سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » كتێبـی 28ی تەممووز ،دەروازەیەك بۆ پێداچوونەوە‌و مشتومڕ لەسەر كەركوك

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

كتێبـی 28ی تەممووز ،دەروازەیەك بۆ پێداچوونەوە‌و مشتومڕ لەسەر كەركوك

لەم دووتوێیەدا
رووداوی 28ی تەمموز كە بەهۆیەوە چەندین هاووڵاتیی شاری كەركوك شەهید و برینداربوون، لە وەختی خۆیدا جگە لەوەی رووداوێكی دڵتەزێن بوو، بووە مانشێتی زۆرێك لە رۆژنامەو بڵاوكراوەكان ‌و بەگرنیگییەوە رووماڵكرا. بێگومان هۆكاری ئەو رووداوە كردنە ئامانجی خۆپیشاندانێكی دانیشتووانی كوردی ئەو شارە بوو كە بەهۆی پشتگوێخستنی مادەی 140 ‌و جێبەجێ نەكردنی لە وادەی قانوونی ‌و دەستووریی خۆیدا لەلایەن دەسەڵاتدارانی بەغداو ئیدیعای هەندێك لایەنی نەیار بەو مادە دەستوورییە‌و وەسفكردنی مادەی 140 بە مادەیەكی وادە بەسەرچوو لەلایەن هەندێك لایەن ‌و گروپی شۆڤێنیستی عەرەب ‌و توركمان ‌و خەمساردیی دەسەڵاتدارانی بەغدا بەرامبەر ئەو مادەیە‌و دەستی دەستیكردن ‌و پاساوهێنانەوە بۆ جێبەجێ نەكردنی ‌و لێدوانی بەشێك لە سەنتەرەكانی لێكۆڵینەوەی نێودەوڵەتی بۆ دواخستنی زیاتر‌و وەسفكردنی شارەكە بە بەرمیلە باروت، هەموو ئەمانە پێكەوە كوردی ئەو شارەی راچڵەكاند تا لە ڕێی خەباتی مەدەنییەوە ناڕەزایی خۆیان دەرببڕن، ئەوەش بەو دەردە چوو كە بینرا.
لەتیف فاتیح فەرەج نووسەرو رۆژنامەنووس، لەسەر ئەو رووداوە كەوتە كنەكردن ‌و لە ئەنجامی ئەو كنەكردنە كە لە ساڵی 2008 ەوە تا 2015 ی خایاند توانی رووداوەكەو هۆكارەكانی ‌و مێژووی كێشەكەو لێكەوتەكانی رووداوەكە‌و لایەنە كەمتەرخەمەكان لەو كێشەیەدا پۆلێن بكات ‌و لە دووتوێی كتێبی « 28ی تەمموز»دا بەچاپی بگەیەنێت.
ساڵۆنی كوردستانی نوێ لە چوارچێوەی كۆڕەكانیدا، رۆژی یەكشەممە رێكەوتی 25/11/2018 كۆڕێكی بۆ ناساندن و گفتوگۆ و پێشكەشكردنی كتێبەكە بەئیمزای نووسەر رێكخست.

ساڵۆنی كوردستانی نوێ

ئەردەڵان عەبدوڵڵا:
بەخێرهاتنی هەموو لایەكتان دەكەین، بەناوی خۆم ‌و ساڵۆنی كوردستانی نوێ-وە، زۆر بەخێربێن بۆ رێوڕەسمی ئەمڕۆمان، كە رێوڕەسمی ناساندن ‌و دابەشكردنی كتێبی 28ی تەممووزە كە لەلایەن برای بەڕێزمان كاك لەتیف فاتح فەرەجەوە نووسراوەو ئامادەكراوە.
ئەم كتێبەی كاك لەتیف بەناوی شۆڕشی تەمموز خۆی لە كۆمەڵێك لێكۆڵینەوەو راپۆرتدا دەبینێتەوە، باسی رووداوەكانی كەركوك دەكات، بەتایبەتی لە پاش ساڵی 2003ەوە تا 2015، بەتایبەتیش لە 28ی تەممووزی 2008دا كە ئەو تەقینەوە گەورەیە روویدا، نزیكەی 80 كەس بریندار دەبێت ‌و 18 كەسیش شەهید بوون.
لەتیف فاتح فەرەج لەساڵی 1993ەوە لە رۆژنامەی كوردستانی نوێ كاری كردووە‌و كۆمەڵێك وتار‌و لێكۆڵینەوەی هەیە، زیاتر وەك نووسەر‌و رۆژنامەنووس دەركەوتووە، تا ئێستاش نزیكەی 45 كتێبی جۆراوجۆری نووسیوە.
لەوانە: كورد‌و كەركوك، شكاتنامە، كورد‌و توركمان، ئەمانە زیاتر بابەتی سیاسیین، بەڵام لەهەمان كاتیشدا لە بواری ئەدەبیشدا، كۆمەڵێك كتێبی هەیە، «ژنێك ‌و شتەكان» كە رۆمانێكە، هەروەها «شاعیر گۆرانی دەڵێت» كە ئەویش بریتییە لە دیوانێكی شیعری، ئەم كتێبەشی لە ساڵی 2015 نووسراوە‌و زیاتر لێكۆڵینەوەیەكی رۆژنامەوانییە.
پێم باشە لێرەوە كاك لەتیف زیاتر باس لە ناوەڕۆكی كتێبەكە بكات و دووبارە بەخێربێن.


لەتیف فاتح فەرەج:
زۆر بەخێربێن، بەڕاستی ئەمە زووتر نووسراوە، بەڵام قسەی لەسەر نەكرا‌و بڵاونەكرایەوە، جارێك بۆنەیەكمان بۆ رێكخرا لە كەركوك، لەپاش ئەوە كتێبەكە هەڵگیرا.
كتێبەكە 144 لاپەڕەیە‌و قسەكردنە لەسەر رووداوەكەی رۆژی 28ی تەمموزی ساڵی 2008 و گەڕانەوەیە بۆ پێش ئەو ساڵەش كە دەبوایە لە 31/12/2007 ماددەی 140 جێبەجێ بكرایە، هەڵوێستەیەكە لەسەر ماددەی 58 ‌و ماددەی 140، هەڵوێستەیەكە لەسەر كەموكوڕییەكانی كورد كە نەیتوانی وەكو پێویست لەسەر ئەو مەسەلەیە قسەبكات، هەڵوێستەیەكە لەسەر یاسا شكێنی‌و كەموكوڕییەكانی حكومەتی عیراق ‌و پەرلەمانی عیراق كە نەیانویست ئەو ماددەیە جێبەجێ بكەن، گەڕانەوەشە بۆ قسەكردن لەسەر راپۆرتەكەی جەیمس بیكەر‌و لی هاملتۆن كە لە راسپاردەی ژمارە 30 دا دەڵێن: «كەركوك بەرمیلە بارووتە» هەم ستیڤان دێمیستۆراش كە نوێنەری نەتەوە یەكگرتووەكان بوو.
لە راسپاردەكەدا هاملتۆن ‌و بیكەر دەڵێن: «نابێت لەئێستادا جێبەجێ بكرێت، لانیكەم تا 10 ساڵی دیكە دوابخرێت».
ستیڤان دێمیستۆراش هەمان شت دەڵێت، هەرچەندە ئەگەر ناوەڕۆكی قسەكان بخوێنینەوە، بەلایەنی كورددا قسەكانی دەشكێتەوە‌و لە قازانجی كورددایە، بەڵام بەداخەوە كورد سوودی لەوە نەبینیووە. رووداوەكە وا كەوتەوە كە مەحمود مەشهەدانی ‌و حكومەتی عیراق ‌و پەرلەمانی عیراق خاوەخاویان بە ماددەكە دەكرد و بەڵێنیان دا لە 31/12 ماددەكە جێبەجێبكەن، بەڵام كە لەو رێكەوتەدا جێبەجێ نەكرا، بەڵێنیاندا شەش مانگ دوای ئەوە جێبەجێی بكەن، شەش مانگەكە دواكەوت، هەموو لایەنە كوردییەكان لە كەركوك ویستیان خۆپیشاندانێكی گەورە بكەن ‌و خۆپیشاندانێكی ئێجگار گەورە دروستبوو، هەڵبژاردنی شوێنەكە خراپ بوو، بەردەم پارێزگایان هەڵبژاردبوو، ئێمە كاتی خۆی گفتوگۆمان زۆر لەسەر ئەوە كرد بە حوكمی ئەو گرژییەی لە نێوان كورد‌و توركمان ‌و عەرەب هەیە، دەبوایە شوێنێكی وایان هەڵنەبژاردایە، بەریەككەوتنی زۆری تێدا بێت، بەڵام كە تۆ شوێنێكی وا هەڵبژێریت، خەڵكی تریش هەیە خۆی بە خاوەنی دەزانێت، وەكو چۆن ئێمەی كورد دەڵێین كەركوك كوردستانییە، توركمانیش دەڵێت شارێكی توركمانییە ‌و عەرەبیش دەڵێت شارێكی عەرەبییە، هەرچەندە ئەوە لێبووەتەوە كە كەركوك شارێكی كوردستانییە بەڵام ئەوەش هەیە كە كەركوك خەڵكی دیكە‌و نەتەوەی تریشی تێدایە‌و ئەوانیش مێژوویەكی دوور‌و درێژیان هەیە، من لە چەندین كتێبی دیكەشدا باسم كردووە، تەنانەت لە كتێبی كورد‌و توركمانیشدا زۆر باسی ئەوەم كردووە كە مێژووی دوور‌و درێژی 500 ساڵ ‌و 1000 ساڵ ناسڕدرێتەوە، تەنانەت لە دوو وڵاتی گەورەی وەكو ئەمریكا‌و كەنەدا وڵاتی هاووڵاتییە‌و رەسەنەكان بوونەتە كەمینە.
لەبەرئەوە زۆر ئاساییە فرە نەتەوەیە، بەڵام بابەتی پێكەوەژیان‌و بە ئاشتییانە ژیان قسە زۆر هەڵدەگرێت.


لەم كتێبەدا كارمان لەسەر شتی تریش كردووە، پڕۆژیەك بوو كە هاوبەش بوو لە نێوان من ‌و كاك ئەحمەد هەردی كە بەیەكەوە بیكەین‌و تەنانەت دۆسێكەش بەتەواوی، چونكە دۆسیەكە 1500 لاپەڕەیە، هەستاین دۆسێكەمان لەریگەی دۆستێكەوە وەرگرت ‌و هەموویمان كۆپی كردو لای هەردووكمان هەیە، بۆئەوەی بیپارێزین.
بۆ نموونە بۆ پەنجا یان سەد ساڵی دیكە ئەم دۆسێیە ئامادەیە، دۆسێكە رای زۆر جیاوازی تێدایە ‌و هەندێك لەو رایانە مایەی پێكەنینن، بۆنموونە رای ژنێكی تێدایە كوردە دەڵێت: لەبان خانووی جەبهەی توركمانییەوە تەقەكرا‌و یەكێك لە مامۆستاكان بە گوللەی ئەو شەهید بوو، حاكمەكە پێی دەڵێت: چەكەكە چ جۆرێك بوو؟ دەڵێت بی كەی سی بوو، دەڵێت تۆ چەند لێی دوور بوویت؟ دەڵێت من لە خوارەوە بووم، زۆریش دوور بووم، ئەمە سبەی رۆژ لە دادگا تووشی كێشەت دەكات، مەسەلەكە زۆر لەوە گەورەترە كە تۆ بێیت شتێك بكەیت بەس بۆ ئەوەی بڵێیت توركمان كردویەتی، یان بەس بۆ ئەوەی بڵێیت كورد كردوویەتی، بابەتەكە زۆر لەوە گەورەترە، 24 كەس شەهید بووە، زۆربەیان مامۆستا بوون، 80 كەس بریندار بووە، كاردانەوەكە زۆر لەوە گەورەترە، چونكە لەسەر كەیسی ماددەی 140 بووە، ناكرێت تۆ بە رایەك كە خۆت دەزانی راست نییە لە ناخی خۆتدا، بۆیە ئێمە دۆسێكانمان بە هەموو عەیب و عارەكانییەوە پارستووە‌و لە دادگاش هەیە، رەنگە بەیانی كابرایەكی توركمان بێت، ئەم دۆسێیە هەڵبداتەوە بڵێت بەگوێرەی ئەم شایەتییە ئەمە بێویژدانییەكی گەورەیە بەرامبەر بە ئێمە دەكرێت.
ئەم كتێبە بڕیار بوو ژمارەیەكی زۆری لێ چاپ بكەین ‌و تەنانەت وا بڕیاربوو قازانجی كتێبەكە بگەڕێنینەوە بۆ خێزانی شەهیدەكان، بەڵام ئەو كەسەی بەڵێنی دابوو تێچووی كتێبەكە بدات، لەبەڵێنەكەی پەشیمان بۆوە، بۆیە من بەباشم زانی لە كوردستانی نوێ كتێبەكە نمایش بكەم ‌و بەئێوەش بڵێم: «ئێمە بەڕاستی لە 2003 تا 2016 بڕیاردەری یەكەمی نێو كەركوك بووین ‌و زۆربەی پۆستەكان لە دەستی خۆماندا بووە، پۆلیس بە دەست ئێمەوە بووە، شارەوانی بەدەست ئێمەوە بووە، چەندین پۆستی تر تەنانەت ئەو بنكەی پۆلیسانەی كە توركمان ‌و عەرەب بەڕێوەیان دەبرد، لەژێر قسەی كورددا بووە.
بەداخەوە نەمانتوانی كێشەكە چارەسەر بكەین، نەمانتوانی لە دادگای فیدراڵی سكاڵا لە مەحمود مەشهەدانی بكەین و بڵێین چۆن دەكرێت ماددەی 140 بەو شێوەیە پشتگوێ بخرێت؟ یان لانیكەم دەمانتوانی لە 2017 كە 10ساڵ دەكات بەسەر ئەو وتارەی هاملتۆن ‌و بیكەردا، هەروەها قسەكانی ستیڤان دیمێستۆرا. دەمانتوانی لەبری ئەوەی بچینە نێو بێنە‌و بەردەی ریفراندۆم ‌و ئەو دۆخەی كە روویدا ‌و كەركوكمان بەجێهێشت ‌و ئەو هەموو قوربانییەی لێكەوتەوە، شەڕی ئەوەمان بكردایە لە بەغدا‌و تەنانەت لە دادگای فیدراڵی ‌و نەتەوەیەكگرتووەكان كە 10 ساڵ بەسەر ئەو ماددەیەدا تێپەڕی ‌و كاتی ئەوەی جێبەجێ بكرێت وەكو خۆتان بەڵێنتان داوە.
ئەمانەمان هەمووی نەكردووەو هەمووی كەموكوڕی كورد خۆیەتی ‌و نازانم كەی چاك دەبێت؟
بەڵام كتێبەكە دۆكیومێنتەرییەكە لەسەر ئەو دۆخەو سوپاستان دەكەم ‌و نامەوێت لەوە زیاتر درێژەی پێبدەم.
ئەردەڵان عەبدوڵڵا: سوپاس بۆ كاك لەتیف، ئەگەر هەر كەسێك سەرنج ‌و تێبینی هەیە با بفەرموێت.


مەجید ساڵح:
دەستخۆشی لە كاك لەتیف دەكەم، هەمیشە جێ دەستی دیارە لە رۆژنامە و وتار‌و لە شیعردا، من تێبینییەكەم هەیە بەگشتی نەك لەسەر كتێبەكە، چونكە نەم خوێندووەتەوە، تێبینییەكەم لە نووسینەوەی مێژووە، بە حوكمی ئەوەی ماوەیەكە گرنگی بە مێژوو دەدەم، دەبینم بەردەوام مێژووی كوردی بەلایەنی عاتیفە نووسراوەتەوە، ئەوەی كە تۆ حەز دەكەیت چۆن بنووسرێتەوە، ئاوا نووسراوەتەوە، دەبینین كابرایەك تاوانێكی كردووە لە مێژووی كوردایە‌و ئەو ساتە ئەو كەسە ئەمەی نەكردایە، كورد مێژوویەكی دیكەی دەبوو، بەڵام نووسەرە گەورەكانی ئێمە لە كەمال مەزهەرەوە بیگرە تا ئەوانی دیكە ئەوەندە ئایدۆلۆژیانە‌و عاتیفیانە شتەكەیان نووسیوەتەوە، دەبینی كابرایان بێتاوان دەركردووە لەو ساتەدا بەرامبەر بە كورد، نموونەی لەو جۆرەمان زۆر زۆرە، بەڵام بەتایبەت لەسەر ماددەی 140 قسەیەك لەسەر ئەوە بكەم كە بەداخەوە زۆربەی هەرە زۆری رۆژنامەنووسەكانی ئەم سەردەمە ‌و لێكۆڵینەوەكانی لێكۆڵەرەوەكانی ئەم سەردەمەش دیسانەوە دێن بە عاتیفە لەسەر بابەتی ماددەی 140 دەنووسین ‌و هەموو تاوانەكە دەخەینە سەر حكومەتی عیراق ‌و ئەو كەسانەی بەرپرسن، بەڵام لە راستیدا ئێمە خۆمان بەشێكی گرنگی ئەو تاوانە دەگرینە ئەستۆ. من باسی ئەوە دەكەم لەساڵی پێش 2007 حكومەتی عیراق ‌و مالیكی بەتایبەت نامەیەكی ناردووە بۆ هەموو پارێزگاكانی كوردستان (هەولێر، سلێمانی، دهۆك، دیالە، نەینەوا، سەڵاحەدین)، داوای گەڕانەوەی رای ئەو پارێزگایانە دەكات ‌و دەڵێت: «ئەو ناوچانەی كە پێشتر لە كەركوك دابڕاون، بگەڕێنەوە سەر كەركوك، دەڵێت رای ئێوە چییە؟
تاكە شوێن كە وەڵامی نەداوەتەوە پارێزگاكانی كوردستانە، سەڵاحەدین زۆر ئاساییە بەلایەوە ماددەی 140 جێبەجێ بكرێت، خورماتوو بكەوێتەوە سەر كەركوك ، دیالە رێگریی نییە قەرەتەپە بكەوێتەوە سەر كەركوك، بەڵام لە سلێمانی دهۆك‌و هەولێرەوە وەڵام نەدرانەوە بۆئەوەی چەمچەماڵ ‌و كەلار‌و كوێ ‌و كوێ بكەوێتەوە سەر كەركوك، لەولاشەوە هەندێك قەزا‌و ناحیە هەیە لە موسڵەوە بگەڕێتەوە سەری، لەبەرچیی ئەمە كراوە؟
هۆكار چییە ئەمە كراوە؟ هۆكار تێڕوانینێكی حزبیانەیە، پارتی پێی خۆش نەبووە قەزاو ناحییەكانی پێشتر لە كەركوك دابڕاون بگەڕێنەوە سەر كەركوك ‌و یەكێتی ببێتە زۆرینە، یەكێتی پێی خۆش نەبوو ئەو چەند ناحیانەی كە دابڕاون بچنەوە سەر كەركوك چونكە ئەوكات لە هەڵبژاردنەكانی هەرێمی كوردستاندا دەبووەوە بە كەمینە.
بابەتەكە خۆمان بووین، خۆمان رازی نەبووین بە جێبەجێكردنی ئەم بڕیارە، ئەم بابەتە بەشێك لە رۆژنامەنووسانی خۆمان تائێستا نەڕۆیشتوون بەدوای ئەو بابەتەدا، بڕۆن ‌و بزانن بۆچی نەكراوە؟ كەركوك قوربانییەكی گەورەی دەستی تێڕوانینی ئایدۆلۆژیای حزبیانەیە.
ناوەڕۆكی ئەوەی كە چیمان كردووە و نەكردووە، ئەوە دڵنیام كاك لەتیف زۆر بە وردی باسی كردووە و دڵنیام هەمووشمان دەزانین ئێمە لەوێ نەمانتوانیووە ئیدارەیەكی وا بكەین كە خەڵكی كەركوك خۆیان حەزبكەن بكەونە سەر هەرێمی كوردستان، چونكە نموونەیەكی وا باشمان پێشكەش نەكردووە لەو هەرێمەدا، زۆر سوپاس.
ستران عەبدوڵڵا:
هەموو لایەك بەخێربێن، لەڕاستیدا ئەم كتێبەی كاك لەتیف فرسەتێك بوو بۆ دووبارە باسكردنەوەی بابەتی كەركوك، بەرای من لە كوردستاندا بابەتی كەركوك بە قۆناغی شۆكدا تێپەڕی وەكو بێدەنگییەكی تەواو وایە، زۆر كەس باس لە بابەتی كەركوك ناكات تا هەندێك كەیس ‌و دۆسێ هەیە چارەسەرببێت، بەڕای منیش ئەوە بە جۆرێك لە جۆرەكان ئاساییە، بەڵام راستییەك هەیە بابەتی كورد هەندێك خەسارەتی كردووە بۆ چاككردنەوەی ئەم خەسارەتە پێویستە برینەكانی چاك بكات، سیاسەت وەكو جەنگ وایە كە تۆ تەقەت لێكرا‌و سێ چوار كەست لێ شەهیدبوو، بریندارت هەبوو، دەكشێیتەوە، تا باری خۆت راست دەكەیتەوە، لەسەر كەیسی كەركوك رەنگە قورس بێت قسە بكەین.
بۆ نموونە من ئەگەر دەنگم خۆش بێت، بڵێم لەراستیدا دەنگ خۆشی بۆ جووڵانەوەی كورد گرنگە، ئاواز‌و گۆرانی گرنگە، چونكە من ئەو سەرمایەیەم هەیە، ئەگەر من ئەو سەرمایەیەم نەبێت، رەنگە بڵێم تەقەكردن گرنگە.
بێگومان یەكێتی ‌و پارتی حاكمی كوردستان بوون، لەبەرئەوە یەكێتی بەشی خۆی دا كە پارتیش ببێتە حاكمی كەركوك، بەڵام دیارە حوكمی كەركوك لە كوێیە، لەبەرئەوە لەو روانگەیەوە هەندێكجار قسە بە حزب و حزبایەتی دەوترێت، لەبەرئەوەی خۆمان لەو حزبە نین كە دەسەڵاتدارە لە كەركوك، لەبابەتی كەركوكدا قورساییەكی زۆر دەكەوێتە سەر یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، كە كەم‌و كوڕیش دەبێت هەر بەر یەكێتی دەكەوێت. بێگومان لە كوردستان كە پارتی هێزی یەكەمە نابێت عاجزی بكەیت ‌و بڵێیت بەری چاوت كلی پێوەیە.
زۆرجار من قسە دەكەم وەكو بەرگریی لە یەكێتی نییە، لە كوردستان جگە لە جووڵانەوەی كورد، ئێمە دامەزراوەیەكمان نییە بەرگریی لە كورد‌و كوردستانییەت بكات، دەزگای دادگا لە عیراقدا خۆشی لە كەركوك نایەت، لەبەرئەوە زۆر ئاساییە ئەوراقەكانی بابەتی كەركوك بزر دەكات‌و خۆشی نایەت لە مەسەلەی ئەوە بكۆڵێتەوە كە لە 1963 چی روویداوە و بەعس چی كردووە ‌و زۆر رووداوی تر، خۆشی نایەت لە مەسەلەی كورد‌و دەزگاكە بۆ ئەوە دانەنراوە، دیزاینێكە بۆ مەسەلەی كورد دانەنراوە، رێگاوبانەكان بۆ كوردستان دانەنراوە، تۆ دەتەوێت بچیت بۆ بادینان، ناتوانیت بەناو كوردستاندا بچیتە كەركوك، تێكیان داوە، ئەو دیزاینە بۆ خۆیان دانراوە، بەڵام بۆ میللەتی لاواز پەنابردنە بەر یاسا زۆر گرنگە، چونكە یاسا پێچ‌و پەنای زۆری تێدایە، كە لایەنە سیاسییەكان كاری لەسەر بكەن، بەڵام زۆریش پشتی پێ مەبەستن، چونكە زۆرجار رەوایی مەسەلەیەك خۆی فەرز دەكات.
شۆڕشی كوردستان ئەگەر پرسی بە دەستووری عیراق بكردایە، هەرگیز رووی نەدەدا. بۆیە دەبێت ئەو راستییە بزانین كە ماددەی 140 بۆ ئەوە نەكراوە كە ئەگەر لە 2007 جێبەجێنەكرا ئەوا هەڵدەوەشێتەوە، ئەوە داوە بۆ عیراق كە دەبێت پێوەی پابەند بێت، كە پێوەی پابەندنەبێت، رەوایی مەسەلەكە ناشاردرێتەوە، پێویستە ئاگاداری ئەو شتە بین.
زۆرجار خەڵكێك هەیە جۆرێك لە شەعبیەتی تێدایە، بۆ نموونە برادەرانی پارتی وتیان ماددەی 140 جێبەجێكرا، كاكە جێبەجێ نەكراوە، كاتی خۆی بیركردنەوەیەكمان هەبوو دەمانگوت ماددەی 140 لەرێگەی نەخشەڕێگاوە بیگۆڕە دەگوازرێتەوە بۆ شتێكی تر كە بریتییە لە دەسكەلا، واتە بەدەستمانەوە بێت ‌و بڵێین ئەمە ئەو شتەیە كە جێبەجێتان نەكردووە، چونكە لەبناغەوە ئێمە لەبیرمان نەچێت هیچ ماددەیەك بۆ كورد دانەنراوە، تەنانەت ماددەی 140 بۆ كورد دانەنراوە، چارەسەرەكەی ئەوەی كە كەركوكمان بدەنێ ‌و تەواو، ئەمە تاكە چارەسەرە.
بەڵام ئەوان رازی نەبوون، وتیان باشترین رێگە رێگەی یاساییە، بەڵام كە زانیان رێگە یاساییەكە دەگەڕێتەوە سەر كوردستان، ئەم فێڵەیان دروستكردووە كە دەبینین.
لێرەدا نەك ماددەی 140، كەركوك بەو وەزعەی ئێستاشەوە هەر كورد دەیباتەوە لە هەڵبژاردندا، لەبەرئەوە ئەوان نایانەوێت دیموكراسی بەرپا ببێت لە كەركوك، لە 2010ەوە هەڵبژاردن نەكراوە لە ئەنجومەنی پارێزگا‌و ناهێڵن بكرێت، ئەگەر دیموكراسی باشە ‌و دەستوور باشە لەعیراق بۆ ناهێڵن لە كەركوك هەبێت؟ ئەم شتانە مانای ئەوە نییە لە كوردستان بوونی نییە بەڵێ هەیە، ئەمە هیچ لە رەوایەتی مەسەلەی كەركوك كە كوردستانییە كەم ناكاتەوە ‌و ناگۆڕێت.
ئەگەر برا توركمانەكانمان ئەوەندە دیموكراتخوازن با لە دیاربەكر هەندێك دیموكرات بن، تەحەمولی ئەم پانزە ساڵەی حوكمی كوردیان نەكردووە، بەڵام ئەی بۆچی بەرگەی 30 ساڵ تەعریبیان گرت لە كەركوك؟
كاكە كوردیش چەندین هەڵەی كردووە، بەڵام عەرەب هات بڵێت من داوای لێبوردن دەكەم بەرامبەر ئەو تاوانەی عەلی حەسەن مەجید دژ بە كوردی كردووە؟
سەددام حوسێن ئەو دیكتاتۆرەی خۆی لە بەغدا بەجلی عەسكەرییەوە پەیكەری هەیە، بۆچی؟ چونكە حوكمی عەسكەرتارییە، بەڵام لە كەركوك بە جلی عەرەبییەوە بوو، كەستان بینیووە لە رۆشنبیرە عەرەبەكانیش رەخنە لە بوونی سەددام بگرن لە كەركوك بە جلی عەرەبیەوە؟ بەڵام هەمیشە ئیدانەی سەددام دەكەن بەجلی عەسكەرییەوە، ئێمە دیموكراتخوازین كە كوردین، ئێمە ئیدانەی سەددام دەكەین بە جلی عەسكەری ‌و بەجلی عەرەبیشەوە، بە جلی كوردیشەوە، چونكە بە كوردییەكەی خەڵەتاندنی كوردە، عەرەبییەكەی تەعریبكردنی كەركوكە، عەسكەرییەكەی ئەوەیە كە دەیبینن لە بەغدا، كەواتە دینەكە لای ئێمە راستترە، چونكە لای ئەوان نیو دینە، دژی سەددامی عەسكەرین، بەڵام دژی سەددامی عرووبی نین.
بەڕای من ئەو دیوانە ببینین كە زۆرجار لەبیری دەكەین، بابەتە یاساییەكە لە قازانجی ئەوان تەواو نابێت، بۆیە لە كۆتا چركەساتدا تەقەیەكیان لێ هەستاندووە.
لەبەرئەوە زۆر خەمبار نەبیین كە لەناكاو تێكدەچێت، ئێمە ئەوەی بۆمان گرنگە رەوایی مەسەلەی كوردە.

رەهبەر سەید برایم:
سوپاس بۆ كوردستانی نوێ ‌و كاك ستران بەتایبەتی، هەروەها سوپاس بۆ كاك لەتیف كە گرنگی بە بابەتی كەركوك داوە، قسەیەكی فەرموو وتی: دەڵێن شاری توركمان ‌و عەرب ‌و كوردییە، بەڵام بۆ مێژوو لە گفتوگۆیەكی یەكێتی لەگەڵ رژێمی بەعسی ئەوسا، سەدام بە مام جەلالی وت: ناڵێم شاری عەرەبە، ناڵێم شاری كوردە، بەڵكو شاری برایەتییە.
بەڵام ئەوكات یەكێتی نەیدەویست رێككەوتنێك بكات مۆركی جەلالیی پێوەبێت بە تەنها، دەنا ئەگەر ئەو رێككەوتنەی مۆركردبا، بەیانی 11ی ئازاریش ئەو بەهایەی نەدەما، ئەوە وەكو مێژوو، كاك مەجیدیش شتێكی گوت دەربارەی كەركوك، هیچ كەسێك هێندەی مام جەلال پەرۆشی كەركوك نەبووە، تەحەددا دەكەم لە هەموو سەركردایەتییەكان كەسێكی تێدا بێت هێندەی مام جەلال بەخەمی كەركوكەوە بێت، چونكە مام جەلال جگە لە لایەنە رۆحییەكەی بەرامبەر بە كەركوك، گۆڕی دوو باپیریشی لە كەركوكە.
دەربارەی ئەوەی كوێ عایدی كەركوكە، بێگومان كۆیە‌و كەركوك زۆر لەیەك نزیكن، كاتی خۆی كە سەعید قەزاز هاتۆتە كۆیە، مام جەلال ‌و عومەر دەبابە ‌و ئەو سەركردە سیاسییانەی ئەو كاتەی پارتی، پێی دەڵێن: رێگەی هەولێرمان بۆ بكەرەوە، ئەو هێندەی رۆحی نیشتمانپەروەریی تێدایە دەڵێت: نەخێر رێگەی كەركوكتان بۆ دەكەمەوە، رێی كەركوك ‌و كۆیە هەبووە، بەڵام رێی هەولێر ‌و كۆیە نەبووە، تا پەنجاكان.
جگە لەوەش ئێمە داوامان كرد‌و تەنانەت وتارێكم هەیە دەڵێم مادام كۆیە ناكەنە ئیدارەی سەربەخۆ، با سەربە كەركوك بێت، تاپۆیەكی رەشیشم بڵاو كردەوە، كۆیە سەربە كەركوك بووە.
لەڕووی نیشتمانی ‌و نەتەوەییەوە كۆیە سەربە كەركوك بووە، سوپاس .
لەتیف فاتیح فەرەج:
كاك مەجید زۆر راستە یەكێك لە گرفتەكانی كورد ئەوەیە لەنیوان سۆزو ئاوازدا بەسۆزەوە شتمان نووسیووە، من كاتی خۆی كتێبی كورد‌و كەركوكم نووسی، زۆر بەلای كەركوكەوە دامشكاندبۆوە، برادەرێك پێی وتم: «جۆرێك لە شۆڤێنیستی تێدایە، هەرچەندپ واش نەبوو، بەڵام ئەوە پەیوەندیی بە قوربانی بوونی كەركوكەوە هەیە، كەركوك نەهامەتی زۆر بەسەردا هاتووە، لەمەدا هەوڵمداوە جیاوازتربم، ئەوەی كاك ستران باسی كرد، منیش رەئم وایە ئەم قۆناغە، قۆناغی پێكەوەژیان نییە، قۆناغی ساڕێژبوونی برین ‌و پێكەوە ئاشتیانە بێت، ئەوەی كە پەیوەندیی بە دادگاوە هەبوو، فیعلەن زۆر ناسەربەخۆن، تەنانەت لەوەی 1963 زۆر دژایەتیی كوردیان كردووە، لەوەی 2008 دا وایانكردووە حاكمەكان بەشێوەیەك باسی 28ی تەممووزیان كردووە كە كورد خەتایەتی، ئەگەر خۆپیشاندانیان نەكردایە، بۆیە ئەو جێگایەیان هەڵبژارد لەبەرئەوەی تەقینەوەیەك رووبدات ‌و بەینی كورد و توركمان تێكبچێت، بەهەرحاڵ هەقبوو ئەو جێگایەیان هەڵنەبژاردایە.
ئەوەی كاك رەهبەر سەید برایم باسی دەكات، من دەستخۆشی لێ دەكەم، مام جەلال زۆر پەرۆشی كەركوك بوو، تەمەنا دەكەم هەمووان لە حزبەكەی ‌و حزبەكانی تریش بەو جۆرە پەرۆش بوونایە.
بۆ مەسەلەی كەركوك ‌و كۆیە، زۆربەی نووسەرو رۆشنبیرەكانی كەركوك بە شێخ رەزاشەوە بە مامەند كەركوكیشەوە لە كۆیە خزمەتی گەورەیان كردووە، مامەند كەركوكی یەكێكە لە شاعیرە نەتەوەییەكان، بەداخەوە كەم شتی لەسەر وتراوە، مەمەند كەركوكی لە كۆیە مامۆستا بووە، زۆر نەتەوەییش بووە، شێخ رەزاش ئەوەندەی خۆی بە كەركوكی دەزانی، ئەوەندەش خۆی بە كۆیی دەزانی زۆر سوپاس.
عەدالەت عەبدوڵڵا:
بێگومان كتێبەكە لە سەر رووداوێكی كارەساتباری كەركوكە، بەڵام كێشەی كەركوك لەگەڵ خۆیدا دەوروژێنێت، بۆیە پێموایە ئەو مشتومڕەی لەسەر جێبەجێكردنی مادەی 140 دروست دەبێت، مشتومڕێكی رەوایە، جێی خۆیەتی گرنگی بدرێت بەو تێڕوانینە رەخنەییەی كە هەیە بەرامبەر بە ئەدای كورد. خۆی ئەمە شتێكی خراپ نییە كاتێك بتەوێت بەزمانی توێژینەوە دیراسەی كێشەی كەركوك بكەیت، دەبێت حساب بۆ هەموو فاكتەرەكانی بكەیت، كەركوك تاچەند ئاڵۆزبوونی كێشەكەی پەیوەندیی بە خۆمانەوە هەیە، زۆریشی هۆكاری بابەتییە، من پێم وایە نابێت بەراوردەكە وابێت تەنها جەخت لەسەر فاكتەری خۆیی بێت، بەشێكی گرنگ ئەوەیە بۆ ئێمە لە روانگەی پێداگریی زیاتر لەسەری بێت، بەڵام بەراوردی ستراتیجی پێمان دەڵێت: كێشەی كەركوك ئاڵۆزترە لەوەی لەناو عیراقدا بڕیاری لەسەر بدرێت، كێشەی كەركوك كێشەیەكی ئەوەندە ئاڵۆزە رەهەندەكەی ستراتیژییە، تەنانەت ئێمە هەندێك وێستگەی مێژوویی هەیە كە دەتوانین بۆی بگەڕێینەوە، قسەكە لەسەر تۆماركردنی مێژووبێت، بۆئەوەی بیسەلمێنین كە زۆرجار فاكتەری بابەتی رۆڵی زۆر گەورەترە لە قەبارەی فاكتەری خۆیی، زیاترو زۆر دیارترە لە دیاریكردنی چارەنووسی كەركوك لە دانوستاندنی 1984 دا كە زۆربەی زۆری سەركردەكانی كورد یاداشتیان نووسیوە، واتە مومكین بووە لە لە چركەساتێكی مێژووییدا بەعس لەگەڵ شۆڕشدا رێكبكەون لەسەر سیغەیەكی دیاریكراو، بەڵام كێشەی كەركوك لەوە دەردەچێت بابڵێین لە نێوان دەوڵەت ‌و بزووتنەوەی سیاسیدا چارەسەر دەبێت، دەستێوەردانی ئیقلیمی هەیە، ئەمە لەلایەك، لە لایەكی تریشەوە چارەسەركردنی كێشەی كورد لە باشووری كوردستان خۆی دەرهاویشتەی بۆ وڵاتانی ئیقلیمی هەیە، بەڵام لە كێشەی كەركوكدا بزووتنەوەكە بەردەوامە، شۆڕشی ئەیلول درێژە دەكێشی ‌و دوایی لەوسەر بە ئاشبەتاڵ لێی دەردەچین، زۆرجار یەكێك لە پاساوەكان ئەوەیە لەسەر كەركوك بووە، كێشەی كەركوك و ئاڵۆزییەكەی وادەكات بزووتنەوە سیاسییەكە بەردەوام بێت، كێشەی كەركوك چارەسەر بكرێت مانای وایە، كێشەی كورد لە پارچەیەك چارەسەر كراوە، ئەگەر ئەو پارچەیە كێشەكەی چارەسەركرا، مانای وایە ئیسحقاقی چارەسەری كێشەی كورد لە پارچەكانی تر دێنێتە پێشەوەو بەشێوەیەكی رەها پێویستە لەلایەن ئێران و توركیاو سوریاوە پێوەی پابەندبن، لەبەرئەوە من پێموایە زۆر جوانە نووسەرانمان شت لەسەر كەركوك دەنووسن، بایەخ بەو رەخنانە بدەن، ئێمە دەرەقەتی ئەوە نایەین كێشەی كەركوك چارەسەربكەین، هاوكێشەكە هێز تەحەكومی پێوە دەكات، بە قانون ئایا دەوڵەتی عیراق دەوڵەتی جێبەجێكردنی قانونە؟ نوری سەعید كە سەردەمی پاشایەتی بە بەرنامە دەستی كردووە بە هەڵمەتی تەعریبكردنی كەركوك لە عێراقدا، ستراتیژێك نابێت كە كەركوك ناسنامەكەی یەكلایی بكرێتەوە بۆ كورد؟ بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە وازی لێبێنین ‌و رەخنەش لە هەر خەلەلێكی خۆمان نەگرین.
جەمال ئارێز:
دەستخۆشی لە كاك لەتیف دەكەم، بەداخەوە ئێمە فێرین هەمیشە رەخنە لە سەركردایەتی خۆمان بگرین، ئەم قسانەی من پاكانە نییە بۆ سەركردایەتی كورد، بەڵێ ئەو كەموكوڕیانە هەن، بەڵام ئایا وەك كاك عەدالەت وتی رەچاوی فاكتەری نێودەوڵەتیمان كردووە؟ باشە با واز لەكەركوك بهێنین، لە 1947ەوە كێشەی كشمیر لەنێوان هیندستان ‌و پاكستان بۆ چارەسەر نابێت؟ دوو وڵاتی گەورە‌و دۆستی خۆرئاوا‌و خاوەنی چەكی ئەتۆمی، فەلەستینیش لەولاوە بوەستێ كە بڕیاری 425ی ئەنجومەنی ئاسایشی لەسەر دەرچووە، دەبێت دان بەو سنوورەدا بنرێت و كێشەی فەلەستین چارەسەر بكرێت، هەموو جارێكیش باس لە بڕیار‌و یاسا‌و قانون دەكرێت ‌و دەوترێت، بەڵام ئاخۆ لایەنی بەهێز ئامادەیە ملكەچی ئەو یاساو قانونە ببێت؟ ئێمە هەموومان دەزانین كەركوك تا خۆمان دەسەڵاتمان تیایدا هەبووە، ئەوەبوو كە هەبووە بێگومان ئەوە دیفاكتۆ بوو، خۆ سەدام حسێن لەوپەڕی هێزیدا بوو كە پەلەماری كوێتی دا، بەڵام بۆی نەچووە سەر، ئەگەر بتەوێت بە لێكتێگەیشتن بێت، عەرەبی سوننە دوای هاتنی حزبی بەعس، ئەحزابی سیاسی عەرەبی سوننە جگە لە حزبی بەعسی یەسارییەكە زیاتر حزبیان نەبووە، كە هەمان روانینی بەعسی فەرمانڕەوایان هەبووە‌و شیعەكانیش كاتی خۆی لەگەڵ ئێمەدا زوڵم لێكراوبوون و لە لاوازیی عیراقدا قانونی 58 چەسپی، ئەوكاتە كوردیش بەهێزبوو، ئایا قەناعەتەكە هەبوو؟ ئەگەرنا هەموو كێشەكان ناگەڕێتەوە بۆ حزبە كوردییەكان ‌و سەكردایەتی كورد كە زۆرجار دەوترێت نەیانتوانیووە ئەوە بۆ هاووڵاتیانی كورد روون بكەنەوە كە بە دەردی قاسملۆمان لێهات كە پێیان دەوتن سازشكار، ئەوە واقیعەكەیە كە دەیبینین، ئەوە جگە لە ناوچەی سەحرای غەربی لەنێوان مەعریب ‌و پۆلیساریۆ، سێ دوورگەكەی نێوان ئێران ‌و ئیمارات، ئەمانە كۆمەڵە كێشەیەكن كە فاكتەری نێودەوڵەتی رۆڵی تێدا دەبینن ‌و تەنانەت بە حكومەتەكان خۆشیان چارەسەر ناكرێت ‌و پاشماوەی ئیستیعمارە.
ئارام عەلی:
من دەڵێم دانانی مادەی 140 بۆ كەركوك بۆ چارەسەر نەبووە، بۆ قوڵتركردنی كێشەكە بووە، ئێمە دەزانین كێ دەستووری دانا، چۆن دانرا، وەك فتیلێك بووە بە دەستیانەوە تا هەر كاتێك بیانەوێت بیتەقێنەوە، ئەو عەرەبایەتی ‌و تەعریبەی لە كوردستان كراوە، مێژووەكەی كۆنە، بەڵام كێ كردوێتی؟ بەپیلانی ئەو دەوڵەتانە كراوە كە عیراقیان دامەزراندووە، كوردایەتی شۆڤینیست، لەبەرامبەر عەرەبایەتی نییە عەرەبایەتی چارەسەری تەعریب نییە، چونكە قوڵبوونەوە لە فیكری نەتەوەیی دەبێتە هۆی ئەوەی پێكدانێكی گەورە لە نێوان گەلانی عیراقدا دروست ببێت تاوەكو ئێستاكە ئەم مەسەلەیە زۆر گەورەبووە، بۆتە شیعەی توركمانی و سوننەی توركمان، بۆئەوەی گەلی عیراق دابەش ببێت ‌و دوو كەس بەیەك نەگەن، ئەوە لەبەرژەوەندیی كێدایە؟ بۆیە چارەسەری كێشەی كەركوك تەنها بە دەوڵەتی هاووڵاتیبوون چارەسەر دەبێت لە عیراق، بە هاووڵاتیبوونی تەندروست دەبێـت، جیاوازیی لە نیوان عەرەب ‌و كورددا نییە، زەمانی ئەوە بەسەرچوو جارێكی تر لە وەتەری نەتەوایەتی بدەینەوە‌و بڵێین كوردایەتی مەسەلەی كەركوك بكەوێتە ژێر دەستی كوردەوە، ئەمە شتێكە كۆمەڵێك خەڵك بەرژەوەندیان لەوەدایە، بەرژەوەندیی حزبی، واتە بەعیراقیبوونی تەندروست، مەسەلەی كەركوك چارەسەردەبێت، كاتی ئەوەش هاتووە ئەمە راستییەكەی لەو بڕوایەدام سەرەنجامی هەڵبژاردنیش دەریخست كە چاوەڕێ دەكرێت دەوڵەتێكی قانون دروست ببێت.
ستران عەبدوڵڵا:
هەلومەرجێك بێتە پێشەوە بتوانیت جێبەجێی بكەیت بۆت هەیە لەسەری بڕۆیت، یەكێك لەو كێشانەی موناقەشەی دەكەین، دەڵێن لە كەركوك دیموكراسی نەبووە، پێكەوە ژیان نەبووە، ئەو چەمكانە ئەوەندەی لە كوردم بیستووە باسی دەكات، لە كەسی ترم نەبیستووە، ئەگەر دیموكراتخوازان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ژمارەیان كەم بێت، دیموكراسی بۆتە ئەو چەمكەی كە زۆر زەحمەتە بە دیهێنانی، ئەوكاتە دەڵێن بگەڕێنەوە بۆ ئایین، ئەگەر جێبەجێكردنی ئاین زەحمەتبێت، ئەوكاتە دەڵێن بگەڕێنەوە بۆ مەزهەب، ئەگەر جێبەجێكردنی مەزهەبیش قورسبێت، دەڵێن با بگەڕێیینەوە بۆ عەشیرەت. راستییەك هەیە من ئەو پرسیارانەی خوارەوە دەكەم بەڵگەی دیموكراسی كوردستانی نوێ ئەوەیە كاك ئارام گۆشەی هەیە لای ئێمە كە دژی كوردایەتی قسە دەكات، برادەران كە یەكێتی سۆڤێت ساڵی 1991 رووخا، خەڵك وتی: دنیا تەواو لەداخی ئەو شتانەی شیوعییەكان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە كوردیان كرد، دەیانوت لەخوا بەزیادبێت روخاو كۆتایی پێهات، بەڵام لەوكاتەوە كە رووخاوە، هەتا ئێستا لەهیچ شوێنێك چارەكی ئەو عەدالەتەی كە لە یەكێتی سۆڤێتدا هەبووە لە هیچ شوێنێكی دنیا نەبووە. جاران بتوتایە كاكە ترامپ بۆ وادەكەیت، دەیوت یەكێتی سۆڤێت ناهێڵێت، ئەگینا بەتەمام دیموكراسی ‌و عەدالەت و گوزەرانی خەڵك چاكبكەم، بەڵام 27 ساڵە یەكێتیی سۆڤێت نەماوە، ئێمە نازانین سەرمایەداریی بۆ نایەت ئەو ناعەدالەتییەی لە دونیادا هەیە، چارەسەری بكات؟
یەكەم: لەساڵی 1924 كە دەوڵەتی عوسمانی رووخا خەڵك وایزانی ئایین نەما، پیاوێك هەبوو ناوی سەعید نورسی بوو بە عەكسی هەموو دونیاوە هات ‌و وتی: وانابێت، وەزعە ئێستا سێ ‌و چوار چین خەڵك لە توركیا حوكم دەكات بەناوی ئەوەوە.
دووەم: ئێستا كوردایەتی لە تەنگژەدایە، بەتایبەتی كوردایەتی لە كوردستانی عیراق، باشە برادەران بزووتنەوەی كورد ئێستا لە ئێران نییە؟ ئەوە دیموكرات ‌و كۆمەڵە دانیشتوون ‌و ناتوانن لەو هەلومەرجە بڕۆنەوە، خۆ لەباكووری كوردستان نییە، توركیا تا سنووری خۆی بەدەستەوەیە، ئەی بۆ ئەو وڵاتانە نابن بە دەوڵەتی دیموكراسی؟ بۆ نابن بە وڵاتی سەنگین، ئەو شتەی وادەكات خەڵك خۆی بەكوشت بدات، بنەمایەكە خەڵك بەچاوی خۆی دەیبینێت نەك بنەمایەك لە فیكر یان لە شوێنێكی تر هەیە، خۆزگە وابوایە، بەڕاستی ئەو راستییە بزانین ئەو ئەفكارانەی هێرشیان دەكرێتە سەر، پێمان جێبەجێ ناكرێت، ئەگەر كەركوك بهاتایەتە سەر كوردستان، دەمانوت كوردایەتی عەیبی نییە، بەڵام كە تووشی تەنگژە دەبین، ئەو بیروڕایانە هی تەنگژەن، باشە بەهەموو حزبەكانی كوردستان هەوڵیاندا یەكێتی لاوازبكەن، وا لاوازیان كرد؟ كوا ئەوانی تر بۆ بەهێزنابن؟
لەتیف حسێن:
دەستخۆش كاك لەتیف، بەڕاستی لە دوای 2003 وە كاك لەتیف لە رۆژنامەی كوردستانی نوێ گۆشەیەكی هەبوو بەناوی 140، بەندەش لەگەڵ ئەو گۆشەیەدا بووم ماوەیەك، ئێمە قسەمان زۆر لەسەر حزب كرد كە خەتایەتی بەتایبەت یەكێتی ‌و پارتی و دەسەڵاتی عیراق ‌و نەتەوەیەكگرتووەكان، پرسیارەكەم ئەوەیە كاك لەتیف رۆژنامەنووسان ‌و نووسەران و رۆشنبیران و ئێمەش خەتامان نەكرد كە ئێمە ئەو راستیانەمان دەزانی؟ بەڵام بەنەوعێكی تر لە میدیا و گۆشەكاندا قسەمان دەكرد؟ واتە ئەگەر حزبێكی سیاسی دامەزرا؟ ئەوەش دەكات بەموزایدەی سیاسیی حزبی خۆی ‌و هەوڵدەدات دەنگی پێ كۆبكاتەوە، ئێمە بۆ نەمانتوانی؟ ئایا ئێمەش دوای وتارەكانی حزب كەوتین ئەو راستیانەمان لە خەڵك شاردەوە و كەركوكمان بەو دەردە برد، بۆیە ئەو هەڵانەی كە بەرامبەر كەركوك كراوە، پەیوەندییەكی زۆری هەیە بە رۆژنامەنووسان‌و رۆشنبیرانەوە و زۆر سوپاس.
لەتیف فاتیح فەرەج:
بۆ قسەكەی كاك عەدالەت دەمەوێت بڵێم كەركوك تەنها رەهەندی ئیقلیمی نییە، بەڵكو رەهەندی نێودەوڵەتیشی هەیە، بەنموونە لەوكاتەی كە ئیكسۆن مۆبێل ‌و روسنەفت ‌و گەنەڵ ئینەرجی و…هتد هەموو كۆمپانیاكانی نەوت سەریان كردبووە نەوتی كوردستان، ئالەوكاتەدا بەرپرسی كۆمپانیایەكی لۆكاڵی نەوتمان بینی، وتی: نامانەوێت بەبەرچاوی ئێمەوە ئەمریكا‌و بریتانیا‌و توركیا‌و روسیا نەوتی كەركوك بەرن ‌و ئێمەش تەماشا بكەین، ئێمەش پشكی خۆمانمان دەوێت، كە هەندێكیان ئیدیعای دۆستایەتی كوردیشیان دەكرد، بۆیە پێموایە بەشێكی ئەو هەڵانەش كە سەركردایەتی كورد تێی كەوتووە، بێ ئاگایی بووە لە رەهەندە نێودەوڵەتییەكە لە هاوكێشەی كەركوكدا. زۆرێك لە شۆڤێنیستەكانی عەرەب ‌و توركمان هەمیشە دەیانوت كورد لەمەسەلەی كەركوكدا چاوی لە نەوتەكەیەتی، بەداخەوە ساڵی 2017دا بەبێ ئەوەی بەخۆمان بزانین وادەرچوو.
وتیشی: ئەركی ئێمە وەك رۆژنامەنووس ‌و رووناكبیر رەخنەگرتنە لە ئەدای سیاسیی سەركردایەتی كورد، نەك سفركردنەوەی ئەوەی كە كراوە بۆیە ئێمە رەخنە لەو بەشەی گرفتەكان دەگرین كە بەر سەركردایەتی كورد دەكەوێت، دەنا ئاگامان لە فاكتەرە ئیقلیمی ‌و نێودەوڵەتییەكان هەیە.
بۆ وڵامی كاك ئارامیش دەڵێم: ئەوەی كورد وەكو كوردایەتی كردوویەتی، بەشێكە لە شۆڕشگێڕی، چونكە كورد دەوڵەتی نەبووە تابزانین لە چوارچێوەی دەوڵەتداریدا چۆن دەكات ‌و چی دەكات، راستە لە 203- 2017 كەموموڕیمان زۆر بووە لە شوێنێكی وەكو كەركوك و ئەوە هەموومان دەیزانین.
بۆ وەڵامی كاك لەتیف حسێن-یش پێموایە خۆی و لاپەڕەكانی كوردستانی نوێ شایەدیی ئەوەم بۆ دەدەن كە من چەندین گۆشەو بابەتم هەبووە لە كوردستانی نوێ هەمیشەش بە زمانی رەخنەیی لەسەر ئەو بابەتانەی پەیوەستن بە كەركوكەوە نووسیومە‌و ئەوەی بۆم كرابێت ئاماژەم بەوە داوە كە خۆم قەتاعەتم پێی بووە، هەر ئەوەش وایكردووە گۆشەو نووسینەكانی من بچنە چوارچێوەی لاپەڕەی ئازادەوە.
كە سوپاسی هەموو ئەوانە دەكەم كە لێرە سەرنووسەر بوون چ كاك ستران ‌و چ ئەوانەی پێشتریش كە رەچاوی زمانی رەخنەیی ئێمەیان كردووەو هەمیشە رێگەیان داوە ئازادانە رای خۆمان بڵێین كە بەڕاستی ئەوە زادەی هەڵوێستی مام جەلال بووە، كە سنگ فراوانانە گوێی لە رەخنە گرتووە‌و تەنانەت ئەگەر ئەوانی تریش بە هەندێك رەخنە قەڵس بوون، ئەو خۆی رۆڵی هەبووە لەوەی پێشەكی بۆ سەگوەڕ بنووسێت ‌و لە مولازم تەحسین ‌و شتی تر ئەوە ئەو بوو دەیوت بڕۆن بە نووسین وەڵامی بدەنەوە.
مەجید ساڵح:
بەشێكی زۆری وەڵام دانەوەكان رووی لەمن بوو سەبارەت بەو رەخنەیەی كە لەسەركردایەتی سیاسیی كوردم گرت، بەداخەوە هەموو كەوتنە پاساوهێنانەوە، دیارە منیش رەخنەكەم لەسەر بەشێك لە سەركردایەتی كوردە، بۆنموونە كاك نەوشیروان لە رۆژی كۆتایی هاتنی وادەی قانونی جێبەجێكردنی مادەی 140دا هەمان ئەو قسەیەی كاك سترانی كرد كە مادەكە مادەیەكی زیندووەو كێشەی كەركوك كۆتایی نەهاتووە، من بۆ وەڵامی ئەو قسەیەی كاك لەتیف كە لەبارەی رۆڵی رووناكبیرانەوە پرسیار دەكات، لە سێیەم رۆژی دوای رزگاركردنی كەركوكدا كۆڕم هەبوو لە كەركوك و بەسەدان كەسیش ئامادەبوون، باسی ئەو رێگەچارانەم كرد، كە تەماشام كرد لە كەركوك سێ پارێزگار هەیە، پارێزگارێكی یەكێتی ‌و پارێزگارێكی پارتی ‌و یەكێكی توركمانی، كەسیشیان بە قسەی ئەوی تریان ناكات، بۆیە ئەمە واناكات كە مادام كەركوك رەهەندی ئیقلیمی ‌و نێودەوڵەتی هەیە، رەخنە لە سەركردایەتی سیاسی كورد نەگرین، مادام عیراق ئامادەنییە كە مادەكە جێبەجێ بكات، با رەخنە نەگرین، یان باس لە دیفاكتۆ دەكرێت، ئیسرائیل رۆژ لەدوای رۆژ دیفاكتۆی نەك بەسەر فەلەستیندا بەڵكو بەسەر هەموو عەرەبدا سەپاند، هەردوێنێ لە كەنداو پێشوازییەكی گەرم لە سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل كرا، كەواتە دەمانتوانی دیفاكتۆی كەركوك وەك ئەوەی ئێستا راكان جبوری دەیكات، ئێمەش بیكەین ‌و بیسەپێنین، بەڵام لەبەر ململانێی حزبی نەكرا.
ئەی لەڕووی یاساییەوە چیمان كرد؟ بۆئەوەش هیچمان نەكردووە، كەواتە رەخنە زۆرەكە پێویستە لە سەركردایەتی سیاسی بەگشتی ‌و بەتایبەتی ئەوەی بەرپرس بووە لە كەیسی كەركوكدا، من هەندێك دەستیشم نەرم كرد، چونكە خەڵك هەبووە بەرپرسی یەكەمی ئەو دۆسێیە بووە، ئەو بێدەنگ بووە لە مەسەلەی مادەی 140، ئەوا دیسانەوە ئێستا مەسەلەی موناقەشەی بودجەی 2019 هاتۆتەوە پێشەوە، مەسەلەی تەرخانكردنی بودجە بۆ جێبەجێ كردنی مادەی 140 دێتەوە پێشەوە، سەركردایەتی سیاسیی كورد هەر گوێشی لێ نییەو باسیشی ناكات.
كنێر عەبدوڵڵا:
دوو پرسیارم بۆ كاك لەتیف هەیەو پێشنیازێكیش بۆ كوردستانی نوێ، ئایا كەباس لە رۆڵی رۆشنبیران دەكەیت، كە دەبێت رەخنە بگرن، ئایا ئەركی رۆشنبیر تەنها رەخنەگرتن ‌و ئەوەیە بیخاتە بەردەم بەرپرسان كە بە مەزاجی خۆیان ئاخۆ ئیشی لەسەر دەكەن یان نایكەن؟ خاڵی دووەم باسی دەوڵەتت كرد، كە كورد تائێستا دەوڵەتی نییە، كە ئەوە دەكرێتە پاسا‌و بۆ زۆر مەسەلە، ئەی ئایا ئەگەر ئێمە دەوڵەتمان نەبووبێت، ئەی دەسەڵاتی حوكمڕانی كوردستان لە ماوەی 27 ساڵی رابردوودا و ئەم مۆدێلە ناوی چی لێ دەنێیت بۆئەوەی كە پێناسەیەكی حوكمڕانیی كورد بكەیت، لەئەنجامی ئەم نزیكەی سێ دەیەیەی كە حوكمڕانی كردووە؟ ئەم دوو مەسەلەیە جێی سەرنجم بوو كە باستكرد. پێشنیازەكەشم ئەگەر بكرێت بۆ كوردستانی نوێ وەك چۆن ئاوا هەفتانە دەروازەیەكی كردووەتەوە بۆ مشتومڕ لەسەر زۆرێك لە مەسەلەكان، بەراستی رۆشنبیر بابەتێكە كە بتوانین گفتوگۆی زیاتری لەسەر بكەین، ئەگەر رۆشنبیرمان هەیە، بۆچی نەیتوانیوە وەڵامدەرەوە بێت بە ستەمی جۆربەجۆری سیاسی ‌و كۆمەڵایەتی ‌و ئەوانەی تر كە لەم كۆمەڵگەیەی ئێمەدا هەن؟
هاوار مستەفا خان:
من پێموایە كە ئێمە دەبێت لەم 100 ساڵە قسە لە سێ نەوە بكەین، نەوەی یەكەم كە بەڕاستی شۆڕشی لەسەر كەركوك داناو شۆڕشێكی دروستكردەوە، دەتوانم بڵێم بە هەموو كەموكورتییەكانەوە كاری خۆیان كرد. جێ پەنجەی ئەو نەوەیەی یەكەم بەسەر نەوەی دووەمەوە دیارە كە ئێمەین، جا پرسیارەكە ئەوەی ئێمەی نەوەی دووەم چیمان كردووە تا بتوانرێت نەوەی سێیەم چ پایەیەك دابنێن، ئایا ئەگەر بەم شێوەیە بڕوات، ئێمە دەتوانین هیچ پایەیەك دابنێین بۆ نەوەی سێیەم كە مەسەلە فەرهەنگی ‌و سیاسی‌و رووناكبیرییەكان بە شێوەیەكی سیستمانیك ‌و دامەزراوەیی پێكبهێنێت؟ بەراستی ئێمە گلەییەكانمان لە خۆمانە، من بەشبەحاڵی خۆم لە پێگەی بەرگریدام لە كێشەی كەركوك بەگشتی، ئایا چاوەڕێی چین، هەردەبێ قسە لەسەر نەوەی پێش خۆمان بكەین؟ بەبێ ئەوەی بزانین پلان ‌و ستراتیژمان چییە بۆ داهاتوو؟ من دەستخۆشی لە كاك لەتیف دەكەم كە چاپكردنی كتێبێكی لەو جۆرە كە لەسەر دۆخی كەركوك دەدوێت دۆكیۆمێنتە كە ئەوە زۆر گرنگە، من بۆنموونە لە میسر هاوڕێی شیعەو سوننەم هەبوو شیعەكە دەیوت كەركوك بۆ ئێوە، چونكە پەیوەندیی شیعەو كورد زۆر زۆر باش بوو، بەڵام سوننەكە دەیوت كەركوك هی ئێوە نییە، من پرسیارێكم كرد كە ئاخۆ ئێوە چەند شیعر‌و رۆمان ‌و كتێب ‌و شانامەتان هەیە لەسەر كەركوك؟ وتی: جا پێویست ناكات هی خۆمانە، بۆیە من مەبەستم بوو بیگێڕمەوە بۆ چاپكردنی ئەم كتێبە، چونكە كورد دەیان ساڵە لەسەر كەركوك كتێبی هەیە، رۆمانی هەیە، بەڵگەنامەی هەیە، بۆیە من پێشنیازێكم هەیە بۆ كوردستانی نوێ، كارێك بكات زۆربەی لێدوانی ئەو عەرەبانەی كە باس لە كوردستانی بوونی كەركوك دەكەن، كۆبكرێنەوەو بكرێنە كتێب ‌و بیروڕا سلبییەكانیشیان هەر بخرێتە ناو هەمان كتێبەوە، یان لە كەركوك سینەماكاری باش پێگەیشتووە، كتێبی زۆر چاپكراوە‌و كاری باش كراوە، بەڵام ئەوانەی كراون، وەبەرهێنانیان تێدا نەكراوە.
ئارام عەلی:
بەڕاستی دروستبوونی ئەو مشتومڕانە شتێكی باشە، لەبەرئەوەی لەسەر مەسەلەی كەركوكەوە چووینە سەر مەسەلەی نەتەوایەتی، سەر مەسەلەی رۆشنبیر، سەر مەسەلەی ئینسان بوون، دیالۆگ لەسەر ئەمانە شتێكی باشە بەڵام دوور لە تەشەنوجی حزبی و ئایدیۆلۆژی.
یەكەم: راستە ئێمە لەئەنجامی شۆڤێنیزی عەرەب ‌و تورك ‌و فارس ‌و چەوساندنەوەوە ئێمە بەرەو بیری نەتەوەیی رۆیشتووین، بەڵام بابزانین نەتەوەیی بوونی ئەتاتورك چی خوڵقاند؟ نەتەوەیی بوونی عەرەبی ‌و بەعسی چی خوڵقاند، یان فارسی؟ ئەمە ئیتر بەس نییە؟ ئێمەش مرۆڤین وەك ئەوان، ناتوانین بڵێین ئێمە باشتر دەبین لەوان، راستە چەوساوەین، بەڵام ئەو سیستمەی كە ئەو چەوساندنەوەیەی هێناوەتە ئاراوەو ناوچەكەی دابەشكردووە ئەمەی كردووە. با ئێمە بێینە سەر پێناسەی فیكر، پێناسەی فیكر چییە؟ یەكێك دەڵێت لەدەرەوەی مرۆڤە، یەكێك دەڵێت مرۆڤ بەدیهێنەری فیكرە، ئەی فیكری نەتەوەیی لە بناغەدا وجودی هەیە؟ لەو بڕوایەدا نیم كە شتێكی راست بێت ‌و وجودیشی هەبێت، بەڵام رەنگە هەمووتان دژی من بووەستنەوە لەسەر ئەو قسەیە.
دووەم: من نەموتووە كەركوك كوردستانی نییە، من بەرگریی لە هەموو عیراق دەكەم، عیراق هەمووی كوردستانە، ئێمە هاتووین كەركوك ‌و حەمرینمان بەسنووری خۆمان داناوە، لەكاتێكدا لە 1400 ساڵا پێش ئێستا هیچ عەرەبێك لە عیراقدا نەبووە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*