سەرەکی » وتار » ئازاد ئیبراهیم ‌ » بەغداد؛ لەئاشتییەوە بۆ ئاشووب

بەغداد؛ لەئاشتییەوە بۆ ئاشووب

خەونەکەی ئەبو جەعفەری مەنسور و هەوڵە بەردەوامەکەی بۆ دوورخستنەوەی بەغداد لەجەنگ، نەیتوانی سنوری مێژوویی تێپەڕێنێت و بگاتە ئامانج. لەیەکەم هەنگاوی مەنسورەوە کە ویستی بەغداد لەجێگای کوفە یان کەربەلادا دروست بکات ڕوون دەبێتەوە ئەم عێراقە لەمێژە هەڵگری شوناسێکی جیاوازترە لەتەواوی وڵاتانیتر کە ئەویش شوناسی جەنگ و کوشتارە. (عەلی وەردی)ش کۆمەڵناسی گەورەی عێراقی بەناو هەمان واقیعدا دەمانبات و گومانمان لەلا ناهێڵێت کە هیچ تاکێکی عێراقی نییە توندوتیژی لەناخیدا بوونی نەبێت.
مەنسور لەترسی جەنگی هۆزەکانی کوفە و کەربەلا بەغدادی لەشوێنی ئێستای خۆی دروست کرد و بەبڕوای خۆی بەغدادی لەجەنگ دوورخستۆتەوە، بەڵام ئەمە بۆ گۆڕەپانێکی وەک عێراق خۆهەڵخەڵەتاندنە. بۆیە دەبینین بەغداد لەیەکەم چرکەساتییەوە تاکو 2003, کاتێک هاوپەیمانان و ئەمریکا گەیشتنە بەغداد و دەسەڵاتی سەدام حسێنیان تێکشکاند، چواردەجار داگیرکراوەو کەوتۆتەژێر قەڵەمڕەوی ئیمپراتۆر و زلهێز و دەوڵەتانیترەوه.
هەموو ئەم هەوڵانەی مەنسور بیانووی ئەوەبوو کە کوفە و کەربەلا پڕ لەجەنگن و ئەویش ئەیەوێت شارێک دروست بکات ناوی بنێت شاری ئاشتی «مدینة السلام»و دابڕانی مێژوویی لەتەواوی مێژووی شەڕ و کوشتار و ناکۆکی عیراق بکات, بەڵام مەنسور نەک ویستەکەی نەهاتەدی، تەنانەت لەبەرەبەیانی مێژووی بەغدادەوە «کەبەپێی بۆچوونێکی (ئیبنی جوبێر) کە گەریدەیەکی ئەندەلوسی بووە بەغداد لەساڵی 742 دامەزراوە» بۆ ساڵی 2003، چواردەجاران لەلایەن وڵاتان و ئیمپراتۆرەکانەوە داگیرکراوەو جەنگ بەرۆکی گرتووە و بووە بەپانتایی پێکدادانی دەوڵەتە زلهێزەکان و بەرژەوەندییەکانیان.
سەرەتا لەساڵی 945 بوڤەی ئۆغڵەرییەکان هاتنە شارەکەوە، دواتر سەلجوقییەکان لەساڵی 1055 داگیریانکرد. هۆلاکۆو مەغۆلەکانیش لەساڵی 1252. جەزائیرییەکانیش لەساڵی 1340. لەهەردوو ساڵی 1393و هەروەها 1401یش تەیموری لەنگ. لەساڵی 1411 تورکمانە قەرەقۆینلووەکان. لەساڵی 1469یش تورکمانە ئاققۆینلووەکان. لەساڵی 1508 سەفەوییەکان. لەساڵی 1534یش عوسمانییەکانی ژێردەسەڵاتی سوڵتان سلێمانی قانوونی. دیسان لەساڵی 1623سەفەوییەکان بەغدادیان داگیرکردەوە. جارێکیتریش عوسمانییەکان لەژێردەسەڵاتی سوڵتان مورادی چوارەمدا گەیشتنەوە بەغداد «ساڵی داگیرکردنەی چەند شێوەیەکە». پاشان لەساڵی 1917یشدا ئینگلیزەکان بەغدادیان داگیرکرد. جارێکیتر ئینگلیزەکان لەساڵی 1941دا بۆ لێدان لەودەسەڵاتەی پشتگیری ئەڵمانیای دەکرد بەغدادیان داگیرکردەوە، دواینجاریش لەساڵی 2003بوو کە هاوپەیمانان بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی بەعسییەکان هاتنە شارەکەوەو کۆنترۆڵیانکرد.
ئەگەر ئێستایش لەواقیع و تەواوی ئەو پێکدادانە ناوخۆیی و دەرەکییانە بڕوانین کە لەگۆڕەپانە سیاسیی و بەرژەوەندخوازییەکەی عێراق و لەسەر تەختەی شانۆیی سیاسیی بەغداد هەیە، دووبارە لەمسی هەموو ئەو مێژووە دەکەین بۆچی بەغداد نەیتوانی درێژە بەخەونەکەی جەعفەری مەنسور بدات و بچێتە دەرەوەی مێژووی جەنگ و کوشتنەوە لەعێراقدا.

پێکدادانی ناوخۆیی
یەکەم / شیعە و سوننە
پێکدادانی مەزهەبی شیعە و سوننە کە مێژووییەکی درێژی لەعێراقدا هەیە، هۆکاری یەکەم و سەرەکی نائارامی عێراق بووە بەگشتی و بەغدادیش وەک چەقی سیاسەت و بڕیاردان. هیچ ململانێ و ناکۆکییەک لەعێراقدا هێندەی ململانێی مەزهەبی شیعە و سوننە ئەم وڵاتەی نەگەڕاندۆتە دواوە و کاریگەری خراپی نەخستۆتەسەر مێژوو و کۆمەڵگەی عێراقی چی کاریگەری لەسەر بڕیاری سیاسی و چی کاریگەری لەسەر پێکەوەژیانی کۆمەڵایەتی و ئاشتی کۆمەڵایەتی‌.
وەک دەگوترێت ململانێی مەزهەبی لەترسناکترین جۆرەکانی ململانێیە بۆ دابەشکردنی کۆمەڵگەو دەسەڵات لەلایەک پاشان بۆ لاوازبوونی دەوڵەت لەبەرامبەر هەژموون و دەسەڵاتی داگیرکەران و دەوڵەتانی زلهێز و تەنانەت تیرۆریستان و ڕێکخراوەکاندا لەلایەکەیتریشەوه.
ئێستا عێراق بەتەواوی لەوێنەیەکی لەم شێوەیەدا خۆیمان پیشان دەدات. ئێستا عێراق لەقوڵایی ململانێ مەزهەبییەکەدا کە هەزارەیەکە لەجێگەی شانازی ئەم ململانێیە چووەتە شوناسییەوە. هەر ئەم ململانێیەیش وایکردووە ئێستا عێراق و بەتایبەت بەغداد وەک ناوەندی دەسەڵاتی سیاسی زۆر لاوازە. لاوازە لەبەرئەوەی هەردوو پێکهاتەی شیعە و سوننە ناتوانن حکومەتێکی یەکگرتووی تۆکمە دروست بکەن کە بکەوێتە سەرووی مەزهەب و ئایدۆلۆژییە حیزبی و تائیفی و ئەتنییەکانی نێوانیانەوە و داببڕێن لەو مێژووە، لەلایەکیش لاوازە چونکە هەنوکە بەغداد ناتوانێت جەستەیەکی یەکگرتوو بێت بۆ بەرگری لەدەستتێوەردانی دەرەکی و تەراتێنی هەموو ئەو زلهێزانەی دەیانەوێت دەستیان بگاتە عێراق و بەویستی خۆیان ئەو ململانێ مەزهەبییە بقۆزنەوە و گەورەی بکەن تائەو ڕادەیەی‌ وەک ئێستا شیعە و سوننەی پێوە سەرقاڵ بکەن بۆئەوەی پشکی خۆیان لەخێرو بێری عێراق ببەن
بەمانایەکیتر هەموو ئەو زلهێزانەی دەتوانن لەبڕیاری سیاسی عێراقدا بەشداربن و ئاراستەی بڕیار و جوڵە سیاسییەکان بگۆڕن، یان هەموو ئەو ڕێکخراوە تیرۆریستیانەی دەستیان گەشتۆتە عێراق و چالاکیان ئەنجامداوە، بە بۆشایی مەزهەبی شیعەو سوننەدا هاتوونەتەناو جەستەی سیاسی عێراقەوە. هەر ئەم ململانێ مەزهەبییە دەگاتە ئەوەی لەلای ژمارەیەکی زۆر لەتوێژەرانی مێژوویی دروستبوونی عێراق و ڕادەستکردنی بەسوننە لەلایەن ئینگلیزەکانەوە بەخەڵاتی بێگانە بۆ سوننە دابنرێت و دواتریش لەساڵی 2003دا کاتێک ئەمریکا دەسەڵاتی بەربەری سەدام حسێن لەناو دەبات و شیعەکان دەگەیەنێتە دەسەڵات، دیسان لای زۆرێکی نوسەران و ئەهلی سوننە عێراق دیسان خەڵاتە بێگانەکەیە بەڵام ئەمجارە ئەمریکا بەخشیوێتی بەشیعەکان.
بەخشینی ئەم دوو خەڵاتە بێگانەیە جارێک بۆ سوننە لەلایەن ئینگلیزەکان و جارێکیش بۆ شیعە لەلایەن ئەمریکاوە هیچی لەهێورکردنەوەی پێکدادانی مەزهەبی لەعێراقدا نەگۆڕی، بەپێچەوانەوە یاری نێوان هەردوولایان یەکسانکردۆتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا توندتریان کردووە و هەردوولا لەشەڕێکی قورس و تاقەت پروکێندان, تاکو لایەکیان لەکۆتاییدا بیباتەوە و لەسەر تەختەی شانۆییەکە پشتوێنی سەرداری عێراق بەرز بکاتەوە. لەعێراقی سوننەدا پێکهاتەی کورد و عەرەبی شیعە چەوسێنرایەوە، بۆ هاوسەنگکردنی ئەم وێنەیە لەئێستای عێراقی شیعەدا پێکهاتەی کوردو عەرەبی سوننە دەچەوسێنرێنەوە. ئەمەش وادەکات بەردەوامی زیاتر لەململانێکەدا ببینرێت. لەم نێوانەشدا شتێک دروست نابێت پێیبگوترێت عێراقی سێیەم و لەنێوان شیعەو سوننەدا پێکهاتەی کورد دەسەڵات بگرێتەدەست و گەلانی عێراق فۆرمێکی نوێی کارکردن و بەڕێوەبردن تاقی بکەنەوە. نەک هەردوو مەزهەبەکە بەتایپی سێیەمی عێراق ڕازی نابن تەنانەت کورد قوربانییەکی هاوبەشە لەنێوان هەردوولایاندا.

دووەم/ کورد و عەرەب
چەند دەقە شیعرییەکان یاخود هوتافە عاتیفییەکان بڵێت «کوردو عەرەب برایە» بەڵام واقیعی پەیوەندیان لەسەر خاکی عێراق شتێکیترمان پێدەڵێت کە پێچەوانەی واقیعی ئەو دروشمەی سەرەوەیە. واقیعی ئەم دوو نەتەوەیە لەسەر خاکی عێراق واقیعێکی تاڵە. واقیعێکە ئەگەر پێکبەستنێکی خۆنەویستانە نەبوایە دەمێکبوو پەتی نێوانیان پچڕابوو لەئەنجامی پێکدادان و جەنگی درێژخایەنی نێوانیان.
ئەم پێکدادانەی کوردو عەرەب، هیچی کەمترنییە لەپێکدادانی مەزهەبی عەرەبی سوننە و عەرەبی شیعە لەعێراقدا، هیچی کەمتر نییە لەزیانی ئەو جەنگە مەزهەبییە بۆسەر ماندووکردنی جەستەی سیاسی عێراق. ئەم پێکدادانە بەدرێژایی مێژووی پێکەوەیی گەلی کورد لەگەڵ عەرەب لەعێراقدا بوونی هەبووە. بەڵام هەرجارەی لەناو فۆرمێکی جیاوازدا و هەمیشەیش پێکدادانێک بووە لەدەرەوەی ویستی کورد، بەڵام هەموو جارێکیش لەسەر داواکارییەکانی کوردبووه بۆ بەدەستهێنانی مافە ڕەواکانی لەعێراقدا.
لەم پێکدادانەدا هەرچی مێژووی دوای ساڵانی 1921ە بۆ ساڵانی 1991 مێژوویەکە بەناو زنجیرەیەک هەڵبەزودابەزی پەیوەندی کورد لەگەڵ دەسەڵاتدارانی عێراقدا ڕۆیشتووە. لەم زەمەنەدا ڕووبەری نێوان هەردوولا زیاتر ڕووبەرێکی پڕ لەجەنگ و ئاشووب و ماڵوێرانی بووە و کەمترینجار دەلاقەیەک دۆزراوەتەوە بۆ گفتوگۆو لێکتر تێگەشتن کە دیارترینیان گفتوگۆکانی ساڵەکانی 1966 و 1983 و 1984ه.
مێژووی دوای 1991یش تاکو 2003 دەتوانین ناوی بنێین بە مێژوویەکی داخراو، کە لەجێگای خۆیدا وەستابووە و دابڕاوبووە لەڕابردووی خۆی!. یان بەمانایەکیتر ئەم مێژووە بۆ کورد دوورکەوتنەوەبووە لەو پانتاییە پڕ لەجەنگەی هێزی باڵا لەعێراقدا ویستوویەتی درێژەی پێبدات لەپێناو مانەوەی خۆیدا. ئەم قۆناغە کە بە تێگەشتنە گشتییەکە قۆناغی دوای ڕاپەڕینی کوردەکانی باشووری کوردستانە، لەتەنها خاڵێکدا لەعێراقی سوننەی بەعسی دابڕا، بەپێچەوانەوە نەتوانرا لەتەواوی عێراقی عەرەبی داببڕێت.
تێگەشتنەکە لێرەدایە کە کورد ڕاپەڕینی ئەنجامدا وەک ئەوەبوو تەنها هێڵێک لەنێوان خۆیی و سوننەی بەعسی دەسەڵاتداری ئەوکاتدا بکێشێت ئەگینا ڕاپەڕین نەیتوانی هێڵێک بۆ هەمیشە لەنێوان کورد و تەواوی کێشەکانی لەعێراقدا بکێشێت و جارێکیتر نەگەڕێتەوە ناو ئەم مێژووە. باشترین نمونەیش ئەوەیە کورد لەدوای ڕوخانی دەسەڵاتی بەعسی سەدام حسێن لەساڵی 2003 جارێکیتر دەچێتەوە عێراق و دەچێتەوەناو دەسەڵات. ئەمەش سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە کورد پانتاییەکەی جەنگی عێراقی جێنەهێشتووە بەڵکو تەنها ڕەفزی دەسەڵاتی سوننەی بەعسی کردووە بەسەرکردایەتی سەدام حسێن.
تاکو کورد لەم خاکەدا بمێنێتەوە دیوێکی ئەو ئاشووب و شەڕە دەبێت کە لەسەر خاکی عێراق بەردەوامی هەیە. واتە؛ کورد ناتوانێت لەم جەهەنمی عێراقە بچێتە دەرەوە تاکو (فوئاد عەجمی وتەنی «سنورە دەستکردە لمین»ەکەی عێراق تێکنەدات و نەیسڕێتەوە. لەساڵی 742 کە جەعفەری مەنسور (باغی داود ــ باخی داود) لەشاری بەغدادی جاران تێکدەدات و دەیکاتە ئەم بەغدادەی ئێستا، ئیدی چیرۆکی ماڵوێرانکردنی هەموو (داودێکی کورد !) دەست پێدەکات و ناوەستێت و درێژەی هەیه.
لەدوای ساڵی 2003وە کە کورد گەڕایەوە بەغدادو بەشداری بنیادنانەوەی عێراقی نوێی کرد، بەجۆرێک لەجۆرەکان کورد گەڕایەوەناو هەمان پێکدادان و ئاشووبی جاران. چونکە لابردنی دەسەڵاتێک بۆ دەسەڵاتێکیتر نەیتوانی مێنتاڵێتی پیاوانی عەرەب بەهەردوو مەزهەبەکەوە بگۆڕێت لەبەرامبەر مافەکانی کورددا کە هەمیشە ناکۆکییەکانی کورد لەگەڵ بەغداد لەسەر ئەو مافانەبووه.
دووەم : ململانێی دەرەکی
ئێران ــ ئەمریکا
لە دەسەڵاتی ئینگلیزەکانەوە بۆ عێراقی ئێستا و بەدرێژایی مێژووی عێراق، ئەمریکا بەشێک بووە لەو پێکدادانە دەرەکییەی زلهێزەکان لەسەر خاکی عێراق کردوویانە. ئەم پێکدادانە لەهەندێک حاڵەتدا پێکدادانی هێزو لەزۆرترین حاڵەتیشدا پێکدادانی بەرژەوەندی و جەمسەربەندی بووە. ئەم پێکدادانەیش دابەشبووە بۆ دوو قۆناغ، یەکەم: ئەمریکا ــ (سۆڤییەت).
لەمێژووی پێش ڕاپەڕینی کوردەکاندا گەلێک جار پێکدادانی ئەمریکا لەعێراقدا لەگەڵ سۆڤییەت بووە، یان پێکدادانی ئەمریکا بۆ شوعییەت بووە وەک نوێنەری سۆڤییەت لەعێراق و هاوپەیمان و بەرەی سۆڤییەت. تەنانەت ئەم ململانێیە شۆڤییەتی لەئەفغانستانیشدا تێوەگلاند و ئەمریکا سۆڤییەتی بەتێکشکاوی لەئەفغانستان وەدەرنا. هەندێک لەچاودێران و مێژوونوسانیش پێیانوایە بێدەنگی ڕوسیا لە جەنگی کەنداوی ئەمریکادا ترسبووە لەدووبارەبوونەوەی سیناریۆی ئەمریکا بۆ سۆڤییەت لەئەفغانستاندا،
لەدوای ڕاپەڕینی کوردەکان و هەڵوەشاندنەوەی سۆڤییەت، ئیدی ئەمریکا ئەم پێکدادانەی گواستەوە بۆ هەموو ئەو لایەن و وڵاتانەی کە لەڕوسیاوە نزیک بوون، دیارترینیشیان ئێرانه.
ئەمریکا لەساڵی 2003دا بەئاشکرا ئێرانی ڕاکێشایەناو پێکدادانەکانی عێراقەوە ئەمەش کاتێک عێراقی لەدەسەڵاتێکی سوننی داخراوەوە بەڕووی ئێراندا گۆڕی بۆ عێراقێکی شیعی کراوە بەڕووی ئێراندا.
لێرە بەدوا ئیدی ئێران بەتەواوی پرۆژەو ئەجێنداکانییەوە بەرەو عێراق کشاو زۆرجار خاڵی بەهێزی بڕیاردانیش لەعێراقدا ئێرانەو لەگەڵ ئەمریکادا دەکەوێتە دەست شکانەوه.
ئێستا کە کابینەی نوێی عێراق لەپێکهێنانیدایەو هەرسێ سەرۆکایەتییەکە یەکلاکراوەتەوە، لەسەر بنەمای پشک پشکێنەیه، پشکێک بۆ بەرەی ئێران و پشکێکیش بۆ بەرەی ئێرانه.
بەتێڕوانین لە وێنە گشتییەکەیش لێکەوتەی تەواوی پێکدادانەکان پێماندەڵێت ئایندەی بەغداد وەک ناوەندی دەسەڵات، درێژەپێدەری هەموو ئەو پێکدادانەدەبێت کە لەڕابردوودا هەبووەو ئێستایش بەردەوامە، دواجاریش بەغداد کە ڕۆژانێک شاری ئاشتی بوو ئێستاو داهاتوویش شاری ئاشووب دەبێت.

print

 121 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*