سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » چەند رێگایەکی دیکەی رۆژی سینەمای کوردیی

ئەو رۆژە دەبێتە رۆژی نیشتمانیی سینەمای کوردیی و کوردستانیی

چەند رێگایەکی دیکەی رۆژی سینەمای کوردیی

هاوار مستەفا خان

بەشی دووەم
لە بەشی یەکەمی بابەتی « رۆژی سینەمای کوردیی» و « خەڵاتی یڵماز گونەی»دا، ئۆپشنێكمان راگەیاند کە دەکرێت؛ رۆژی سینەمای کوردیی، بکەوێتە رێکەوتی ٩ی مانگی٩ی هەموو ساڵێك و ساڵی ١٩٨٤یش ئەو ساڵە کاتییە بێت تا ساڵی راستیی دەدۆزرێتەوە، بەمەش ساڵەکانی «کات»ی سینەمای کوردی گەر لە ساڵی ٢٠١٩دا یادی رۆژی سینەمای کوردیی بکرێتەوە ئەوە دەکاتە «٣٥» ساڵ؟!.
لەو بەشەدا؛ بەر لەوەی بچینە سەر وردەکاریی « ئاهەنگی دابەشکردنی خەڵاتی یەڵماز گونەی»، چەند رێگایەکی تر وەك؛ ئۆپشنی جودایەز لەسەر رۆژی سینەمای کوردیی دەخەینەڕوو کە خاڵی گەوهەریی و چەقی ئامانجەکەمان خودی» یڵماز گونەی»یەو باوەڕم وایە هەمووان یان زۆرینەمان لەسەری کۆکین کە ئەو کەسایەتییە شایستەی رێز و ستایش و بەخششی گەورەیەو پێویست دەکات لە بەرامبەر خەبات و هەوڵی بێوچانی ئەو بۆ پێکەوەژیان و دادپەروەری و دیموکراسیی و گێڕانەوەی شکۆی مرۆڤ و کوردستانێکی یەكپارچەی دیموکرات، هەمووان لەسەری بێینەدەنگ و رێگایەك لەو رێگایانە بکەینە ئامانجە گەورەکە، ئەوانیش بریتین لە:

رێگای یەکەم: 1958
فیلمی رۆڵەکانی ئەم نیشتمانە – Bu Vatanın çocukları – أبنا‌ء هذا الوطن
سیناریۆی: عاتف یڵماز، یلماز گونەی، ێ‌. کوتوڤال، دەرهێنانی: عاتف یڵماز. بەڕێوەبەری وێنەگرتن: م. رفائیلیان، میوزیك: ێ‌. یامادجی. پاڵەوانی فیلم: یڵماز گونەی، ن.نور، ت. گیوزبک، ێ‌. ئانگین، م. گیوکایا، ب. زوبو، بەرهەمهێنانی: دارفیلم.
فیلمی : رۆڵەکانی ئەم نیشتمانە، کە لە دەرهێنانی عاتف یڵماز -ەو ساڵی ١٩٥٨ بەرهەمهێنراوەو لەو ساڵەدا بڵاوکراوەتەوە، گەر بێت و سەلمێنرا کە بەرهەمهێنەری ئەو فیلمە کورد، یان کوردستانییە، ئەوە هیچ گومانێك نامێنێتەوە کە ساڵی بەرهەمهێنانی فیلمی»رۆڵەکانی ئەم نیشتمانە» ببێتە ساڵڕۆژی سینەمای کوردیی، چونکە عاتف یڵماز بە ڕەچەڵەك کوردەو هەر ئەویش مامۆستای گونەی بووەو رۆڵی سەرەکی بینیوە لە راکێشانی بۆ نێو دونیای سینەما، کە سەرەتا وەك ئەکتەری لاوەکی هێناویەتە ناو سینەماو پاشان وەك سیناریۆنووس و یاریدەدەری چەندین فیلمی عاتف یڵماز کاری کردووە. گونەی خۆیشی بەشانازییەوە لە یەکێك لە دیمانەکانی کۆتاییەکانی ژیانیدا وتوویەتی:
« یەکەم کەسێ کە کاریگەریی لەسەر ژیانی هونەریم هەبووەو رابەر و رێنیشاندەرم بوو، پیشەی دواڕۆژی سینەمای پێ گرتمەبەر، عاتف یڵمازی گەورە دەرهێنەری سینەمایی بوو کە هەر لە سەرەتاوە دەرفەتی نواندنی چەندین رۆڵی سینەمایی بۆ رەخساندم».
کەواتە؛ ئۆپشنێکی بە هێزە ئەشێ ساڵنامەی سینەمای کوردیی ساڵی 1958 بێت.

رێگای دووەم: 1959
فیلمی: ئاسکە سورەکان – Alageyik – اڵایل اڵ‌حمر.
ناونیشانی رۆمانێکی یەشار کەمال-ە و سیناریۆ و دەرهێنانی: عاتف یڵماز، پاڵەوانی سەرەکی: یڵماز گونەی، بەرهەمهێنانی: ئارمان فیلم!.
ئەم فیلمەش ئۆپشنێکی بەهێزە بەتایبەتی گەر؛ خاوەنی کۆمپانیای ئارمان فیلم، کورد بێت یان کوردستانی.
کەواتە؛ ئۆپشنێکی تری بەهێز هەیە، ئەشێ ساڵنامەی سینەمای کوردیی، ساڵی 1959 بێت.

رێگای سێیەم: 1967
فیلمی: ناوم کەریمە – Benim adım kerim – اسمی كریم
سیناریۆ و دەرهێنانی: یڵماز گونەی، بەڕێوەبەری وێنەگرتن:ێ‌. یاڤییر، پاڵەوانی سەرەکی: یڵماز گونەی، ب. مینیکچلی، ی. گینجیر، ت. نەجمی ئوغڵوو. بەرهەمهێنانی: شاهینلەر فیلم.
ئەم فیلمە یەکەمین کاری دەرهێنانی یڵماز گونەی- یە، بۆیە ئۆپشنێکی زۆر بەهێزە بەتایبەتی گەر؛ خاوەنی کۆمپانیای شاهینلەر فیلم، کورد بێت یان کوردستانی.؟
کەواتە؛ ئۆپشنێکی بە هێز هەیە ئەشێ مێژووی سینەمای کوردیی لە ساڵی 1967 ەوە دەست پێبکات؟.

رێگای چوارەم: 1968
فیلمی: سەید خان – Seyyit Han – سید خان
فیلمی: سەید خان، گونجاوترین فیلمە کە ساڵەکەی بکرێتە ساڵنامەی سینەمای کوردیی، گەر هاتوو فیلمەکانی عاتف یەڵماز؛ رۆڵەی ئەم نیشتمانە- 1958 ، یان فیلمی ئاسکە سورەکان – 1959، ساخ نەبوویەوە کە بەرهەمهێنەرەکانیان کورد یان کوردستانی نین.
سەید خان، سیناریۆ و دەرهێنانی: یڵماز گونەی، بەڕێوەبەری وێنەگرتن: غ. تورانلی، میوزیك: ن. ئوتیام، پاڵەوانی فیلم: یڵماز گونەی، ن. جیخرە، ح. حەمزە ئوغڵوو، بەرهەمهێنانی: کۆمپانیای گونەی فیلم.
ئەو فیلە پڕ فرۆشترین فیلمی تەواوی ساڵەکانی یڵماز گونەی بووە لەماوەی دەرکەوتنی لە 1958 تا 1968 کە ژمارەی بینەرانی گەیشتە «هەشت ملیۆن» کەس، بەمەش ژمارەی پێوانەیی شکاند و بووە سێیەم فیلمی سەرکەوتوو لە فێستڤاڵی ئەدەنە لە ساڵی 1969داو یڵماز گونەی-یش بە باشترین ئەکتەر هەڵبژێردرا.
کەواتە؛ ئۆپشنێکی تری هەرە بەهێز هەیە ئەشێ مێژووی ساڵنامەی سینەمای کوردیی، ساڵی 1967 بێت.
بەندە ئەو مێژووە زۆرتر بە گونجاو دەزانم بە تایبەت گەر هاتووە فیلمەکانی عاتف یڵماز بەسەر فیلمی کوردی و کوردستانیدا ساخ نەبوویەوە، بۆیە دەستنیشان کردنی ساڵی 1968 لە بری 1959 « کە ئەوەی یەکەمیان هیچ گومانێکی نەهێشتۆتەوە لە رووی بەرهەمهێنانەوە چونکە یڵماز گونەی خۆی بەرهەمهێنەری ئەو فیلمەیە.
بەمەش گەر؛ فیلمی سەید خان بکەینە پێوەر، ئەوە سازدانی ئاهەنگی یەکەم ساڵیادی سینەمای کوردیی لە 2019 دا، دەگاتە (51)ساڵ.

رێگای پێنجەم: 1982
ساڵی بەشداریکردن و وەرگرتنی خەڵاتی کان
رۆژی وەرگرتنی خەڵاتی « چڵە دارخورمای زێڕینی فێستیڤاڵی کان» لە فەرەنسا. ناوەڕاستی مانگی پێنجی ساڵی 1982بوو. راستە ئەو ساڵە بۆ کوردو کوردستانی و مرۆڤدۆستان، ساڵێکی گرنگەو تێیدا ستەملێکراو بەسەر ستەمکار سەرکەوت، وەلێ بە دەست نیشانکردنی ئەو ساڵە، دوو مێژووی گرنگ لەدەست دەدەین کە ئەوانیش؛ ساڵی 1958 ی عاتف یڵمازە، لەگەڵ ساڵی 1968 کە ساڵی سەرکەوتنی یڵماز گونەی-یە لەناوەخۆی تورکیادا و ساڵی بەرخودان و ساڵی سەرکەوتنی کوردێكە بە چیرۆك و تەکنیك و پڕ بینەرترین فیلم، ئەو ساڵە سینەمای کوردو چەوساوەکان بەسەر سینەمای بۆرژواو سینەمای وروژێنەری دوور لە خواست و ژانەکانی میللەت.
بەڵام بەندە بە سود وەرگرتن لە رۆژی وەرگرتنی خەڵاتی «چڵە دارخورمای زێڕینی کان»، بەوە گەیشتن کە ئەو بۆنە گرنگ و مێژوویە، بۆ پۆرترێت و خەڵاتەکە بە پێویستم زانیوە وەبەرهێنان لەو وێنەیەی گونەی-دا بکەم کە لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتدا تەواوی دونیای بە خۆیەوە سەرسام و شاگەشکە کرد، ئەویش کاتێ دەستی راستی بەرزکردۆتەوەو پەنجەکانی تووند لە مشت ناوە کە هێمای سەرکەوتنێکی زۆر دڵخۆشکەرانەیە بە ئەندازەی ئەوەی هەموو ساڵەکانی زیندان و سەختی درووستکردنی فیلم، بەو خەلاتە و لەم ئاهەنگی سەرکەوتنەدا بە زەردەخەنەو شکۆنامەی دەستی چەپی کۆتاییان هات و تیشکی خۆر لە نوێوەو بەشێوەیەکی دیکە هەڵدێت؟!.
بەندە ئەو ساتە وەختەی یڵمازم کردوومەتە وێنەی ئەو خەڵاتەی کە دەبێتە سومبوولی پێشبڕکێی سینەماکاران بۆ بەدەستهێنانی خەڵاتی بوارەکان. لە بەشی پۆرترێت و شێوەی خەڵاتەکە وەرد تر ئاماژەمان پێداوە.

رێگای پێنجەم: کام رۆژ گونجاوە؟
لە رێگاکانی یەکەم و دووەم و سێیەم و چوارەمدا، ساڵڕۆژی سینەمای کوردیمان نیشانداوە، بەڵام بۆ رۆژی ئەنجامدان کە ئەوەیان گرنگە بۆ ئەوەی ساڵانە ببێتە «رۆژی نیشتمانیی سینەمای کوردیی و کوردستانیی». دوو مێژوو هەن، بەمشێوەیە:
-1رۆژی 9ی 9، کە دەکاتە رۆژی کۆچیدوایی یڵمازگونەی لەپەڕاگەندەیی و دوور لە وڵات، دیارە ئەورۆژە دوو مانای هەیە:
ێ‌- واتایەکیان نیشانەی زیندوو راگرتن و بەردەوامی و گرتنەبەری رێبازی پڕ شکۆی ئەو هونەرمەندەیە کە لەرێگایدا خەباتی یەکسانی و دادپەروەری و ژیانێکی شکۆمەندانەی وەکیەکی بۆ مرۆڤەکان هیواو ئاواتی بوو. لەو رۆژەوەی گونەی بە جەستە مرد، رۆحی پاکی زیندووەو لە ناوماندایە، بۆیە ئەورۆژە زۆر گرنگە؟!.
ب- مردنی گونەی لە دەرەوەی وڵات، پەڵەیەکی رەشە بۆ حوکمڕانی تورکیا لەو سەردەمەداو دەریدەخات کە ئەو رژێمەی ناسنامەی لە گونەی سەندەوە هەمان ئەو دەوڵەت و رژێمەیە کە لە سەردەمی جیاوازدا ناسنامەیان لە نازم حیکمەت و ئەحمەد کایە سەندەوە، بۆیە گرنگە رۆژی کۆچی دوایی گونەی ببێتە سومبول.
ت- لەدایكبوون و مردن دوانەی هەر مرۆڤێکە کە دێتە سەر دونیا، بەڵام ژیانکردن کە تایتڵی سەرەکیی و بنەڕەتییە بۆ مرۆڤ، ئەوەیە جیاوازی هەڵکەوتەی کەسەکان دەردەخات و هەر بۆیە مردنی ئەوانە تایبەتمەندیی هەیە هەرگیز وەك لەدایکبوون نیە.
-2 رۆژی لەدایکبوونی گونەی زیاتر بە 1-4 زانراوەو بێجگە لەوەی ئەو مێژووە هاوکاتە لەگەڵ رۆژی جیهانی درۆ، بەڵام هەر بەراستی رۆژی لەدایك بوونەکە وەک یڵماز خۆی دەڵێت:» بەڵگەنامەی شارستانیم وەك گشت منداڵانی گونەدەکەم، درەنگ وەرگرت، لەبەر ئەوە دڵنا نیم لە راستیەتیی ئەو رۆژە».
کەواتە؛ 9ی 9 رۆژی راستەقینەی لەدایك بوون و رۆیشتنەوەی فیزیکیی یڵماز گونەی-یەو هەستانەوەی ئەو سومبولەیە لە توێی» رۆژی سینەمای کوردیی» و « ئاهەنگی دابەشکردنی خەڵاتی یڵماز گونەی» کە ئاستی هەموو خەڵاتەکانی دونیا، بەتایبەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تێپەڕێنێت.
ئەو رۆژەی هەردوو بۆنەی سینەمایی تێدا ئەنجام دەدرێت، پێویستە وەك رۆژێکی نیشتمانی تەماشا بکرێت و ئاڵای کوردستان لە سەر فەرمانگەکان نەوی بکرێت و لە دامەزراوەکانی رۆشنبیری پشووی فەرمی بێت، بە تایبەتی بۆ ئەوەی بتوانرێت لەو رۆژەدا هەردوو بۆنەکە بەشێوەیەکی رێك و شایستە بەڕێوەبچێت، بەمشێوەیە:
– دەمژمێر 10ی بەیانی رۆژی 9-9ی ساڵی 2019 لە تەواوی کوردستان و دەرەوەیدا، کوردستانیان جەژنی سینەمای کوردیی بە رێکخستن و ئەنجامدانی چەندین چالاکی بەڕێوەبچێت.
– هەمان ڕۆژ لە دەمژمێر 8ی ئێوارەوە لە ئاهەنگێکی شایستە بە یڵماز گونەی و سینەمای کوردیی، ئاهەنگی ئاشکراکردن و دابەشکردنی « گەورە خەڵاتی یڵماز گونەی» بۆ (14)بواری گرنگ پێشکەش دەکرێت» لە بەشی خەڵاتدا رونتر باسی دەکەین».

 95 جار بینراوە