سەرەکی » وتار » د.به‌ختیار شاوه‌یس‌ » گه‌نده‌ڵی و تیرۆر دوو رووی دراوێك

سه‌كۆی دووەمی پایته‌خت

گه‌نده‌ڵی و تیرۆر دوو رووی دراوێك

14

سه‌ری زمان‌و بنی زمانی كاربه‌ده‌ستانی ده‌وڵه‌تی عیراق، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گه‌نده‌ڵی په‌تایه‌كه‌ كاریگه‌ری‌و مه‌ترسییه‌كانی له‌ تیرۆر كه‌متر نییه‌و له‌ داهاتوودا ئه‌گه‌ر تیرۆرو كاره‌ تیرۆریستییه‌كان نه‌بنە هۆكاری یه‌كه‌می شكستی پڕۆسه‌ی سیاسی، ئه‌وا به‌رده‌وام ده‌ڵێن كه‌ گه‌نده‌ڵی سه‌ری عیراق ده‌خوات. هه‌فته‌ی رابردوو له‌ كاتی نقومبوونی به‌له‌مێك له‌ موسڵ كه‌ بووه‌ هۆی گیان له‌ده‌ستدانی ده‌یان‌و هه‌تا ئێستاش ده‌یانیتر بێسه‌روشوێنن، جارێكی دیكه‌ مه‌سه‌له‌ی گه‌نده‌ڵی‌و دژایه‌تی ئه‌م په‌تا ترسناكه‌ وروژێنرایه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یبینین هه‌تا ئێستا مه‌سه‌له‌كه‌ له‌ ئاستی وتارو هوتافی حه‌ماسی‌و خۆگیفكردن زیاتر تێنه‌په‌ڕیوه‌و هه‌نگاوی عه‌مه‌لی به‌رجه‌سته‌كراو له‌ دژایه‌تی گه‌نده‌ڵی بوونی نییه‌، هه‌ربۆیه‌ هاوشانی زیادبوونی گه‌راكانی گه‌نده‌ڵی، تواناكانی حكومه‌ت له‌ ئاستی دارایی‌و خزمه‌تكردنی هاووڵاتیان به‌ره‌و لاوازی ده‌ڕوات به‌ چه‌شنێك كه‌ قه‌رزی ده‌ره‌كی عیراق ئێستا گه‌یشتۆ‌ته‌ ١٣٣ تریلیۆن دینارو به‌پێی یاسای بودجه‌ی ئه‌مساڵ، له‌ خه‌رجییه‌ سیادییه‌كان ته‌نها ١٦ تریلیۆن له‌و قه‌رزه‌ ده‌درێته‌وه‌و بڕی ١١٧ تریلیۆن دینار ده‌مێنێته‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ساڵانه‌ سوودی ده‌چێته‌ سه‌ر. عیراق كه‌ سێیه‌م ده‌وڵه‌تی جیهانه‌ له‌ رووی هه‌بوونی یه‌ده‌گی نه‌وت‌و رۆژانه‌ نزیكه‌ی ٣،٥ ملیۆن به‌رمیل نه‌وت ده‌فرۆشێت‌و له‌ ساڵی ٢٠٠٤ ه‌وه‌ نزیكه‌ی بایی ١٠٠٠ ملیار دۆلار به‌ ته‌نها نه‌وتی فرۆشتووه.‌ به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ قه‌رزی له‌سه‌ر كه‌ڵه‌كه‌ بووه‌ مه‌گه‌ر منداڵی منداڵه‌كانمان قه‌رزی ئێمه‌ی باوباپیرانیان بده‌نه‌وه‌ كه‌ له‌مه‌شدا گه‌نده‌ڵی ئیداری، گه‌نده‌ڵی دارایی، گه‌نده‌ڵی سیاسی، گه‌نده‌ڵی له‌ زۆربه‌ی ئاسته‌كاندا بۆ‌ته‌ هۆكاری دروستبوونی ئه‌و دۆخه‌ ناله‌باره‌. له‌ نقومبوونی به‌له‌مه‌كه‌دا ئه‌وه‌ دووپاتبۆ‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌سته‌م نه‌بێت ئه‌وا شتێكی گران‌و قورسه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌ نه‌شته‌رگه‌ری هه‌ڵكێشانی خانه‌ شێرپه‌نجه‌ییه‌كانی گه‌نده‌ڵی رزگاری بێت. به‌وپێیه‌ی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی كه‌ ناوچه‌ گه‌شتیارییه‌كه‌ی تێدا كراوه،‌ پڕیه‌تی له‌ نیشانه‌ی پرسیارو گومان، دواتر خودی به‌له‌مه‌كه‌و كه‌ره‌سته‌ كۆنه‌ به‌سه‌رچووه‌كانی جۆرێكه‌ له‌ گه‌نده‌ڵی، نه‌بوونی چاودێری رۆژانه‌ بۆ تاقیكردنه‌وه‌ی ئامێره‌كانی به‌له‌مه‌كه‌و دڵنیابوونه‌وه‌ له‌ سه‌لامه‌تییان جۆرێكه‌ له‌ گه‌نده‌ڵی، باركردنی ٢٧٠ نه‌فه‌ر بۆ به‌له‌مێك كه‌ خۆی توانای هه‌ڵگرتنی ٥٠ هاووڵاتی هه‌یه،‌ به‌ڕۆژی نیوه‌ڕۆ جۆرێكه‌ له‌ دزی‌و گه‌نده‌ڵی، دیسانه‌وه‌ نه‌بوونی كه‌سانی شاره‌زا بۆ شۆفێریكردنی به‌له‌م له‌سه‌ر بنه‌ماو پێوه‌ری زانستی‌و نێوده‌وڵه‌تی هه‌ر جۆرێكه‌ له‌ گه‌نده‌ڵی، دواتر هه‌بوونی ده‌یان گه‌نده‌ڵی تر كە له‌ به‌له‌مه‌كه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات تا ده‌گاته‌ ئه‌نجومه‌نی پارێزگاو جێگره‌كانی‌و پارێزگار خۆی تۆمه‌تبارن به‌گه‌نده‌ڵی. ئه‌ی كه‌واته‌ كێ‌و كام ده‌زگا مایه‌وه‌؟ ئه‌گه‌ر پارێزگارو جێگره‌كه‌یت چاره‌كرد، ئه‌ی چی ده‌كه‌یت له‌وانه‌ی به‌رپرسن له‌ گرێبه‌سته‌ گوماناوییه‌كان؟ خۆ ئه‌گه‌ر به‌ سیحر ئه‌مانه‌شت پاككرده‌وه،‌ ئه‌ی چی ده‌كه‌یت له‌و ده‌یان به‌له‌م‌و بیناو ده‌زگا ستۆك‌و پڕ له‌ فێڵانه‌ی كه‌ له‌م وڵاته‌دا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌و رۆژانه‌ ژیانی هاووڵاتیانی عیراق به‌ شێوه‌ی مه‌عنه‌وی یان مادی وه‌ك به‌له‌مه‌كه‌ی موسڵ نوقم ده‌كه‌ن‌و ده‌خنكێنن؟! زیاتر له‌ ٣٠٠٠ مه‌له‌فی گه‌نده‌ڵی. له‌ناو باڵۆن‌و ره‌فه‌كانی ده‌سته‌ی نه‌زاهه‌ هه‌ڵچنراون‌و تۆزی چه‌ندین ساڵه‌یان له‌سه‌ر نیشتووه‌، ئه‌مانه‌ مه‌له‌فی گه‌وره‌و هه‌ستیارو پڕ له‌ دزی‌و تاڵانبردن‌و پڕۆژه‌ی وه‌همین كه‌ هه‌ندێكیان نه‌ك هه‌موویان ئه‌گه‌ر له‌ كاتی خۆیدا ساغ بكرانایه‌ته‌وه‌و لێپێچینه‌وه‌ی یاسایی له‌ بكه‌ران‌و گه‌نده‌ڵكاره‌كان بكرایه‌، ئێستا له‌ بری عیراق ده‌وڵه‌تێكی وه‌ك به‌ریتانیا یان ئوسترالیاو به‌غداش له‌ بری ئه‌وه‌ی ئێستا ده‌بووه‌ پاریس‌و دوبه‌ی‌و جه‌زیره‌كه‌ی موسڵیش وه‌ك شاری ڤینیسیای ئیتالیای لێده‌هات، سه‌ره‌ڕای ناڕه‌زایه‌تییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان‌و هۆشدارییه‌كانی مه‌رجه‌عی باڵاو چالاكوانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی، سیسته‌می سیاسی له‌م وڵاته‌دا له‌سه‌ر رێچكه‌كه‌ی خۆی كه‌ گه‌نده‌ڵییه‌، ملی رێی گرتووه‌و تروسكاییش له‌ ئاسۆدا دیار نییه‌ بۆ روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی ئه‌م ده‌رده‌ ترسناكه‌. هه‌ربۆیه‌ سیاسی‌و كاربه‌ده‌ست‌و حزبه‌كان به‌ تێكڕا پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانن كه‌ راسته‌ گه‌نده‌ڵی‌و تیرۆر دوو رووی یه‌ك دراون، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ فعلی دژایه‌تی گه‌نده‌ڵی نه‌كه‌ن، ئه‌وا رزگاریان نابێت‌و ئه‌گه‌ر به‌ كۆمه‌كی نێوده‌وڵه‌تی‌و هێزی نیشتمانی چه‌كدار داعشیان له‌ مه‌ترسییه‌كانی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان دوورخستبێته‌وه‌، ئه‌وا په‌تای گه‌نده‌ڵی له‌ ناوخۆدایه‌و كوشنده‌تره‌و ئه‌مڕۆ زووتر له‌ سبه‌ی ده‌بێت پلانی ستراتیژی بۆ له‌ناوبردنی دابنرێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*