕده‌بنه‌وه‌ له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی چێژه‌كانی ئازاروخه‌م و هه‌ر هێمایه‌كی تر كه‌ ئاماژه‌ بێت بۆ مردن ــ مادی بێت یا مه‌عنه‌وی ــ ئه‌مانه‌ هه‌موو به‌ چڕی له‌ دیوانه‌كه‌یدا كۆبوونه‌ته‌وه‌ ــ وێنه‌ هونه‌رییه‌كانی كه‌ پڕاوپڕبوون له‌ ژیان، هه‌روه‌ك له‌ مانه‌دا ده‌یبینین: هێشوه‌ ترێكانی دڵ، سه‌وزبوونی جوانی و هه‌ڵاڵه‌ی پرشنگدار. ئه‌م وێنانه‌ له‌ ئاستێكی دژدان به‌رامبه‌ر به‌و بوونه‌وه‌رانه‌ی ئاماژه‌ن بۆ لاوازی و مردن كه‌ بریتین له‌ : فرمێسك و خه‌م. له‌ به‌رجه‌سته‌كردنێكی هونه‌ریدا كه‌ هێمایه‌ بۆ وێناكردنی شاعیر بۆ عاشقێكی خۆی، تێیدا شاعیر بوونه‌وه‌وه‌رێكی قوربانیده‌ره‌ له‌ پێناو رزگاری نیشتمان، ده‌ڵێت :
هه‌ندێك جار ده‌بمه‌ چه‌تر و
په‌رژینی باخێكی وه‌نه‌وشه‌یی
تاكو دڕك و گوڵیش
بۆنی یه‌كتری بگرین
تێكه‌ڵاوبن به‌ نه‌شئه‌ی
ره‌نگ په‌مه‌یی
كه‌ژاڵ دڵی پڕه‌ له‌ خه‌م و تێشووی ئازار، ئازارێك كه‌ ته‌نها خودی شاعیره‌كان هه‌ستی پێده‌كه‌ن ئه‌وه‌تا له‌م كۆپله‌ شیعره‌ پڕ له‌ گوڵه‌ هه‌ناره‌یدا ده‌رده‌كه‌وێت و هه‌گبه‌كه‌ی رۆحی ده‌كاته‌وه‌
هه‌گبه‌كه‌م پڕه‌ له‌ كۆڵوانه‌ی خه‌م و
پرووشه‌ی هه‌ور و نمه‌ی باران
تاریكی ره‌ش كۆتایی دێ و
ژیان ره‌نگی په‌لكه‌زێڕینه‌ ده‌نه‌خشێنێ
بانگی ئازادی ده‌چڕێ بۆ نیشتمان
خۆشه‌ویستی له‌م تێڕوانینه‌ شیعریه‌وه‌یه‌ كه‌ ئازادی ده‌به‌خشێت، له‌ واقیعێكی ناهه‌مواری پڕ له‌ وێرانكاری و دیمه‌نی مردن و ئازارو ناڕه‌حه‌تی كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ خودی مرۆڤایه‌تی ده‌كه‌ن له‌ رێگه‌ی چه‌وساندنه‌وه‌و كۆیلایه‌تی و به‌مه‌به‌ستی هزر وده‌روونی. له‌م روانگه‌یه‌وه‌ شاعیر باس له‌ گۆڕانكاری ده‌كات له‌ میانه‌ی خۆشه‌ویستیه‌وه‌ به‌ره‌و چه‌ندین بوونه‌وه‌ری قاڵبوو به‌ هێزو شادی و ئازادی. بۆیه‌ هه‌ر به‌ خۆشه‌ویستی شاخێك و به‌ره‌به‌یانێك و باڵنده‌یه‌ك و گۆرانیه‌كی بۆ ژیان ئاماده‌ كردووه‌، كه‌ژاڵ ده‌ڵێت :
به‌ بوخچه‌یه‌ك سۆزه‌وه‌
به‌ به‌رچنه‌یه‌ك له‌ هێشووه‌ ترێی دڵمه‌وه‌
دێم بۆ لات
تاكوو سه‌وزایی جوانیم ببینینت
به‌ باوه‌شێك فرمێسك و
به‌پریاسكه‌یه‌ك خه‌مه‌وه‌
ده‌بمه‌وه‌ به‌ خونچه‌یه‌كی گه‌ش و
گه‌ش ده‌بمه‌وه‌ بۆجوانی باڵات
هه‌روه‌ها له‌ كۆپله‌یه‌كدا كه‌ ئه‌م شاعیره‌ زۆر جوان باسی نیشتمانه‌ دڵ برینداره‌كه‌ی ده‌كات كه‌ خۆشه‌ویستی پێناسه‌یه‌كی زۆر دژواره‌ تێدا وه‌ك باڵنده‌یه‌كی دیل وایه‌ راشكاوانه‌ هه‌ست و سۆزی ده‌رده‌بڕێت و ده‌ڵێت:
كه‌ تۆم ناسی
گردێك بووم، بووم به‌چیا
كانییه‌ك بووم ‌و بووم به‌ ده‌ریا
شه‌وێكی ئه‌نگوسته‌ چاو بووم
بووم به‌ گزنگی به‌یانی
باڵدارێكی نێو قه‌فه‌ز بووم
گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ سه‌رچڵی دره‌خته‌كان
بۆ نه‌غمه‌ی خۆش بۆ گۆرانی
خوێنه‌ری ئه‌م دیوانه‌ شیعرییه‌ هه‌ست ده‌كات له‌ به‌رده‌م جوانترین باخه‌كانی عیشقدایه‌، كه‌ چۆن عیشقی خۆشه‌ویسته‌كه‌ی ئامبازی عیشقی نیشتمان بووه‌، ئه‌ویش له‌ میانه‌ی ئاشتی و ئاسایش و ئاواته‌وه‌، بۆیه‌ خۆمان له‌به‌رده‌م چه‌ند وێنه‌یه‌كی هونه‌ری ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ ورده‌كارییه‌كانی سروشت ده‌بینینه‌وه‌، كه‌ ژیانیان لی هه‌ڵده‌قوڵێت، وه‌ك نمه‌ی باران، گوڵه‌كان، دره‌خته‌كان، شاخه‌كان، باڵنده‌كان، خوڕه‌ی ئاوه‌كان، لقه‌ شۆڕه‌وه‌بووه‌كان، به‌هار، نێرگز، به‌یانی، هه‌تاوی هونه‌ری، له‌م هه‌موو دیمه‌نانه‌دا وێنه‌ی خودی مرۆڤایه‌تیی تێربوو به‌ ئاره‌زوو و بزوتن تێده‌په‌ڕێنێت. جیاوازی زمان بووه‌ رێگر كه‌ نه‌توانم به‌ دوای سیما و ده‌نگی مۆسیقا و بزوتنی مۆسیقای زمان و شێوازی توانای زمانه‌وانیدا بگه‌ڕێم. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م جیاوازییه‌ نه‌بووه‌ رێگر و توانیم بگه‌مه‌ ڕێچكه‌ و واتاكانی ئه‌م جۆره‌ شیعره‌، كه‌ پڕواپڕه‌ له‌ گه‌رم وگوڕی شیعر و جیاكارییه‌ هونه‌رییه‌كان، به‌و هۆیانه‌وه‌ باخچه‌كانی عیشقی بۆ ده‌رخستین، كه‌ ژیان تێیدا ره‌نگ ده‌داته‌وه‌ و لای ئه‌و ژیان خۆشه‌ویستیی و شیعرو نیشتمان و ئازادی و ئاشتییه‌ .

 138 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*