سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ئاتیلا دواهه‌مین عاشق، داستانی عه‌شق و شۆڕش

ئاتیلا دواهه‌مین عاشق، داستانی عه‌شق و شۆڕش

ئاتیلا دواهه‌مین عاشق، یه‌كه‌م رۆمانی نووسه‌ر و پێشمه‌رگه‌ی دێرێن سه‌ردار عه‌بدوڵڵایه‌، له‌ دووتوێی (486) لاپه‌ڕه‌ی (24X14.5)دا له‌ ده‌زگای بڵاوكه‌ره‌وه‌ی (نوفل) ئه‌مساڵ (2019) به‌ زمانی عه‌ره‌بی چاپكراوه‌. دوای خوێندنه‌وه‌ی حه‌زم كرد له‌ چه‌ند روویه‌كه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌م رۆمانه‌ بكه‌م، كه‌ یه‌كه‌م ئه‌زموونی بڵاوكراوه‌ی نووسه‌ره‌ وه‌كو رۆمان.

محه‌مه‌د كه‌ریم
2-2

*كاره‌كته‌ر و كاره‌كته‌ردروستكردن:
كاره‌كته‌ر یه‌كێكه‌ له‌ ره‌گه‌زه‌ هه‌ره‌ بنچینه‌ییه‌كانی رۆمان، ده‌توانین بڵێین گرنگترین ره‌گه‌زی رۆمانه‌، چونكه‌ رووداوه‌كانی رۆمان به‌سه‌ر كاره‌كته‌ر دێن و هه‌ر كاره‌كته‌ریشه‌ كه‌ رووداوه‌كان ده‌گێڕێته‌وه‌، كه‌واته‌ به‌بێ كاره‌كته‌ر مه‌حاڵه‌ رۆمان بنووسرێت. ئێستا بابزانین كاره‌كته‌ر دروستكردن یان كاره‌كته‌ره‌یزه‌شن چییه‌؟ (ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ چیرۆك و رۆمان و شانۆگه‌رییدا دروستكراون یان خوڵقێنراون پێیان ده‌گوترێت كاره‌كته‌ر. كاره‌كته‌ر له‌هه‌ر ده‌قێكی گێڕانه‌وه‌ یان نمایشییدا، كه‌سێكه‌ كه‌ حاڵه‌تی ده‌روونیی و ئاكاریی به‌كرده‌وه‌، له‌وه‌دا كه‌ ده‌یكات و ده‌یڵێت ره‌نگی دابێته‌وه‌. دروستكردنی ئه‌م جۆره‌ كاره‌كته‌رانه‌ له‌لایه‌ن رۆماننووسه‌وه‌ و ناساندنیان به‌ خوێنه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی چیرۆك و رۆمان و شانۆگه‌رییدا پێی ده‌گوترێت كاره‌كته‌ره‌یزه‌شن یان كاره‌كته‌ردروستكردن. article.tebyan.net.)
ئه‌گه‌ر كاره‌كته‌ر له‌ رۆماندا جوان وه‌سفكرابێت و جوان رۆڵی خۆی وازی بكات ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ لای خوێنه‌ر خۆشه‌ویست بكات و زیاتر په‌یوه‌ست بێت به‌ رۆمانه‌كه‌وه‌، هه‌ر كاره‌كته‌رێك سێ ره‌هه‌ندی هه‌یه‌ و ده‌بێت ئه‌و سێ ره‌هه‌نده‌ جوان ده‌ستنیشان بكرێن و روون و ئاشكرا بن كه‌ بریتین له‌ ره‌هه‌ندی فیزیكی، ده‌روونیی، كۆمه‌ڵایه‌تی.
رۆمانی ئاتیلا دواهه‌مین عاشق ئه‌وه‌نده‌ی كاره‌كته‌ر تێدایه‌، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ كاره‌كته‌ره‌كانی بژمێرین كاتێكی زۆر و ورده‌كارییه‌كی زۆرمان ده‌وێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی مایه‌ی سه‌رنجه‌ زۆربه‌ی كاره‌كته‌ره‌كانی رۆمانه‌كه‌ كاره‌كته‌ری راگوزه‌رن، واته‌ له‌ رۆمانه‌كه‌دا رۆڵێك ده‌بینن و كه‌ رۆڵه‌كه‌یان ته‌واو ده‌بێت ئیتر ده‌رناكه‌ونه‌وه‌، ئیتر ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ واقیعی بن یان خه‌یاڵیی، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ژماره‌یه‌ك كاره‌كته‌ر كه‌ زۆرنین له‌ سه‌ره‌تای رۆمانه‌كه‌وه‌ هه‌تا كۆتایی هه‌ن و رۆڵیان هه‌یه‌. له‌وانه‌ش (ئاتیلا، شاسوار، فاتمه‌، میران، دایك و باوك و برایه‌كی فاتمه‌، باوكی شاسوار، هتد.) من لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێ كاره‌كته‌ری رۆمانه‌كه‌ ده‌كه‌م و به‌ چڕیی قسه‌ له‌سه‌ر سێ كاره‌كته‌ر ده‌كه‌م كه‌ ئه‌وانیش: (ئاتیلا، شاسوار، فاتمه‌)ن، واته‌ دوو كاره‌كته‌ری واقیعی و یه‌ك كاره‌كته‌ری خه‌یاڵیی. بێگومان مه‌به‌ستم له‌م قسه‌یه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ كاره‌كته‌ری (ئاتیلا و فاتمه‌) ماده‌م دوو كاره‌كته‌ری واقیعین و خۆیان وجودیان هه‌بووه‌، ئیتر منیش وه‌كو دوو كاره‌كته‌ری واقیعی ده‌یانبینم، نه‌خێر ئه‌م دوو كاره‌كته‌ره‌ش ماده‌م له‌م رۆمانه‌دا له‌لایه‌ن نووسه‌ره‌وه‌ به‌كارهێنراون، لای من دوو كاره‌كته‌ری ناو رۆمانه‌كه‌ن و به‌س، چونكه‌ وێڕای ئەوەی وەکو کارەکتەری واقیعی بەکارنەهێنراون، (هه‌ر كاره‌كته‌رێك له‌ وشه‌ دروستكراوه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ هیچ وجودێكی نییه‌. بۆیه‌ ته‌نیا ده‌كرێت له‌ناو ده‌قدا باسی كاره‌كته‌ر بكرێت و هه‌ر قسه‌یه‌ك له‌سه‌ر كاره‌كته‌ر له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌ق هیچ بایه‌خێكی نییه‌.-شیوه‌های شخصیت پردازی.) مشیل بۆتۆر-یش سه‌باره‌ت به‌ كاره‌كته‌ری بابه‌گۆریۆ له‌ رۆمانی (بابه‌گۆریۆ)ی به‌لزاكدا ده‌ڵێت: ( گریمان ئێمه‌ نامه‌ی كه‌سێكمان ده‌ستبكه‌وێ كه‌ جێگه‌ی باوه‌ڕه‌ و له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا ژیاوه‌ له‌ نامه‌كه‌دا بۆ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی نووسیوه‌ ئه‌و زۆر چاك «بابه‌گۆریۆ»ی ناسیوه‌ و ئه‌و كه‌سێتییه‌ به‌هیچ جۆرێ وانه‌بووه‌ كه‌ به‌لزاك بۆی وه‌سفكردووین … بێگومان ئه‌م قسه‌یه‌ به‌لای ئێمه‌وه‌ بچووكترین بایه‌خی نابێت. بابه‌گۆریۆ هه‌ر ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ به‌لزاك بۆمان وه‌سفده‌كات و هه‌ر ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ به‌ سه‌رنجدان له‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی به‌لزاك ده‌توانرێ له‌باره‌یه‌وه‌ بنووسرێ و قسه‌ی له‌سه‌ر بكرێ- رۆمان وه‌كو لێكۆڵینه‌وه‌ میشێل بۆتۆر.)

*ئاتیلا:
بێگومان به‌نده‌ لە پێشمەرگایەتی دكتۆر ئاتیلام دیوه‌ و جگه‌له‌وه‌ی له‌ نزیكه‌وه‌ ناسیومه‌، ساڵی 1989 یه‌ك مانگی رێك له‌ شه‌ڕگه‌ی شاخی سادر و چه‌كوچ پێكه‌وه‌بووین، به‌ڵام ئه‌م دكتۆر ئاتیلایه‌ی ناو رۆمانه‌كه‌ ئه‌و دكتۆر ئاتیلایه‌ نییه‌ و سه‌ردار عه‌بدوڵڵا له‌ ده‌قه‌كه‌یدا دكتۆر ئاتیلایه‌كی بۆ خوڵقاندووین، كه‌ سۆفییه‌كی هۆشیاری سه‌وداسه‌ری عه‌شقه‌ و به‌قووڵی له‌ عه‌شق ده‌ڕوانێت، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ شاسوار به‌ (عه‌تار) ناوی ده‌بات، دواتر خۆشی شه‌یدای عه‌تار ده‌بێت و له‌ رێگه‌ی (منطق الطیر) واته‌ (لۆجیكی باڵنده‌)ه‌وه‌ به‌ داستانی شێخی سه‌نعان ئاشنا ده‌بێت كه‌ درێژترین حیكایه‌تی ئه‌م كتێبه‌یه‌. پاشان به‌ هه‌وڵ و كۆششی خۆی به‌ داستانی له‌یلا و مه‌جنون و شیرین و فه‌رهاد و ئاده‌م حه‌وا ئاشنا ده‌بێت، دواجار به‌ڕاستی ده‌بێت به‌ فه‌ریده‌دین عه‌تار. ئه‌وه‌ی مایه‌ی سه‌رنجه‌ هه‌ڵوێستی سۆفییه‌ سه‌وداسه‌ره‌كه‌ی عه‌شق واته‌ دكتۆر ئاتیلای ناو رۆمانه‌كه‌، ته‌واو پێچه‌وانه‌ی هه‌ڵوێستی شێخی سه‌نعان و ئاده‌مه‌، له‌ كاتێكدا شێخی سه‌نعان بۆ كچی گاور له‌ دین وه‌رده‌گه‌ڕێ و دوای چه‌ندان ساڵ خواپه‌رستیی واز له‌ دینه‌كه‌ی دێنێ، ئاده‌میش له‌ پێناوی چاوه‌كانی حه‌وادا سێوی حه‌رامكراوی به‌هه‌شت ده‌خوات و پێكه‌وه‌ له‌ به‌هه‌شت ده‌رده‌كرێن، كه‌چی دكتۆر ئاتیلا له‌ پێناوی چاوانی فاتمه‌ی شێخزاده‌دا ده‌ستبه‌رداری مه‌شروب و ماده‌ی هۆشبه‌ر ده‌بێت، هه‌ر له‌سه‌ر ده‌ستی شێخه‌كه‌ی یان دڵداره‌كه‌ی فاتمه‌ی شێخزاده‌ تۆبه‌ ده‌كات و په‌یمان به‌ فاتمه‌ ده‌دات، به‌قووڵی و به‌ راستگۆیی ده‌ستده‌كات به‌ خواپه‌رستیی و هه‌تا دوا هه‌ناسه‌شی سه‌ره‌ڕای نائومێدبوونی له‌وه‌ی به‌ فاتمه‌ بگاته‌وه‌، په‌یمانه‌كه‌ی ناشكێنێ و ئاواته‌كانی ده‌باته‌ گۆڕه‌وه‌. لایه‌نێكی گه‌شی تری كاره‌كته‌ری دكتۆر ئاتیلا ئه‌وه‌یه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رده‌مێكدا ده‌ژی كه‌ زمانی چه‌ك زاڵه‌، كه‌چی سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو زوڵمه‌ی لێی ده‌كه‌ن و له‌ گه‌یشتن به‌ عاشقه‌كه‌ی بێبه‌ری ده‌كه‌ن و برینداری ده‌كه‌ن، په‌نا بۆ چه‌ك و توندوتیژی نابات و هه‌میشه‌ لێبوورده‌یه‌ و له‌ ناخی دڵییه‌وه‌ له‌و كه‌سانه‌ش ده‌بوورێت كه‌ زوڵمی لێده‌كه‌ن. لایه‌نێكی تری رووناكی كاره‌كته‌ری دكتۆر ئاتیلا ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤێكی ئاژه‌ڵدۆسته‌ و كاتێ ده‌رزی له‌ ئاژه‌ڵه‌ نه‌خۆشه‌كان ده‌دات و چاكیان ده‌كاته‌وه‌ هه‌ست به‌ ئازاره‌كانیان ده‌كات، دواجار دكتۆر ئاتیلا كاره‌كته‌رێكی هه‌تا سه‌ر ئێسقان نیشتمانپه‌رپه‌روه‌ره‌ و كاتێ هێرشی داگیركه‌ر دێت و خه‌ڵكی مه‌ده‌نی به‌دیلی ده‌بات، ناچێت ته‌سلیمی داگیركه‌ر بێت و له‌گه‌ڵ دڵداره‌كه‌یدا به‌ره‌و چاره‌نووسی نادیار بڕوات، به‌ڵكو چه‌كی داكۆكی له‌ نیشتمانه‌كه‌ی ده‌كاته‌ شان و عه‌شقی نیشتمانه‌كه‌ی ناگۆڕێته‌وه‌ به‌ عه‌شقی دڵداره‌كه‌ی. ئه‌وه‌ی نووسه‌ر له‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌كردنه‌دا له‌گه‌ڵ كاره‌كته‌رێكی واقیعی پێمان ده‌ڵێت، ئه‌وه‌یه‌ مه‌رج نییه‌ نووسه‌ر له‌ ده‌قه‌كه‌یدا كاره‌كته‌ری واقیعی كتومت وه‌كو خۆی به‌كاربهێنێت، ده‌كرێ له‌و كاره‌كته‌ره‌ واقیعییه‌ كاره‌كته‌رێك دروست بكات ته‌واو جیاواز بێت، واته‌ نووسه‌ر ده‌ستی نه‌به‌ستراوه‌ له‌وه‌ی له‌ خوڵقاندنه‌وه‌ی كاره‌كته‌ری واقیشیدا داهێنان بكات.

*شاسوار:
شاسوار كاره‌كته‌رێكی خه‌یاڵیی به‌ڵام ره‌سه‌نی كۆمه‌ڵگای كوردییه‌ و باكگراوندی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ باوه‌شاسواره‌. ئه‌میش سۆفییه‌كی دیكه‌ی سه‌وداسه‌ری عه‌شقه‌، ئه‌مما عه‌شقی خاك و نیشتمان، ئه‌م عه‌شقه‌ش هه‌ر له‌ مناڵییه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ری و كاتێ باوكی پێشمه‌رگه‌ی شۆڕشی ئه‌یلوله‌، ئه‌م وه‌كو مناڵێك خولیای ئه‌وه‌یه‌ بچێته‌وه‌ سه‌ر باوكی ببێته‌ پێشمه‌رگه‌، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی مناڵه‌ و ته‌مه‌نی رێگه‌ی پێنادات له‌ رێگه‌ی یاریی جاش و پێشمه‌رگه‌وه‌ به‌و تفه‌نگه‌ی له‌ دار دروستی ده‌كات ئاره‌زووه‌كه‌ی ده‌هێنێته‌دی. شاسواریش عه‌تارێكه‌ بۆ خۆی و ئه‌م پێش ئاتیلا ئاشنای عه‌تار و رێبازه‌كه‌ی عه‌تاره‌ و هه‌ر ئه‌میش عه‌تار به‌ ئاتیلا ده‌ناسێنێ، به‌شێوه‌یه‌ك سۆفیانه‌ عاشقی خاك و نیشتمانه‌ كه‌ عه‌شقی تایبه‌تی خۆی ده‌كات به‌ قوربانیی عه‌شقی نیشتمان، به‌ڵام كاتێ ئاوڕده‌داته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ئاگای له‌ خۆی بێت یان هه‌ستی پێبكات ته‌مه‌نی لاویی و چێژ و خۆشییه‌كانی ته‌مه‌نی لاوی تێپه‌ڕیون. ئه‌مه‌ش نموونه‌ی ئه‌و سه‌دان پێشمه‌رگه‌یه‌یه‌ كه‌ یان به‌ لاوی شه‌هید بوون یان به‌ لاوی بوون به‌ پێشمه‌رگه‌ و كاتێ به‌ خۆیان زانی ته‌مه‌نیان له‌ سی ساڵ تێپه‌ڕیوه‌. شاسوار نموونه‌ی شۆڕشگێڕێكی راسته‌قینه‌ و كوڕی رۆژی ته‌نگانه‌یه‌، هه‌میشه‌ دڵسۆزی شۆڕشه‌ و ئه‌وه‌ی بیری لێنه‌كاته‌وه‌ خۆیه‌تی، كاتێ ده‌رفه‌تی چوونه‌ هه‌نده‌رانی ده‌خرێته‌ به‌رده‌م نایه‌وێ له‌ كاتی ته‌نگانه‌دا سه‌نگه‌ر چۆڵ بكات. ئه‌و ده‌مه‌ی هاوڕێكانی به‌جێده‌مێنن له‌وپه‌ڕی مه‌ترسیدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لایان و به‌جێیان ناهێلێت. شاسوار كادرێكی خوێنده‌وار و هۆشیاره‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌میشه‌ له‌ناوجه‌گه‌ری به‌ره‌كانی جه‌نگه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و كۆڵنادات و ناڕه‌زاییش ده‌رنابڕێت. شاسوار ئه‌وه‌نده‌ دڵسۆز و پاكه‌ تێكه‌لێ ره‌فتاره‌ دزێوه‌كانی دوای راپه‌ڕین نابێت و به‌ ئاخه‌هه‌ڵكێشانه‌وه‌ باسی ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ پاره‌ و راو و رووت له‌ شۆڕشگێڕی دایماڵین و كردنی به‌ چه‌ته‌.

*فاتمه‌:
فاتمه‌ ئه‌گه‌رچی كچێكی نه‌خوێنده‌واره‌ و له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی خێڵه‌كی و له‌ ناو خێزانێكی شه‌ته‌كدراوی داب و نه‌ریتدا گه‌وره‌ بووه‌، به‌ڵام رێگای سه‌ختی عه‌شق ده‌گرێته‌به‌ر و بۆ یه‌كجار و بۆ هه‌تا هه‌تایی دڵی ده‌دات به‌ ئاتیلا و هه‌رچی گوشار و فشاره‌ ناتوانێ له‌و عه‌شقه‌ په‌شیمانی بكاته‌وه‌ و له‌وپه‌ڕی ناخۆشیدا دڵداره‌كه‌ی ده‌بینێ و هیچ مه‌ترسییه‌ك چاوشكێنی ناكات. كاتێكیش ناوی ده‌كه‌وێته‌ ناو ناوان و عه‌شقی ئه‌م و ئاتیلا ده‌بێته‌ قسه‌ی سه‌ر زاری كه‌سانی ده‌م به‌هاوار و پڕوپاگه‌نده‌چی، چونكه‌ له‌ عه‌شقی خۆی دڵنیایه‌ كه‌ عه‌شقێكی پاك و بێگه‌رد و خوداییه‌ دیسان ناسڵه‌مێته‌وه‌ و له‌سه‌ر په‌یمانی خۆیه‌تی، هه‌تا ئه‌و په‌یمان و عه‌شقه‌ ده‌باته‌ ژێر گل. ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی هۆشیاری نووسه‌ره‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی ژن به‌ هه‌ست و به‌دڵ مامه‌ڵه‌ ده‌كات و كاتێ رێگای سه‌ختی عه‌شق ده‌گرێته‌به‌ر سوور ده‌زانێت عه‌شقه‌كه‌ی تووشی ئازار و ناڕه‌حه‌تی و ته‌نانه‌ت مردنیشی ده‌كات، به‌ڵام له‌ عه‌شقه‌كه‌ی په‌شیمان نابێته‌وه‌ و په‌یمانی هه‌تا سه‌ره‌.

*باوكی فاتمه‌:
له‌و پیاوه‌ سه‌رڕاستانه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ ئارام و خۆراگڕه‌ و هه‌ڵچوونی نییه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا عاده‌ت و نه‌ریت كۆت و پێوه‌ندیان كردووه‌ و ناتوانی لێیان لابدات.

*دایكی فاتمه‌:
نموونه‌ی ئه‌و ژنه‌ به‌دبه‌ختانه‌یه‌ كه‌ خۆیان دیلن و له‌ سایه‌ی زوڵم و زۆری پیاودا خۆشییان له‌ ژیان نه‌دیوه‌، كه‌چی ئه‌وه‌نده‌ بێئاگان ده‌یانه‌وێ کەلەپچەی دیلی خۆیان بكه‌نه‌ ده‌ستی كچه‌كانیان و ژیانی دیلی خۆیان بكه‌نه‌ دیاریی بۆ كچه‌كانیان تا ئه‌وانیش بۆ هه‌میشه‌ به‌دبه‌خت بن.

*ئاویته‌كردنی لۆجیكی باڵنده‌:
هه‌ندێ له‌ رۆماننووسان ده‌قێكی كۆن له‌گه‌ڵ رۆمانه‌كه‌یاندا ئاوێته‌ ده‌كه‌ن و شان به‌شانی رووداوه‌كانی رۆمانه‌كه‌ رووداوه‌كانی ده‌قه‌ كۆنه‌كه‌ش به‌ره‌و پێش ده‌به‌ن و هه‌تا كۆتایی رۆمانه‌كه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت. هه‌ندێ رۆماننووسیش خۆیان ئه‌فسانه‌یه‌ك یان حیكایه‌تێك دروست ده‌كه‌ن و ئه‌ویش شان به‌شانی رۆمانه‌كه‌ هه‌تا كۆتایی به‌رده‌وام ده‌بێت.
عه‌بباسی مه‌عروفی له‌و رۆماننووسانه‌یه‌ كه‌ زۆرجار ئه‌فسانه‌یه‌ك یان حیكایه‌تێك ئاوێته‌ی رۆمانه‌كانی ده‌كات، ئیتر ئه‌و حیكایه‌ته‌ یان ئه‌و ئه‌فسانه‌یه‌ یان خۆی هه‌یه‌ یان رۆماننووس خۆی دروستی ده‌كات. بۆ نموونه‌ عه‌بباسی مه‌عروفی حیكایه‌تی هابیل و قابیل ئاوێته‌ی رۆمانی سه‌مفۆنیای مردووان ده‌كات، شان به‌شانی رووداوه‌كانی رۆمانه‌كه‌ و په‌یوه‌ندی نێوان دوو براكه‌ی ناو رۆمانی سه‌مفۆنیای مردووان هارون و ئایدین، حیكایه‌تی هابیل و قابیل به‌رده‌وام ده‌بێت و هێدی هێدی رووداوه‌كانی رۆمانه‌كه‌ وه‌كو حیكایه‌تی هابیل و قابیل به‌ره‌و تراژیدیا ده‌چێت و له‌ كۆتاییدا قابیل هابیل ده‌كوژێت. به‌هه‌مان شێوه‌ش هارون یوسفی برای ده‌كوژێت و ده‌یكات به‌ ژێر خۆڵه‌وه‌، كاتێ ده‌یه‌وێ ئایدینی برای بكوژێت خۆی ده‌مرێت. هه‌روه‌ها عه‌بباسی مه‌عروفی له‌ رۆمانی ساڵی ئاشووبدا كه‌ خۆم كردوومه‌ به‌ كوردی، شان به‌شانی عه‌شقی ناكامی نێوان حوسه‌ینا و نوشافه‌رین، حیكایه‌تی كوڕه‌ هه‌ژار و كچی پاشا ده‌گێڕێته‌وه‌ و ئاوێته‌ی رۆمانه‌كه‌ی ده‌كات، له‌گه‌ڵ به‌ره‌وپێش چوونی رووداوه‌كانی رۆمانه‌كه‌دا رووداوه‌كانی حیكایه‌ته‌كه‌ش به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌چن. به‌ڵام كۆتاییه‌كه‌ لای هه‌ر یه‌كێكیان به‌شێوه‌یه‌كه‌، له‌ كاتێكدا له‌ رۆمانه‌كه‌دا حوسه‌ینا ده‌كوژرێ و نوشافه‌رین ده‌مرێت، له‌ حیكایه‌ته‌كه‌دا كوڕه‌ هه‌ژار كچی پاشا سواری گالیسكه‌ ده‌كات و ده‌یفڕێنێت.
به‌ڕای به‌نده‌ ئاوێته‌كردنی لۆجیكی باڵنده‌ له‌گه‌ڵ رۆمانی ئاتیلا دواهه‌مین عاشق-دا هه‌تا بڵێی كارێكی قورسه‌ و شاره‌زایی و زیره‌كی و وردییه‌كی زۆری پێویسته‌، پێم وایه‌ ئه‌م ئاوێته‌كردنه‌ سه‌نگی مه‌حه‌كی هه‌ڵسه‌نگانی توانا و لێهاتوویی نووسه‌ری رۆمانه‌كه‌یه‌. به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر بزانین ده‌قی لۆجیكی باڵنده‌ كه‌ سێیه‌م كتێبی عه‌تاره‌ ته‌مه‌نی (842) ساڵه‌ و فه‌ریده‌دینی عه‌تار به‌ فارسی و به‌ شیعر نووسیوێتی و (بدیع محمد جمعه‌) به‌ په‌خشان كردوێتی به‌ عه‌ره‌بی. ئه‌م ئاوێته‌كردنه‌ پێش هه‌موو شتێك ئه‌وه‌ له‌ نووسه‌ر ده‌خوازێت كه‌ وه‌كو به‌ری ده‌ستی خۆی شاره‌زای ده‌قی لۆجیكی باڵنده‌ بێت و ته‌قریبه‌ن وه‌كو شیعر هه‌موو به‌شه‌كانی له‌به‌ر بێت. چونكه‌ نووسه‌ر به‌وه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌ كه‌ حیكایه‌ته‌كانی لۆجیكی باڵنده‌ ئاوێته‌ی رۆمانه‌كه‌ی بكات، به‌ڵكو هه‌ر په‌نجاو چوار به‌شه‌كه‌ی رۆمانه‌كه‌شی به‌ وته‌یه‌كی لۆجیكی باڵنده‌ ده‌ستپێكردووه‌، ئه‌وه‌نده‌ی من هه‌ستم پێكردبێ نووسه‌ر زیره‌كانه‌ ئه‌و ناونیشانانه‌ی به‌شه‌كانی هه‌ڵبژاردووه‌ و شاره‌زایانه‌ش حیكایه‌ته‌كانی ئاوێته‌ی رووداوه‌كانی رۆمانه‌كه‌ كردووه‌. به‌نده‌ هیچ ناهاوئاهه‌نگییه‌كم له‌ دانانی ناونیشانی به‌شه‌كان و دانانی حیكایه‌ته‌كانی ناو ده‌قه‌كه‌دا به‌دی نه‌كرد، بۆیه‌ ده‌ستخۆشی لێده‌كه‌م بۆ ئه‌و هه‌موو ده‌یقه‌ت و ورده‌كارییه‌ی كه‌ له‌ ئاوێته‌كردنی ئه‌م ده‌قه‌كه‌دا له‌گه‌ڵ رۆمانه‌كه‌ی به‌كاری هێناوه‌.

*سه‌رنجه‌كانم له‌باره‌ی رۆمانه‌كه‌وه‌:
لێره‌دا ده‌مه‌وێ هه‌ندێ سه‌رنج له‌باره‌ی رۆمانی ئاتیلا دواهه‌مین عاشق-ه‌وه‌ بنووسم، بێگومان ئه‌م سه‌رنجانه‌م به‌ مانای ره‌خنه‌ نییه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌، ته‌نیا راو سه‌رنجی خۆمه‌ و ده‌شێ نووسه‌ر له‌ رۆمانی داهاتوودا سوودیان لێ وه‌ربگرێت، بۆیه‌ ده‌ڵێم رۆمانی داهاتوو، چونكه‌ له‌ بێخه‌وه‌ باوه‌ڕم به‌وه‌ نییه‌ ره‌خنه‌گرتن له‌ رۆمانێكی بڵاوكراوه‌ سوودی هه‌بێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی كاتێ رۆماننووس رۆمانه‌كه‌ی بڵاوكرده‌وه‌، ئه‌گه‌ر كه‌م وكووڕیشی تیابێت، به‌هیچ جۆرێك ناتوانێت چاكی بكات و ئه‌و ده‌قه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ لێی وه‌رده‌گیرێ و وه‌كو ئه‌زموونێكی نووسه‌ر حسابی بۆ ده‌كرێت. تاكه‌ شتێك كه‌ رۆماننووس ده‌توانێ بیكات ئه‌وه‌یه‌ له‌ چاپی دووه‌م و چاپه‌كانی دواتردا هه‌ڵه‌ی چاپ چاك بكاته‌وه‌.
دیاره‌ ئه‌م رۆمانه‌ وه‌كو له‌ باسی كاره‌كته‌ردا روونم كرده‌وه‌ كاره‌كته‌ری خه‌یاڵیی و كاره‌كته‌ری واقیعیشی تێدایه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ فه‌زای خه‌یاڵیی و فه‌زای واقیعیشی تێدایه‌ و دواجار رووداوی خه‌یاڵیی و رووداوی واقیعیش له‌ خۆده‌گرێت. به‌ كورتی ده‌توانم بڵێم ئه‌م رۆمانه‌ سه‌راپا فه‌نتازیا نییه‌ و سه‌راپاش واقیعی نییه‌، به‌ڵكو ئاوێته‌یه‌كه‌ له‌ واقیع و فه‌نتازیا. به‌ڕای به‌نده‌ له‌پاڵ فه‌نتازیادا نه‌ده‌بوو ئه‌و هه‌موو كاره‌كته‌ر و فه‌زا و رووداوه‌ واقیعییه‌ له‌ خۆبگرێت، من كارم به‌وه‌ نییه‌ ئایا نووسه‌ر به‌ ئه‌نقه‌ست وایكردووه‌ یان غه‌فڵه‌تێكه‌ و تێیكه‌وتووه‌، به‌ڵام به‌ڕای من نه‌ده‌بوو وا بكات، چونكه‌ به‌كارهێنانی كاره‌كته‌ر و فه‌زا و رووداوی واقیعی یه‌كه‌م خه‌وشی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نووسه‌ر له‌ چوارچێوه‌یه‌كدا قه‌تیس ده‌كات و بواری ئازادیی نووسینی لا ته‌سك ده‌كاته‌وه‌. دووه‌م خه‌وشیشی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاره‌زووی به‌ دواداچوونی چیرۆكی رۆمانه‌كه‌ لای خوێنه‌ر ده‌كوژێت، ئه‌گه‌ر ده‌ستبه‌رداری خوێندنه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ نه‌بێت، له‌باشترین حاڵه‌تدا به‌ خێرایی ئه‌و لاپه‌ڕانه‌ هه‌ڵده‌داته‌وه‌ كه‌ ده‌زانێت رووداوه‌كانی به‌ره‌و كوێ ده‌چن و له‌ كوێدا كۆتاییان دێت. مه‌سه‌له‌یه‌كی تریش ئه‌وه‌یه‌ رۆماننووس مێژوونووس نییه‌ كه‌ رووداوه‌كان وه‌كو خۆی بگێرێته‌وه‌ و حه‌قی خۆی بدات به‌هه‌ر یه‌كێك له‌وانه‌ی رۆڵیان هه‌بووه‌ له‌و رووداوانه‌دا، به‌ڵكو رۆماننووس ده‌بێت خۆی رووداو دروست بكات یان باسی ئه‌و خاڵه‌ شاراوانه‌ی رووداوه‌ واقیعییه‌كان بكات كه‌ خوێنه‌ر نایانزانێت.

رووداوه‌ واقیعییه‌كان
لێره‌دا ده‌مه‌وێت باسی گێڕانه‌وه‌ی هه‌ندێ رووداوی واقیعی بكه‌م كه‌ به‌ڕای به‌نده‌ نه‌ده‌بوو وابێت، باسكردنی شۆڕشی ئه‌یلول و كۆتایی هاتنی به‌وه‌ی له‌ رۆمانه‌كه‌دا به‌ شكستی گه‌وره‌ ناوی بردووه‌. دیاره‌ ئه‌م رووداوانه‌ و كۆتاییه‌ تراجیدییه‌كه‌ی لای خوێنه‌ر روون و ئاشكرایه‌ و كاتێ خوێنه‌ر له‌ دووتوێی رۆمانێكدا ئه‌م رووداوانه‌ی دێته‌وه‌ به‌رچاو چاوه‌ڕێی هیچ كوتوپڕییه‌ك ناكات، چونكه‌ ده‌زانێت ئه‌نجامی رووداوه‌كان چییه‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ش باسكردنی ورده‌كاریی مردنی سه‌رۆكی جه‌زایر له‌ كاتی رێكه‌وتنه‌كه‌ی جه‌زایردا و ورده‌كاریی هه‌ڵاتنی شای ئێران و مردنه‌كه‌ی. دواتر باسكردنی هه‌ندێ لایه‌نی جه‌نگی هه‌شت ساڵه‌ی نێوان عیراق و ئێران و باسكردنی هه‌ندێ له‌و داستانانه‌ی هێزه‌كانی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان تۆماریان كردووه‌، دواتر باسكردنی شاڵاوه‌كانی ئه‌نفال به‌شێوه‌یه‌كی گشتی و كیمیابارانكردنی هه‌ڵه‌بجه‌. خوێنه‌رێكی زۆر به‌ فه‌زای ئه‌م رووداوانه‌ و ئه‌نجامه‌كانیان ئاشنایه‌ و هیچ موفاجه‌ئه‌یه‌كی بۆ ئه‌و خوێنه‌رانه‌ تێدانییه‌. دواجار ناوهێنانی ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ خوڵقاندنی داستانه‌كاندا به‌شداربوون به‌ تایبه‌تی شه‌هیده‌كان ده‌ستی نووسه‌ر ده‌به‌ستێ كه‌ به‌هیچ جۆرێ نه‌توانێت باسی هه‌ڵه‌كانیان و لایه‌نه‌ نێگه‌تیڤه‌كانیان بكات.
به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌شه‌وه‌ ئه‌گه‌ر نووسه‌ر خۆی رووداوه‌كان و فه‌زای رووداوه‌كان و كاره‌كته‌ره‌كانی بخوڵقاندایه‌، هه‌م ده‌ستكراوه‌تر ده‌بوو، هه‌م زیاتر خوێنه‌ری ته‌شویق ده‌كرد بۆ خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ی. ده‌شێت نووسه‌ر حسابی ئه‌وه‌ی كردبێت خوێنه‌ری عه‌ره‌ب ئاشنای ئه‌م رووداو و فه‌زا و كاره‌كته‌ره‌ واقیعیانه‌ و نییه‌ و به‌ شه‌وق و زه‌وقه‌وه‌ دوای رووداوه‌كان و چیرۆكی رۆمانه‌كه‌ ده‌كه‌وێت. ئه‌وه‌ی ده‌مه‌وێ له‌م دێڕانه‌ی كۆتایی ئه‌م نووسینه‌دا ئاماژه‌ی پێبكه‌م ئه‌وه‌یه‌ نووسه‌ر خۆی له‌ باسكردن و زه‌قكردنه‌وه‌ی هه‌ندێ رووداوی نێگه‌تیڤی هه‌ردوو شۆڕشه‌كه‌ واته‌ شۆڕشی ئه‌یلول و شۆڕشی نوێ بواردووه‌. وه‌كو شه‌ڕی ناوخۆ و ئه‌و شه‌ڕی راگه‌یاندنه‌ی ئه‌و ساڵانه‌ له‌ ئارادا بوون. بۆ ئه‌مه‌ش ده‌ستخۆشی لێده‌كه‌م و پێم وایه‌ شتێكی باشی كردووه‌ كه‌ (جلی پیسی خۆمانی بۆ دنیا هه‌ڵنه‌خستووه‌).

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئێستاش نەمدیەوە

مارف عومەر گوڵ ئەو باڵندەیە لە دڵی مندا هێلانەی کردوە ...