سەرەکی » دۆسێ » له‌ كتێبی (العراق قدیما و حدیثا)ی عه‌بـدولره‌زاق حه‌سه‌نی

لیوای‌ كه‌ركوك

له‌ كتێبی (العراق قدیما و حدیثا)ی عه‌بـدولره‌زاق حه‌سه‌نی

و: رزگار حاجی‌ حمید

1-2

لیوای‌ كه‌ركوك یه‌كێكه‌ له‌ چوار لیواكه‌ی‌ باكووری عێراق، له‌ باكووره‌وه‌ هاوسنووری‌ لیوای‌ ئه‌ربیل و به‌شێك له‌ لیوای‌ سلێمانییه‌، له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ لیوای‌ سلێمانی‌ و به‌شێك له‌ لیوای‌ دیاله‌، له‌ باشووره‌وه‌ شاخی حه‌مرینه‌، له‌ ڕۆژئاواوه‌ لیوای‌ ئه‌ربیل، له‌ ڕووی‌ كشتوكاڵییه‌وه‌ له‌م لیوایه‌دا دانه‌وێڵه‌ی‌ گه‌نم وجۆ و چه‌ڵتوك و نۆك ونیسك وماش وكونجی و لۆكه‌ ده‌چێنرێت، هه‌نارده‌ی‌ گه‌نم و جۆ زیاتره‌ له‌ به‌كاربردنی‌، هه‌روه‌ها بڕێكی‌ زۆر خوری و شیره‌مه‌نی‌ وپێسته‌ ومه‌ڕ هه‌نارده‌ ده‌كرێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شا هاوشێوه‌ی‌ لیوا كانی تر ئه‌م شتومه‌كانه‌ هاورده‌ ده‌كات وه‌ك (ئاسن، ته‌خته‌، شه‌كه‌ر، چایی و …هتد) وه‌ بڕێكی‌ زۆر نه‌وتیشی‌ له‌ ژێر خاكه‌كه‌یدایه‌.

ڕووبه‌ره‌كه‌ی‌ و دانیشتوانه‌كه‌ی‌
ڕووبه‌ری‌ لیواكه‌(19873) كیلۆمه‌تر چوار گۆشه‌،
ژماره‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ (388.912) كه‌سه‌، به‌ پێ ی‌ سه‌ر ژمێری‌ ساڵی‌ (1957) جگه‌ له‌ خه‌ڵكی‌ بیانی‌

هۆزه‌كانی‌ لیواكه‌
هۆزه‌كانی‌ دانیشتوانی‌ لیوای‌ كه‌ركوك دوو به‌شن:-
یه‌كێكیان عه‌ره‌به‌ و ئه‌ویتریان كورده‌، جگه‌ له‌ (به‌یات) كه‌ باسی‌ ده‌كه‌ین
هۆزه‌ عه‌ره‌به‌كان ئه‌مانه‌ن:- 1 – العبید -2الجبور -3الجحیش (به‌كه‌می‌) 4 -ألبو حمدان -5 النعیم

6 –الكرویه‌ 7 – حرب 8- بنوزید 9-العزه‌ 10- السعیدات (به‌كه‌می‌) 11- الصایح .
هه‌ر هۆزێكی‌ عه‌ره‌بیی و كوردیش چه‌ند تیره‌یه‌كیان هه‌یه‌ توانای‌ ساغكردنه‌وه‌مان نیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ ته‌ندرووست، به‌ڵام هۆزه‌ كورده‌كان له‌ لیواكه‌ بریتین له‌ :-
1-جاف 2-تاڵه‌بانی‌ 3 -داوده‌ 4 -كاكه‌یی 5-ساڵه‌یی 6-شێخ بزێنی‌
7 -شوان 8-هه‌مه‌وه‌ندی‌ 9-جه‌باری 10-ده‌لۆ 11 -شێخانی‌ 12-زه‌نگه‌نه‌ 13-زه‌ند
14- ڕۆژ به‌یانی‌ 15- پاڵانی‌ 16- گێژ 17- له‌ك 18- وه‌ندی‌
دوو هۆزی‌ توركمان له‌ لیواكه‌دا هه‌یه‌ :- 1 -تطران 2- به‌یات
به‌یات سه‌رۆك هۆزه‌كانی‌ ده‌لێن ئه‌م هۆزه‌ عه‌ره‌بی‌ پوخته‌، خه‌ڵكانیتر له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ هۆزه‌وه‌ وایان ده‌بینن، كه‌ به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ك توركمانن، به‌پێی‌ به‌دواداچوونی‌ پاشماوه‌ مێژووییه‌كان وا ده‌ریده‌خه‌ن پاشماوه‌ی‌ خه‌وارزمیه‌كانن، ئه‌وانه‌ له‌ ساڵی‌ (622 ك– 1225 ز) كۆچیان كردووه‌ بۆ عێراق به‌ ناوی‌ (بیاووت) وشه‌كه‌ گۆڕدراوه‌ بۆ به‌یات، ئه‌مانه‌ چه‌ند تیره‌یه‌كن و(تطران) نیش یه‌كێكه‌ له‌ تیره‌كانی‌.

ڕێكخستنی‌ لیواكه‌ له‌ ڕووی‌ كارگێڕییه‌وه‌
لیوای‌ كه‌ركوك بریتییه‌ له‌ چوار قه‌زا :-
قه‌زاكانی‌ (1- كه‌ركوك 2 – كفری 3 – طاوق 4 – چه‌مچه‌ماڵ )
1 – قه‌زای‌ كه‌ركوك بریتییه‌ له‌ چوار شاره‌دێ (ناحیه‌) :-
1- قه‌ره‌حه‌سه‌ن 2 – ئاڵتون كۆپری 3 – ملحه‌ 4 -شوان
2 – قه‌زای‌ كفری سێ‌ شاره‌دێ (ناحیه‌) ده‌كه‌وێته‌ سنووری‌ كارگێڕییه‌وه‌:-
1 -پێباز 2 – قه‌ره‌ته‌په‌ 3 -قه‌ڵای‌ شێروانه‌
3 – قه‌زای‌ طاوق دوو شاره‌دێی‌ له‌ خۆ ده‌گرێت :-
1 – قادر كه‌ره‌م 2 – دوز خورماتوو
4 – قه‌زای‌ چه‌مچه‌ماڵ دوو شاره‌دێی‌ ده‌كه‌وێته‌ سنووری‌ كارگێڕییه‌وه‌ :-
1- ئاغجه‌له‌ر 2 – سه‌نگاو

كه‌ركوكی‌ كۆن
شارێكی‌ كۆنه‌ به‌رزییه‌كه‌ی‌ ده‌گاته‌ (1160) پێ له‌ ئاستی‌ ده‌ریاوه‌، دووری‌ له‌ شاری‌ به‌غداوه‌ به‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ر (388) كیلۆمه‌تره‌ و به‌ ئۆتۆمبیل (283) كیلۆمه‌تر دووره‌، یه‌كێكه‌ له‌ شاره‌ گرنگه‌كانی‌ عێراق و له‌ ڕووی‌ مێژووییه‌وه‌ دێرین ترینیانه‌، مافدان به‌ باسكردنی‌ له‌سه‌ر كۆنی‌ ئه‌م شاره‌ وا پێویست ده‌كات توێژه‌ر ئه‌ركێكی‌ زۆر بكێشێت به‌ هۆی‌ كه‌می‌ سه‌رچاوه‌ی‌ مێژووییه‌كانه‌وه‌ كه‌ بتوانین پشتی‌ پێببه‌ستین، له‌ دوو كتێبی‌ كۆنی‌ كلدانییه‌كاندا ناوی هاتووه‌، كه‌ یه‌كێكیان له‌ ساڵی‌ (1896ز) له‌ لایه‌ن (ادی‌ شیر)ه‌وه‌ وه‌رگێڕراوه‌ بۆ زمانی‌ توركی‌ به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ ناوی‌ كتێبه‌كه‌ بهێنێت، له‌ كڵێسه‌ی‌ كلدانیه‌كاندا له‌ قه‌ڵای‌ كه‌ركوك پارێزراوه‌، ئه‌وه‌ی‌ تریان به‌ ناوی‌ (اخبار الشهداء و القدیسین) چاپه‌كه‌ی‌ به‌ زمانی‌ كلدانیه‌ و كه‌سێكی‌ ئه‌ڵمانیه‌و به‌ ناوی‌ (الاب بولس بیجان) له‌ حه‌وت به‌رگ پێكهاتووه‌، له‌ به‌رگی‌ دووهه‌مدا باسی‌ كه‌ركوك ده‌كات، ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ چاپكراوه‌ له‌ ساڵی‌ (1891) له‌ لاپه‌ڕه‌كانی‌ (57 – 535) دا، ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م شاره‌ی‌ بنیات نا (سرد ناپال) پاشای‌ ئاشوورییه‌كان بوو، هۆكاری‌ دامه‌زراندنی‌ ئه‌م شاره‌ ئه‌فسه‌رێك له‌ مازییه‌كان به‌ ناوی‌ (أرباق) له‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ یاخی‌ بوو، پاشای‌ ئاشووری‌ له‌كاره‌كه‌ی‌ دووری‌ خسته‌وه‌ و فه‌رمانیدا شارێك درووست بكرێت، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ پاشان ناونرا به‌ (كه‌ركوك) له‌ گوندی‌ باجرمێ‌، كه‌سێكی‌ به‌ ناوی‌ (كرمی‌)دانا حوكمڕانی‌ بكات، پاشان هه‌زار كه‌سی‌ له‌ ئاشوورییه‌كان هێنا و تیایدا نیشته‌جێیكردن، شار فراوانبوو ڕۆڵی‌ گه‌وره‌ی‌ بینی‌ له‌ ڕووی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ وبایه‌خی‌ زۆری‌ پێده‌دا، تاكو سه‌ر به‌خۆ بوو، ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ڕه‌های‌ هه‌بوو بووه‌ حاكمی‌ هه‌ردوو هه‌واره‌كه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا خۆی‌ له‌ شاره‌كه‌دا نیشته‌جێبوو، هه‌ندێ‌ جار ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ لای‌ ئاشوورییه‌كان، تا گواستنه‌وه‌ی‌ فه‌رمانڕه‌وایی بۆ ئه‌سكه‌نده‌ری‌ گه‌وره‌ له‌عێراقدا، كه‌ركوك به‌شێك بوو له‌ چوارچێوه‌ی‌ مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌یدا، له‌ دوای‌ مردنی‌ ئه‌سكه‌نده‌ر شانشینه‌كه‌ی‌ له‌ نێوان سێ فه‌رمانده‌دا دابه‌شكرا (بطلیموس، سلوقس، أنطیغوس) وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ مێژوو باسی‌ ده‌كات كه‌ركوك كه‌وته‌ به‌ر پشكی‌ (سلوقس) بینایه‌ كۆنه‌كانی‌ ڕوخاند و بینای‌ نوێی‌ له‌سه‌ر دروستكرد و هه‌ڵسا به‌ دروستكردنی‌ شورایه‌كی‌ قه‌شه‌نگ (65) قولله‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ تیابوو له‌گه‌ڵ دوو ده‌رگای‌ گه‌وره‌، به‌شی‌ باكوور به‌ ناوی‌ (باب طوطی) و ئه‌وه‌ی‌ تر ناوی‌ (باب الملك) طوطی فه‌رمانڕه‌وای كه‌ركوك بووه‌، هۆزێكی‌ زۆری‌ هێنا له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ شوراكه‌ نیشته‌جێیكردن، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی‌ به‌ هێزكردنی‌ پێگه‌ی‌ كه‌ركوك و پێی‌ ده‌وترا (كرخ سلوك) ئه‌م وشه‌یه‌ وه‌رگێڕاوه‌ له‌ زمانی‌ ئارامی‌ (كرخاد بیث سلوك) به‌ واتای‌ شاری (سلوقس) دێت، له‌ كتێبی‌ (السینو دیكون) به‌م شێوه‌یه‌ باس كراوه‌، له‌ ساڵی‌ (410 ز) دواتر ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی‌ گواسته‌وه‌ بۆ جێنشنه‌كانی‌، بۆ ماوه‌یه‌كی‌ زۆر ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌یان گرته‌ ده‌ست، تاوه‌كو گواسترایه‌وه‌ بۆ (الفرثیین) له‌ ساڵی‌ (247) پ . ز ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ لایان مایه‌وه‌ تاوه‌كو ئه‌رده‌شێر له‌ ساڵی‌ (226) پ ز فارسه‌كانی‌ ملكه‌چ كردو كه‌ركوك سه‌ر به‌خۆیی وه‌رگرت له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ فارسدا مایه‌وه‌، تا عه‌ره‌ب ده‌ستی‌ گرته‌ سه‌ر عێراقدا، به‌ڵام (بطلیموس) ناوی‌ نا (گور گورا)، كه‌ له‌ سه‌ر چاوه‌ی‌ مێژووی‌ عه‌ره‌بی‌ كۆندا به‌ (كرخینی‌) ناوی‌ هاتووه‌، وه‌ (استرابون) ناوی‌ به‌(دیمتریاس)برد، له‌ ساڵی‌ (1338)ز (ابن عبدالحق) كۆچی‌ دوایی كردووه‌، له‌ سه‌رچاوه‌كه‌یدا هاتووه‌ به‌ ناوی‌ (الاطلاع علی‌ اسما‌ء الامكنه‌ و البقاع) له‌ لاپه‌ڕه‌ی‌ (487)دا له‌ به‌رگی‌ دووی‌ چاپی‌ جونبك له‌ لیدن ساڵی‌ (1853 ز)، له‌ سه‌دده‌ی‌ حه‌وته‌می‌ كۆچیدا له‌ كتێبی (ابن الفوطی) به‌ ناوی‌ (الحوادث الجامعه‌ و التجارب النافعه‌ فی المئه‌ السابعه‌) له‌ لاپه‌ڕه‌ی‌ (27 و 29)دا له‌ ڕووداوه‌كانی‌ (629) ك ئه‌م په‌رتووكه‌ له‌ ساڵی‌ (1351) ك له‌ به‌غدا چاپكرا،

ئێستای‌ كه‌ركوك
ئه‌مه‌ش چاوپێخشاندنێكه‌ به‌ مێژووی‌ قه‌ڵای‌ كه‌ركوك دا، كاتێ‌ سه‌یری ئه‌م شاره‌ ده‌كه‌ین ده‌بینین دابه‌شبووه‌ بۆ دوو به‌شی‌ گه‌وره‌، یه‌كه‌میان قه‌ڵای‌ كه‌ركوك، دووه‌میان ده‌شتاییه‌، قه‌ڵاكه‌ له‌ كۆندا به‌ شێوه‌یه‌كی‌ زۆر تۆكمه‌ دروستكرا، كه‌س نه‌یده‌توانی‌ به‌ ئاسانی‌ بچێته‌ ناوی‌ یان بیبه‌زێنێ‌، به‌ڵام ئه‌مڕۆ به‌و شێوه‌ نییه‌، له‌ هه‌مان كاتدا وێنه‌ی‌ زۆر جوان ده‌داته‌ كه‌ركوك به‌ تایبه‌ت له‌ وه‌رزی‌ به‌هاردا، ڕازاوه‌ته‌وه‌ به‌ گوڵ و گوڵزار و سه‌وزایی، دوو مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌ی‌ تێدایه‌، پێی‌ ده‌ووترا مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌ (أولو جامع)، هه‌روه‌ها مزگه‌وتی‌ (مریمانه‌) به‌ڵام مزگه‌وتی‌ دووه‌م مزگه‌وت(النبی دانیال)ه‌ هه‌رچه‌نده‌ مه‌سیحییه‌كان ده‌ڵێن ئه‌م دوو مزگه‌وته‌ له‌ كۆندا دوو كه‌نیسه‌ بووه‌، كراوه‌ته‌ مزگه‌وت، گۆڕی‌ پێغه‌مبه‌ر (دانیال)ی‌ تێدایه‌ خه‌ڵكی‌ سه‌ردانی‌ ده‌كه‌ن، ئه‌و ته‌لار و باڵه‌خانانه‌ی‌ كه‌ له‌ شاره‌كه‌دا هه‌یه‌ مێژووه‌كه‌ی‌ نازانرێت، ئه‌وه‌ی‌ كه‌ باسی‌ لێوه‌ ده‌كرێت له‌ (1142 – 1729) له‌ ڕۆژنامه‌یه‌کدا نووسراوه‌، كه‌سێكی‌ مه‌سیحی‌ كه‌ركوكی‌ هاوچه‌رخ نزیك له‌ (طهماسب) كه‌ ناسراو بوو به‌ نادر شا، سه‌رۆكی‌ قه‌شه‌ی‌ مه‌سیحییه‌كان كه‌ركوك(المطران اسطیفان جبری) پێی‌ وتم: كه‌ ته‌هماسب خان هات بۆ كه‌ركوك و شه‌وی‌(16ی‌ كانوونی‌ یه‌كه‌م) هێرشی‌ كرده‌ سه‌ر گاوره‌كان، هه‌ندێكی‌ لێیان كوشت و زۆری به‌ دیل گرت، باره‌گای‌ پاشا له‌ شاره‌وه‌ یه‌ك میل دوور بوو، پیرو گه‌نجی‌ ئه‌و شاره‌ په‌لاماری‌ (ته‌هماسب) یاندا، بۆ ماوه‌ی‌ سێ‌ كاتژمێر شه‌ڕ به‌رده‌وام بوو، ناچار پاشه‌كشه‌ی‌ كرد بۆ شاری‌(القوریا)كه‌ كاتژمێرێك له‌ شاره‌كه‌وه‌ دووره‌ به‌ زه‌بری‌ شمشێر هه‌ڵسوكه‌وتی‌ له‌گه‌ڵ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ ده‌كرد له‌وێشه‌وه‌ هێرشی‌ كرده‌ سه‌ر به‌شیر و دانیشتوانه‌كه‌ی‌ ئاواره‌ كرد، كاتێ‌ ته‌هماسب ئه‌و ناوچانه‌ی‌ به‌جێهێشت و خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ گه‌ڕانه‌وه‌، خه‌ڵكی‌ گونده‌كان گه‌ڕانه‌وه‌ زێدی‌ خۆیان، سه‌ره‌تا ده‌ستیان به‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و دروستكردنی‌ خانووه‌كانیان كرد، به‌رده‌وام له‌ پێشكه‌وتندابوون خێرا فراوانبوون بوون تاوه‌كو بوونه‌ گوندی‌ گه‌وره‌، ئه‌گه‌ر زانیمان ئێستا (القوریا) یه‌كێكه‌ له‌گه‌ڕه‌كه‌ گه‌وره‌كانی‌ شار و له‌ به‌شی‌ ده‌شتاییه‌كانی‌ كه‌ركوك، ده‌توانین پشتببه‌ستین به‌ وته‌ی‌ به‌ ته‌مه‌نه‌كان ، له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا پردێكی‌ به‌ردین هه‌یه‌، قه‌ڵای‌ كه‌ركوك به‌ به‌شی‌ ده‌شتاییه‌كانه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ كه‌ گه‌ڕه‌كی‌ قوڕیا ده‌كه‌وێته‌ ناوییه‌وه‌ و مێژووه‌كه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی‌ له‌ پێشدا باسكراوه‌، ئه‌م پرده‌ له‌ساڵی‌ (1954) ڕووخێنرا و له‌جیاتی‌ ئه‌مه‌ دوو پردی‌ گه‌وره‌ دروستكران، له‌سه‌ر پایه‌ی‌ به‌هێز له‌ بن ڕوباره‌كه‌، هه‌روه‌ها كه‌ركوك له‌ساڵی‌ سییه‌كاندا ته‌نها چه‌ند گه‌ڕه‌كێك بووه‌ كه‌ ده‌كه‌وتنه‌ لای‌ قه‌ڵاكه‌، دیارترینیان بریتی‌ بوون له‌ (الجای‌، المصلی‌ ، امام قاسم ، زیندان) ،هاوكات هه‌ردوو گه‌ڕه‌كی‌ قوریه‌ و شاترلو وه‌ هیتر، له‌ به‌شی‌ ده‌شتاییه‌كانی‌ نوێدا ئه‌م شاره‌ بازدانێكی‌ گه‌وره‌ی‌ دا له‌ماوه‌یه‌كی‌ كورتدا، له‌ سه‌رده‌می‌ نه‌فامی‌ و هه‌ژارییه‌وه‌ بۆ چه‌رخی‌ خۆشگوزه‌رانی‌ وپێشكه‌وتن، له‌ دوای‌ ئه‌وه‌ له‌ناخی‌ زه‌وییه‌كه‌دا لافاوی‌ زێڕی‌ ڕه‌شی‌ ده‌وڵه‌مه‌ند هه‌ڵده‌قوڵێت، ئیتر گۆڕا بۆ شارێكی‌ به‌ناو بانگ و ئاوه‌دان، له‌ دروستكردنی‌ خانوو به‌ دیزاینی‌ جوان و چه‌ندین ئوتێل به‌ شێوه‌ی‌ نوێ‌ و چه‌ندین قاوه‌خانه‌ی‌ تیادا دروستكرا به‌تایبه‌ت له‌به‌شی‌ ده‌شته‌كانیدا، كردنه‌وه‌ی‌ شه‌قامی‌ فراوان و شوێنی‌ نیشته‌جێبوون پاركی‌ گشتی‌ جوان له‌ ده‌وروبه‌ریدا هه‌تا گه‌یشته‌ شارستانێتی‌ ته‌نانه‌ت به‌ وێستگه‌ی‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ریشه‌وه‌، له‌و باڵه‌خانانه‌ی‌ باسكران خانووی‌ حه‌وانه‌وه‌ی‌ میری‌ و خانوو بۆ موته‌سه‌ڕیف و قوتابخانه‌ی‌ سه‌ره‌تایی‌ و ناوه‌ندی‌ و ئاماده‌یی‌ بۆ كچان و كوڕان، له‌گه‌ڵ‌ سینه‌مای‌ غازی‌ و كتێبخانه‌ی‌ گشتی‌ و گواستنه‌وه‌و گه‌یاندن فه‌رمانگه‌ی‌ ئه‌ندازیارانی‌ كار و فه‌رمانگه‌ی‌ ئه‌وقاف و یانه‌ی‌ فه‌رمانبه‌ران و یانه‌ی‌ سه‌ربازی‌، له‌گه‌ڵ نه‌خۆشخانه‌ی‌ پاشایی‌، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ باڵه‌خانه‌ گه‌وره‌و جوانه‌كان به‌ نوێترین شێوازی‌ ته‌لارسازی‌ …هتد، له‌ دیارترین پاركه‌ گشتییه‌كان (المجیدیه‌ ، ابن خلكان ، ام الربیعین ، ملعب الاطفال) ، له‌و شاره‌ كه‌ نزیكه‌ی‌ سه‌د دامه‌زراوه‌ی‌ ئاینی‌ له‌ مزگه‌وت و كه‌نیسه‌ و ته‌كیه‌ی‌ له‌خۆده‌گرت، گرنگترین ته‌كییه‌كانی‌ ته‌كیه‌ی‌ (السید نجیب الجباری)یه‌ له‌ قه‌ڵاكه‌دا، وه‌كو ده‌وترێت مووی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ تیایدا پارێزراوه‌ و پێی‌ ده‌وترا:(مقام السجاده‌) كه‌ شوێنی‌ (السجاده‌ النبویه‌) وه‌ك ده‌وترێت: به‌رماڵی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ تیایه‌، به‌ڵام باڵه‌خانه‌ی‌ میری‌ كه‌ باڵه‌خانه‌یه‌كی‌ كۆن و گه‌وره‌یه‌ ده‌كه‌وتنه‌ ناوه‌ڕاستی‌ شاره‌وه‌، له‌ ده‌وروبه‌ری‌ بنكه‌یه‌كی‌ سه‌ربازی‌ كۆن هه‌یه‌، بنكه‌یه‌كی‌ سه‌ربازی‌ نوێ‌ بنیاتنرا له‌ ڕۆژئاوای‌ شاره‌كه‌ و له‌ته‌نیشتی‌ فڕۆكه‌خانه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ دروستكرا، له‌گه‌ڵ‌ وێستگه‌ی‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ری‌ فراوان و بینای‌ نوێ‌ بۆ ڕێبواران، هه‌روه‌ها شه‌قامی‌ نوێ‌ و فراوانی‌ ڕاست و قیرتاو كراو به‌ كاره‌با ڕۆشنكرا بووه‌وه‌، له‌ به‌ناوبانگترینیان شه‌قامه‌كانی‌ (مه‌لیك غازی‌، مه‌لیك فه‌یسه‌ڵی‌ دووه‌م، ئه‌وقاف، عبدالاله‌) له‌ ته‌نیشت شه‌قامه‌كان بینای‌ نوێ‌ دروستكران، به‌ دار و گوڵی‌ جوان كه‌نار و نێوه‌ندی‌ شه‌قامه‌كان ڕازێنرانه‌وه‌، زۆربه‌ی‌ خانووه‌ كۆنه‌كانی‌ كه‌ركوك به‌ به‌رد و قسڵ یان به‌ به‌رد و قوڕ دروستكراون، به‌ڵام دامه‌زراوه‌ تازه‌كان به‌ تایبه‌تی‌ له‌ گه‌ڕه‌كی‌ شاترلو به‌بینای‌ هاوچه‌رخ و ئه‌ندازه‌یی‌ نوێ‌ وسیمای‌ جوان دروستكران جیاواز له‌ خانووه‌ كۆنه‌كان، له‌ڕووی‌ جوانییه‌وه‌ به‌جۆریك دروستكرا بوون جیاواز له‌ سه‌راپای عێراقدا، زۆربه‌ی‌ خانووه‌كان به‌رد و فراوانبوون ده‌رگای‌ حه‌وشه‌كه‌یان گه‌وره‌بوون، ته‌نانه‌ت كاتێك له‌ گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌كان پیاسه‌ ده‌كه‌یت هه‌ست ده‌كه‌ی‌ له‌ده‌روازه‌ی‌ قه‌ڵایه‌كی‌ كۆن و پته‌ودای‌، پێشنیاركرا گه‌ڕه‌كی‌ نوێ‌ به‌ناوی‌ (الجدیده‌) دروست بكرێت –به‌ بچووكی‌- له‌ به‌شی‌ باشووری‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ شار، له‌ كه‌ركوك جۆره‌ها شێوازی‌ نوێ‌ی‌ كۆشك و ته‌لار و خانوو دروستكران، دانیشتوانی‌ كه‌ركوك دابه‌ش ده‌بن بۆ سێ‌ به‌ش:(كورد، عه‌ره‌ب، توركمان) به‌ڵام زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ دانیشتوانی‌ كه‌ركوك كوردن، چونكه‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌و هۆزانه‌ی‌ له‌ لیوای‌ كه‌ركوكن كوردن، وه‌ك باسكرا:شوان وتاڵه‌بانی‌ وداویه‌ وساڵه‌یی‌ وكاكه‌یی‌ ….هتد ڕووباره‌ به‌ناوبانگه‌كانی‌ كه‌ركوك ڕوباره‌ بچوكه‌كانی‌(قوریه‌ و زیوه‌) هه‌ردووكیان له‌ بنه‌ڕه‌تدا یه‌ك ڕووبارن، له‌گوندی‌ یار وه‌لی‌ ده‌بێته‌ دوو لق، ڕوبارێكی‌ بچووك به‌ناوی‌ (تسعین) و ئه‌وی‌ تر به‌ناوی‌ (بیلاوه‌) كاتێك وه‌رزی‌ زستان دێت، دەڕوات.
هه‌موو ئه‌و بارانانه‌ی‌ ده‌بارێت به‌سه‌ر چیاو دۆڵه‌كاندا، ده‌ڕژێته‌ نێو ڕووباری‌ خاسه‌و به‌ناو شاره‌كه‌دا تێده‌په‌ڕێت وشاره‌كه‌ ده‌كاته‌ دوو به‌شه‌وه‌ ده‌بێته‌ ڕووبارێكی‌ گه‌وره‌، دانیشتوانه‌كه‌شی‌ بۆ خواردنه‌وه‌ ئه‌و ئاوه‌ به‌كاردێنن .

كه‌ركوكی‌ نه‌وتاوی‌
ئه‌گه‌ر ڕاست بێت به‌ شاری‌ موسڵ‌ بڵێن:(الحدباء) به‌ هۆی‌ ئاوی‌ دیجله‌وه‌یه‌، كه‌ به‌هاره‌كه‌ی‌ سه‌وزاییه‌كی‌ و جوان داده‌پۆشرێت، ئه‌گه‌ر به‌ حله‌ بووترێ‌ :(فیحاء) به‌هۆی‌ گوڵی‌ جوان و ڕازاوه‌ ده‌بێت، ده‌بێت به‌ كه‌ركوك بووترێت: شاری‌ نه‌وتی‌، به‌هۆی‌ زۆری‌ كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كان و بوونی‌ سه‌رچاوه‌ كانزایه‌كانیه‌وه‌یه‌، كه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌شی‌ باكووری‌ ڕۆژئاوای‌ شاره‌كه‌وه‌ به‌ناوی‌ بابا گوڕگوڕ، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ده‌وترێت: كه‌ركوك له‌سه‌ر ده‌ریایه‌ك نه‌وته‌، ده‌رهێنانی‌ به‌ كۆمپانیایه‌كی‌ به‌ریتانی‌ ڕاسپێراوه‌ له‌ 14ی‌ ئازاری‌ (1925) بۆ ماوه‌ی‌ (75) ساڵ‌ به‌مه‌رجێك هه‌موو خاوه‌ندارێتی‌ بۆ كۆمپانیاكه‌یه‌ (بیره‌ نه‌وتییه‌كان و هێڵی‌ ئاسنین و ڕێگا و بان و مه‌كینه‌كان …هتد) دوای‌ ئه‌و ماوه‌یه‌ ببێته‌ موڵكی‌ حكومه‌تی‌ عێراق به‌بێ‌ به‌رامبه‌ر، پشكی‌ حكومه‌ت دیاریكرا یه‌ك ته‌ن نه‌وت ده‌رده‌هێنرێت چوار شلینه‌ ئاڵتون ده‌درێته‌ حكومه‌تی‌ عێراق له‌ كۆتایی‌ ساڵدا، له‌هه‌مان كاتدا كاره‌كانی‌ ئه‌م كۆمپانیایه‌ ڕۆژ له‌ دوای‌ ڕۆژ به‌ باشی‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چوو، كرێكاره‌كان بیره‌ نه‌وتی‌ تازه‌یان هه‌ڵكه‌ند، بۆ ده‌رهێنانی‌ ئه‌م زێڕه‌ ڕه‌شه‌ كه‌ له‌ ژێر خاكی‌ كه‌ركوك دایه‌، یه‌كێك له‌ بیره‌ نه‌وته‌كانی هه‌ڵچوو له‌ 14ی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ (1927) ده‌شت ودۆڵه‌كان نوقمبوون، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی‌ گیان له‌ ده‌ستدانی‌ (20) كه‌س، كۆمپانیای‌ ناوبراو داوای‌ كرد یاسای‌ جیابوونی‌ (امتیاز) ده‌رهێنانی‌ نه‌وت هه‌موار بكرێته‌وه‌، له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ ڕاكێشانی‌ نه‌وتی‌ خاو ڕاسته‌وخۆ بۆ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست و ڕزگار بوون له‌هه‌ندێ‌ كۆت و به‌ند كه‌ بریتییه‌ له‌ جیابوونی‌ وه‌ ئاڵۆزی‌ وه‌ده‌ستهێنان، له‌ ئازاری‌ ساڵی‌ (1931) دا ڕێككه‌وتننامه‌یه‌كی‌ نوێ‌ كرا ، زۆرێك له‌ بڕگه‌كانی‌ ڕێككه‌وتننامه‌ كۆنه‌كه‌ هه‌مواركرایه‌وه‌، به‌پێی‌ ڕێككه‌وتننامه‌ نوێیه‌كه‌ حكومه‌تی‌ عێراق پێشینه‌ی‌ بێسوودی‌ ده‌سكه‌وت بۆ پڕكردنه‌وه‌ی‌ كورتهێنان، كه‌ یه‌ك له‌دوای‌ یه‌ك له‌ بودجه‌كه‌یدا ده‌رده‌كه‌وت، پشكی‌ عێراق به‌ئاڵتون له‌ ساڵێكدا (200000) لیره‌ی‌ به‌ریتانی‌ بوو، هه‌تا ئه‌گه‌ر بۆڕی‌ نه‌وت بۆ سه‌ر ده‌ریا درێژكرایه‌وه‌ ئه‌م پشكه‌ له‌سه‌ر ڕێككه‌وتننامه‌ كۆنه‌كه‌ كه‌ ڕوونكراوه‌ته‌وه‌، به‌مه‌رجێك له‌ دوای‌ پێدانه‌وه‌ی‌ پێشینه‌كان دوای‌ هه‌موار كردنه‌وه‌ی‌ قازانجی‌ حكومه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای‌ هاوبه‌ش له‌ نێوان خۆیان و كۆمپانیاكه‌دا، وه‌ك باسكراوه‌ له‌لاپه‌ڕه‌ی‌ (61)ی‌ ئه‌م كتێبه‌دا، كۆمپانیاكه‌ ده‌ستی‌ به‌كاركرد له‌سه‌ره‌تاكانی‌ ساڵی‌ (1932) دا ماوه‌ی‌ بۆڕییه‌كان ملیۆنێك و سێ‌ چاره‌كه‌ ملیۆن بۆڕی‌ ڕاكێشا، بیست ملیۆن دیناری‌ تێچوو، له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ بۆ حه‌دیسه‌ له‌سه‌ر فورات ده‌ست پێده‌كات، پاشان له‌حه‌دیسه‌وه‌ ده‌بێته‌ دوو هێڵی‌ لاوه‌كی‌ :- به‌شی‌ لای‌ ڕاست بۆ ته‌رابلس و شام و ئه‌م هێڵه‌ درێژده‌بێته‌وه‌ ده‌گاته‌ (610) كم، به‌شی‌ دووه‌م به‌ره‌و حه‌یفا درێژییه‌كه‌ی‌ ده‌گاته‌ (748)كم، دوای‌ بیست مانگ توانای‌ هه‌نارده‌ كردنی‌ نه‌وت گه‌یشته‌ چوار ملیۆن ته‌ن له‌ هه‌موو ساڵه‌كه‌دا، كۆمپانیاكه‌ هه‌ستا به‌ دروستكردنی‌ خانوو بۆ فه‌رمانبه‌ران و كرێكاره‌كانی‌، به‌ جوانترین شێوه‌ ڕێگا و یاریگا و سینه‌ما و نه‌خۆشخانه‌ی‌ گه‌وره‌ دروست کران، كه‌ گه‌وره‌ترین نه‌خۆشخانه‌یه‌ له‌ باكووری‌ عێراق، هاوكات دروستكردنی‌ گه‌وره‌ترین چێشتخانه‌ی‌ سه‌رده‌م بۆ فه‌رمانبه‌رانی‌ كۆمپانیاكه‌ له‌گه‌ڵ‌ قوتابخانه‌یه‌ك بۆ ڕاهێنانی‌ پیشه‌سازی‌ وتاقیگه‌ و كه‌ره‌سته‌كانی‌ و ڕێسای‌ گرتنی‌ په‌ڕاوی‌ ژمێریاری‌، ئه‌م داهاته‌ چاكترین سه‌رچاوه‌یه‌ بۆحكومه‌تی‌ عێراق له‌ ئێستادا، به‌ تایبه‌ت له‌ دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ ساڵی‌ (1948) دا حكومه‌تی‌ عێراق بڕیاری‌ ڕاگرتنی‌ نه‌وتی‌ دا بۆ حه‌یفا، هه‌ستا به‌ دروستكردنی‌ هێڵی‌ بۆری‌ گه‌وره‌ له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ بۆ بانیاس له‌ سه‌ر ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست له‌ساڵی‌ (1952) دا توانای‌ ئه‌م بۆرییه‌ ده‌گاته‌ 14 ملیۆن ته‌ن له‌یه‌ك ساڵدا.
پێشتر خێزانی‌ (النفطجی‌) كه‌ ناسراون له‌ كه‌ركوك دا نه‌وتی‌ دەردەهێنا، به‌ ڕێگایه‌كی‌ سه‌ره‌تایی‌ سوودی‌ لێ‌ ده‌بینێ‌، مه‌شخه‌ڵی‌ نه‌وتی‌ كه‌ركوك له‌ مه‌ودای‌ زۆر دووره‌وه‌ ده‌بینرێت به‌شێوه‌یه‌ك وه‌ك مناره‌یه‌كی‌ ئه‌فسانه‌یی وایه‌، كاتێك شه‌و دێت هه‌ست ده‌كه‌یت ڕوناكی‌ ئه‌م مه‌شخه‌ڵه‌ هاوشێوه‌ی‌ بوكێكی‌ جوانه‌ له‌شه‌وی‌ زه‌ماوه‌ندا، كه‌ مۆم له‌ چوار ده‌وریدایه‌ له‌خۆشیدا وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ به‌رگی‌ ئاڵتوونی‌ پۆشیبێت .

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

لیبیا لە خەونی شۆڕشەوە بۆ شانۆی ..

لیبیا لە خەونی شۆڕشەوە بۆ شانۆی کارەکتەرە سیاسییەکانی خۆرئاوا ماجيد ...