سەرەکی » زانست » شەڕی ئاو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

شەڕی ئاو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

د. مه‌دیحه‌ سۆفی*

(بەشى یەکەم)
« هەرێمى رۆژهەڵاتى ناوەڕاست ، جگە لەوەى گیرۆدەى کۆمەڵێک پرس و کێشەى سیاسى و ئابووری و کۆمەڵایەتى بۆتەوە.بەدەست کێشەى کەمى ئاو و کێشەى ئاو بۆتەوە، کە بەشێوەیەکە ئایندەیەکى دژوار چاوەڕێى دەکات. بە تایبەت لەو ووڵاتانەى، کە خاوەن سەرچاوەیەکى سروشتى ئاو نین و ئاوى ژێرزەمینیان کەمە».

ئایا شەڕی نێوان فەڵەستین و ئیسرائیل شەڕی خاکە یا شەڕی ئاو؟

لە نێو ناوەڕۆکی ڕاپۆڕتی ساڵی ١٩٩٠ی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە بارەی گەشەی مرۆییەوە، ئاماژە بە چەمکی ئاسایشی مرۆیی کرا وەکو چەمکێکی نزیکتر لە پێگە و مافی مرۆڤ و وەکو ڕوانگەیەك کە هەڵقوڵاو و وابەستە بە سیاسەت و پاراستنی مرۆڤ بێت لە ژێر سێبەری گۆڕانە هەنوکەیی و سەربازی و ئیقلیمی و ئابووریەکاندا بێت، ئەم چەمکی ئاسایشی مرۆییە، لە بەردەوامی ڕاپۆڕتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، ئەوەندەی تر پێگەی خۆی چەسپاند و کەلێنەکانی لە زۆر شوێنی جیهاندا هەست پێکرا، بەوەی شڵەژان و نائارامی و لەقبوونی پایەیەکی بنەماکانی زیندەگی، ئاسایشی ژیان تێکدەدا و پارێزراو نابێت، بۆیە کەمی ئاو مرۆڤ بەرەو نائارامی و ناسەقامگیری دەبات و بۆیە ئاسایشی ئاو یەکێکە لەپێگە سەرەکیەکانی ئاسایشی مرۆیی، کەمی ئاو واتە شێوان و ناسەقامگیری، ناسەقامگیری واتە تێکچوونی ئاسایشی ژیان، واتە ئاسایشی ئاو مەرجێکی بنەڕەتیە بۆ دابینکردنی ئاسایشی گشتی مرۆڤ، بە مانایەکیتر ئاسایشی ئاو ئاسایشی خۆراك بەرهەم دێنێ و ئەوانیش ئاسایشی مرۆیی دابین دەکەن، کە ئاسایشی ئاو ڕوشا و درزی تیا کەوت ڕاستەخۆ ئاسایشی خۆش لەنگ دەبێ و ناڕاستەخۆش ئاسایشی مرۆیی ناهاوسەنگ و ژیانی تاك دەکەوێتە مەترسی نەبوونی دڵنیایی و دڵەڕاوکێ و جێ گۆڕکێ و جیۆ فۆڕم دەگۆڕێ و جیۆپۆلیتیکی ئەو شوێنەش دەچێتە نێو بازنەی قەیرانەکانەوە.
لە میانەی کۆنفڕانسی نێودەوڵەتی بۆ ژینگە و پەرەپێدان لە ڕیۆ دی جانیرۆ ساڵی ١٩٩٢ دا، ئەجێندای ٢١ بووە پلانی گەیشتن بە کۆمەڵێ ئامانجی ژینگەیی و بەردەوامی پەرەپێدان و پاراستنی سروشت و ژینگە، یەکێك لەو ئامانجانە بریتیە لە <> دڵنیابوون لە دابینکردنی بڕێك لە ئاوی پێوێست بە کواڵیتێتی باش و خاوێن بەردەست بێت بۆ هەموو کەسێك لە جیهاندا، لە هەمان کاتدا ڕەچاوکردنی پاراستنی هایدرۆلیکی و بایۆلۆژی و کیمیاوی سیستەمەکانی ئیکۆلۆژی لە هەموو شوێنێکدا «
بە پێی پێوەری نێودەوڵەتی، دەبێ بۆ دابینکردنی پێداویستیەکانی هەر کەسێك ٢٥٠٠ م٣ ئاو لە ساڵێکدا بەردەست بێ، لەوە کەمتر دەچێتە هێڵی کەمی ئاوەوە واتە بەردەستبوونی بڕی ١٠٠٠ – ١٧٠٠ م٣ بۆ ساڵێك و بۆ تاکە کەسێك، بەڵام کەمتر لە بڕی ١٠٠٠ م٣ ئاو بۆ یەك کەس لە ساڵێکدا دەچێتە ئاستی بوونی قەیرانی ئاو و نەتوانینی دابینکردنی پێداویستیەکانی ژیان بۆ دانیشتوانی ئەو دەڤەرە.
دیارە کێشەی کەمی ئاو لە جیهاندا، بابەتێکی نوێ نیە، زۆر ناوچەی جیهان بە تایبەت لە کیشوەری ئەفریقا و هەندێ لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدەست بێ ئاویەوە دەناڵێنن، هەمیشە ئەوەشمان ئاشکرا کردووە:
<>کە کوردستان بە گشتی و باشور بەتایبەت کێشەی کەمی ئاوی نیە، بەڵکو کێشەی پەیڕەوکردنی سیاسەتی ئاو و بەڕێوەبردنێکی لۆژیکانەی سامانی ئاوی هەیە>>
بۆیە ئەو سەختیەی ئەمڕۆ جەماوەری ماندووی باشوری کوردستان دەیچێژێ، هەر بەرهەمی ئەو سیاسەتە ناڕەوا و نالەبارەیە کە بەڕێوەبردنی ئاو و سیاسەتی ئاویشی گرتووەتەوە و جگە لەوەی خەڵکی ماندوو و برسی کردووە و توینووشی کردووە.
بوونی دیاردەی کەمی ئاو لە ناوچەیەکی وا دەوڵەمەند بەو سامانە سروشتیە وەکو کوردستان بوونی ئەو هەموو نائارامی و پەشێویەی جەماوەر و دانیشتوان بەدەست نەبوونی ئاوی پێویست بۆ بەکارهێنان دەچێتە بواری تێکچوونی ئاسایشی ئاوەوە بێ ئەوەی داهاتی ئاو کەم بێ، هۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ پەیڕەونەکردنی سیاسەتێکی گونجاوی ئاو و بەکارنەهێنانی سیستەمێکی زانستی و ڕێوشوێنی پلانی لەبار بۆ بەکارهێنانی ئاو، بەڵام لە زۆر شوێنی دیکەش هۆکاری جیاوازتر کاریگەری لەسەر کەمی ئاو هەیە بۆ نمونە بوونی کێشەی سنووری و ڕێکنەکەوتن لەسەر مەرجەکانی یەکتر، یا بەفیڕۆدانی ئاو و نەبوونی سیستەمی تەکنەلۆژیایەکی نوێ بۆ دابەشکردنی ئاو یا ناهۆشیاری دانیشتوان یا نەبوونی شارەزا و پسپۆری ئەو بوارە.
بۆ کوردستان دەتوانین بڵێن هۆکاری بوونی کەمی ئاو بۆ هاوڵاتی و کێشەی نەبوونی ئاوی بەردەست دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی بەرنامەیەکی سەرکەوتووی سیاسەتی بەڕێوەبردنی ئاو و سستی تەکنەلۆژیای بەکارهاتوو لەو بوارە و بەفیڕۆدانێکی زۆری ئاو بێ هودە و نەبوونی هۆشیاری لەبارەی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو سامانە سروشتیە گرانبەهایە.
نەبوونی یا کەمی سامانی ئاو گرێدراوی ئاسایشی نیشتیمانیە، چونکە کە ئاسایشی ئاو تێکچوو، ئاسایشی خۆراکیش تێكدەچێت، لە ئەنجامدا دەبێتە هاتنەکایەوەی ئاسایشێکی نیشتیمانی ناسەقامگیر، لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتدا، کێشەی ئاو لە لەگەنەی نیل و دیجلە و فورات و لەگەنەی ئوردندا زۆر بە ئاشکرا دەردەکەوێت، لە نێوان ئسرائیل وفەڵستیندا زۆر جار ئەو پرسیارە زیندوو دەبێتەوە، ئایا شەڕ لەسەر خاکە یا شەڕ لەسەر ئاوە؟

تیودۆر هێرتزل هەر زوو وتی (بنیاتنەری ڕاستەقینەی دەوڵەت، ئەندازیارانی ئاون)
بۆیە هەوڵی ئیسرائیل بۆ داگیرکردنی سەرچاوەکانی ئاو هەوڵی زۆر جێگیر و تۆکمە و یەك ڕێ بووە، لەکاتێکدا کە سیاسەتی بەڕیوەبردنی ئاو لەو ناوچانەدا، سیاسەتێکی نالەبار و نەگونجاو و پڕ لە کەموکورتیە، کەچی لە ئیسرائیلدا جەخت لەسەر ئەوپەری قۆرخکردنی ئاوی ئەودیو سنوورەکەی خۆیشی دەکات، لێرەدا تیشکێك دەخەینە سەر کێشەی ئاو لەو ناوچەیە و پاشتر لە ڕوانگەی زۆربوونی دانیشتوان و ڕوو لە شارستانیەت و زیادبوونی پێداویستیەکان و سستی بواری تەکنەلۆژیا و ناهۆشیاری و بەفیڕۆدانی ئاو و گۆڕانی کەش و زۆر هۆکاری دیکە، کێشە و قەیرانی ئاو لە هەڵکشانا دەبێت ئەگەر ستراتیژێکی زانستی و تەوەرێکی پێشکەوتووتر نەگیرێتەبەر بۆ چارەسەرکردن.
بەراووردى بڕى ساڵانەى دابینکردنى ئاوى پاک بۆ تاک لە نێوان کیشوەر و هەرێمە جیاوازەکانى جیهان نیشان دەدات. وەک دەردەکەوێ رۆژهەڵاتى ناوەڕاست و باکوورى ئەفریقیا کەمترینیانە؟؟!
ئەگەرچی وڵاتانی عەرەبی بەپێێ پێویست بواری ئاویان نەکردووەتە گرفتێکی سەرەکی بۆ دواڕۆژ و بەدوای چارەسەری ڕیشەیی نەگەڕاون، لە کاتێکدا زۆربەی وڵاتەکان کەم تا زۆر ئەو کێشەیەی بۆ ئێستا هەیە وەکو ئوردن و سعودیە یا لە دواڕۆژدا دەیبێ وەکو سوریا و عیڕاق، بەڵام سەنتەری توێژینەوە و لێکۆڵینەوە و ناوەندی دیراساتە ستراتیژیەکانی ئەمریکا لە هەشتاکانەوە و بگرە زوتریش ، لەبەر پاراستنی بەرژەوەندیەکانیان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە مۆڵگە و کانی و ناوەندی وزەیە بۆ پیشەسازیەکانیان و بڕبڕەی ئابووریانە، دەمێکە خەریکی بەدواداجوونی بابەتی کەمی ئاون، نەوەکو نائارامی و ناسەقامگیری بێتە کایەوە و ڕێگری لە گوازتنەوەی وزە بکات بەرەو لای خۆیان، بۆیە هەر زوو ناوەندی ئاسایشی ئەمریکی ئاماژەی بە بوونی گرژی بەهۆی فاکتەری ئاوەوە دا لە دۆڵی نیل و دۆڵی دیجلە و فورات و دۆڵی ئوردندا.
وەزارەتی بەرگری ئەمریکا بە پەرۆشەوە چاودیری و بەدواداجوون بۆ بوارە جۆراوجۆرەکانی ئەو ناوچەیە دەکات، لەوانە پرۆژەکانی ئاو و کورتهێنانی پێداویستی ئاو و ئەگەری سەرهەڵدانی شێواوی و ناسەقامگیری ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی، چونکە هەر شێواویەك لەو ناوچەیە بەرژەوەندیەکانی ئەو دەخاتە ژیر پرسیارەوە.

*هاوسەرۆکی ڕێکخراوی سەوزی ئەوروپی – کوردستانی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

سەدەی بیست و یەك و وەرچەرخانی وزەی سەوز

د. مه‌دیحه‌ سۆفی* ( بەشى چوارەم ) کەمکردنەوەى گازى دووەم ...