سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » بەکارهێنانی زمانی کوردی لە کاروباری حکومەته‌كه‌ی شێخ مه‌حمود دا

له‌ یادی سەد ساڵەی یەکەم حکومەتی کوردستان

بەکارهێنانی زمانی کوردی لە کاروباری حکومەته‌كه‌ی شێخ مه‌حمود دا

د.ئاراس محه‌مه‌د سالح

ساڵی (2018) سەد ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر یەکەمین حکومەتی کوردستاندا، ساڵی 1918 بۆ کورد ساڵیکی پڕ لە گۆڕانی گەورەو پێشهاتی نوێ بووە، لەدوای ڕوخانی میرایەتیە کوردیەکانەوەو لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەوە عوسمانیەکان ڕاستەوخۆ کوردستان بەڕێوەبردوە، لەدوای ئەو ڕوداوانەوەو هەتا ساڵی (1918) کورد خاوەنی هیچ دەسەڵاتێکی سیاسی و کارگێڕی خۆی نەبووە، بەڵام لەدوای هاتنەناوەوەی داگیریکاری بەریتانی بۆ عێراق و دەست بەسەراگرتنی بەسرەو پاشان بەغدا، لە دوای داگیرکردنی باشور و ناوەڕاستی عێراق بەرەو کوردستان هێرشیان کردووەو داگیریان کردووە.
لەدوای ڕوخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی زۆربەی گەلە جیاوازەکانی ڕۆژهەڵات دەبنە خاوەنی دەوڵەتی نەتەوەیی خۆیان، گەلی کوردیش وەک بەشێکی گەورە لە سنوری جوگرافی دەوڵەتی عوسمانی بۆ بەدەستهێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی خەباتی کردووە، لەو ڕۆژگارەدا شێخ مەحمودی حەفید و شۆڕشەکەی بەهێزترین نوێنەری نەتەوەی کورد بوون، بەریتانیەکان بە نوێنەرایەتی مێجەر نۆئیل لە گوندی داریکەلی ناوچەی بازیان سەردانی شێخ مەحمود دەکەن و مەبەستی خۆیان لە دروستکردنی حکومەتی کوردی بە شێخ مەحمود ڕادەگەینن، لەدوای چەند ڕۆژ گفتوگۆ شیخ مەحمود و نوێنەری بەریتانیا ڕیکدەکەون، لە ڕۆژی (1/11/2018) شێخ مەحمود و نۆئیل دەگەڕێنەوە سلێمانی و لە سەرای سلێمانیدا یەکەم حکومەتی کوردستان ڕادەگەیەنن و شێخ مەحمود دەبێتە مەلیکی کوردستان و نۆئیل دەبێتە ڕاوێژکار، بەڵام مەخابن تەمەنی ئەو دەوڵەتە زۆر درێژ نابێت و هەرزوو بەریتانیەکان لە بەڵێنەکانیان پەشیمان بوونەتەوەو حکومەتی کوردستان لەناوبراوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا قۆناغێکی گرنگ بووە لە مێژووی کورد و خەباتی نەتەوایەتی کوردستاندا لەو ڕۆژگارەدا.
یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندیەکانی حکومەتەکەی شێخ مەحمود بەکارهێنانی زمانی کوردی بووە لە کاروباری حکومەتدا، بەدرێژایی مێژووی هەرچەندە کورد خاوەنی دەسەڵاتی و ناوچەیی و چەند میرایەتیەک بووە، هەندێک لەو میرایەتیانە چەند سەدەیەک حکومڕانیان بەردەوام بووەو لەهەندێ قۆناغدا وەک سەربەخۆ مامەڵەیان کردووە، بەڵام لە هیچ یەکێک لەو میرایەتیانەدا زمانی سیاسەت و دەوڵەتداری کوردی نەبووە، بەڵکو فارسی و تورکی و عەرەبی بووە، بۆ یەکەمجار و لە حکومەتەکەی شێخ مەحمودا زمانی کوردی وەک زمانی دەوڵەتداری بەکارهاتووە، بێگومان ئەوەیش هەنگاوێکی گەورەو گرنگ بووە لەو سەردەمەداو بەڵگەی گەشەکردنی بەرچاوی هۆشیاری نەتەوەیی کورد بووە.
هەر بەهۆی هامئاهەنگی حکومەتی شێخ مەحمودی حەفید لەگەڵ دەوڵەتی بەریتانی بەریتانیەکان چاپخانەیەک دەهێنە سلێمانی، لەکاتی هاتنی بەریتانیەکان بۆ عێراق چوار چاپخانە لەگەڵ خۆیاندا دەهێنن، یەکێک لەو چاپخانانە لە بەسرە دادەنێن و دوانیان لە بەغداو چوارەم چاپخانە دەبەنە سلێمانی، هەرچەندە بەریتانیەکان ئەو چاپخانانە بۆ مەبەستی بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندەی سیاسی خۆیان دەهێنن، بەڵام خزمەتیش بە بواری چاپەمەنی و ڕۆژنامەوانی دەکەن، بەتایبەتی بۆ کورد بۆ یەکەم جار چاپخانە دێتە خاکی کوردستان و یەکەم ڕۆژنامە کە ڕۆژنامەی (پێشکەوتن) لە ساڵی (1920) بووە لە ناو کوردستاندا چاپ و بڵاودەکرێتەوە، ڕاستە پێشتر ڕۆژنامەی (کوردستان) دەرچووە، بەڵام ئەو ڕۆژنامەیە لە دەرەوەی سنوری کوردستان و لە قاهیرە دەرچووە.
دەرچوونی ڕۆژنامەی (پێشکەوتن) ڕوداوێکی گەورەو گرنگە لە مێژووی کوردا، ئەو ڕۆژنامەیە بەریتانیەکان بۆ هەر مەبەستێک دەریانکردبێ ئەوە جێگەی قسەکردنی ئێمە نیە لێرەدا، بەڵکو دەرچوونی یەکەم رۆژنامە بە زمانی کوردی و لەسەر خاکی کوردستان هەنگاوێکی گەورەو گرنگ بووە لەو ڕۆژگارەدا، ئەو ڕۆژنامەیە دەتوانێت کەلتوری ڕۆژنامەنووسی بهێنیتە ناو کورد چەند قەڵەمیکی رۆژنامەوانی کورد لە دەورە خۆی کۆبکاتەوە، لە هەمان کاتدا ئەو رۆژنامەیە دەیان بابەتی مێژوویی و ئەدەبی و رۆشنبیری گشتی بلاودەکاتەوە بۆ دوای خۆی دەبێتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ توێژەران و لێکۆڵەرانی مێژووی کورد بەگشتی.
دەبێت ئەوەیش باس لەوەش بکەین ئینگلیزەکان پێش ئەوەی بگەنە کوردستان لە شاری بەغداد ڕۆژنامەی (تێگەیشتنی ڕاستی)یان دەرکرد، یەکەم ژمارەی ئەو ڕۆژنامە لە (1-12-2018)دا دەرچووە، ئینگلیزەکان پێش گەیشتنی خۆیان ژمارەکانی ئەو ڕۆژنامەیان ناردوەتەوە بۆ کوردستان، بابەتەکانی ئەو ڕۆژنامە بەشێوەیەکی ئاراستەکراو هەوڵی ناشیرینکردنی عوسمانیەکانی دەدا لای کورد، لە هەمان کاتدا بیری نەتەوەیی کوردی بلاودەکردەوە، ڕۆژنامەی (تێگەیشتنی ڕاستی) بۆ ئەو قۆناغەی مێژووی کورد هەنگاوێکی گەورە بووەو بۆ دوای خۆیشی سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ توێژەرانی مێژووی کورد.
هەروەها ئەو چاپخانەیە دەبێتە شوێنێکی گرنگ و بۆ پێگەیاندنی کادری چاپ و پیڕێکخەرو هەڵەچن و هونەری چاپەمەنی، لەگەڵ ئەوەشدا بۆ یەکەمجار بەریتانیەکان زۆر بە زەحمەت کەسێکیان دەستکەوتووە ئیشوکاری چاپخانەیان بۆ بکات، بەڵام لە ماوەیەکی کەمدا توانراوە ئەو بۆشاییە پڕبکرێتەوە، ئەو چاپخانەیە بزوتنەوەیەکی ڕۆژنامەنووسی لە سلێمانی و هەموو کوردستاندا دروست دەکات و لە ڕۆژگاری حکومەتی کوردستان دەتوانرێت چەند ڕۆژنامەیەک بەو چاپخانەیە چاپ و بلاوبکرێتەوە، لەکاتی هێرشی بەریتانیەکان و پاشەکشەی شێخ مەحمود و هاوکارەکانی ئەو چاپخانەیە لەگەڵ خۆیان دەبەن و رۆژنامەی (بانگی هەق)ی لە ئەشکەوتی جاسەنە پێدەردەکەن.
لە دوای ڕاگەیاندنی حکومەتی کوردستان یەکەم قوتابخانەی کوردی لە سلێمانیدا کراوەتەوە، هەرچەندە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەدا عوسمانیەکان لە هەندێ شوێنی کوردستاندا قوتابخانەی ڕوشدیەی سەربازیان کردوەتەوە، لە ساڵی (1893)دا لە سلێمانی قوتابخانەی ڕوشدەیەی سەربازی کراوەتەوە، بەڵام خوێندن لە قوتابخانانە بە زمانی تورکی و عەرەبی بووە، بەڵام حکومەتی نوێ بە هاوکاری مێجەرسۆن یەکەم قوتابخانەی کوردی دەکاتەوە، مێجەرسۆن زۆر هەوڵی گەشەپێدانی خوێندنی کوردی داوە، ئەو هەنگاوەی سۆن ئەگەر بۆ بانگەشەی خۆشیان بووبێت، بەڵام قۆناغێکی گرنگ بووە کە بۆ یەکەمجار بەزمانی کوردی وانەی جیاواز بخوێنرێت و قوتابخانەی مۆدێرن بکرێتەوە لە کوردستاندا.
لەم ڕۆژانەدا یادی پەنجا ساڵەو یۆبیلی زیڕینی زانکۆی سلێمانی کرایەوە وەک یەکەم زانکۆ لەسەر خاکی کوردستان، کردنەوەی زانکۆ لە کوردستان و یادی پەنجا ساڵەی ئەو زانکۆ زۆر گرنگ و جێگەی بایەخە، بەڵام دەبوو ناوەندە رۆشنبیری و ئەکادیمیەکانی کوردستان یادی سەد ساڵەی یەکەم حکومەتی کوردستان و یەکەم چاپخانە لە کوردستان و دەرچوونی یەکەم ڕۆژنامە لەسەر خاکی نیشتمان و یەکەم کردنەوەی قوتابخانەی کوردی لە کوردستان بکرایەتەوەو لێکۆڵینەوەی زانستی لەبارەیانەوە بکرایە، دەبوو دەیان لێکۆڵینەوە لە بارەی هەڵوێستی بەریتانیاو زلهێزەکانی ئەو ڕۆژگارە لەبارەی کوردەوە بکرایە، بۆچی هەموو گەلانی ناوچەکە دەبنە خاوەنی دەوڵەتی نەتەوەیی خۆیان، بەڵام کورد دەکرێتە قوربانی و سەد ساڵە نیشتمانی وێران دەکرێت و خوێنی دەڕژێنرێت و هەتا ئێستا نەیتوانیوە مافی چارەنووسی خۆی دیاری بکات، بۆچی حکومەتی کوردستان دەڕوخێنرێت؟ ئایا کورد هەڵەی خۆی بووە یان بەرەژەوەندی زلهێزەکان وایکردووە خواستی دەوڵەتی کوردستان لەبارببرێت؟، دەبوو ناوەندە ئەکادیمیەکان وەڵامی زانستی ئەو پرسیارانەو دەیان پرسیاری تریان بەشێوەیەکی زانستی ڕوون بکردایەتەوە بۆ ئەوەی هەڵەکانی ڕابردوو دووبارە نەکەینەوەو لە هەنگاوەکانی داهاتوودا بەرچاو ڕوون بین؟.

 332 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*