سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » خوێنەر كەسێكە كە دەیەوێت لە ڕێگای كتێبەوە گۆشەیەكی دیكەی دنیا ببینێت

شاخەوان سدیق:

خوێنەر كەسێكە كە دەیەوێت لە ڕێگای كتێبەوە گۆشەیەكی دیكەی دنیا ببینێت

لەم دووتوێیەدا

لەچوارچێوەی كۆڕو سیمینارەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێدا، رۆژی 4/8/2019 كۆڕێك لەبارەی (فیگۆری خوێنەر)ەوە بۆ نووسەرو رۆژنامەنووس شاخەوان سدیق بەڕێوەچوو، دوای تەواوبوونی كۆڕەكەش مەراسیمێك بۆ بڵاوكردنەوەو ناساندنی كتێبی (چێژی خوێندنەوە)ی نووسەریش بەڕێوەچوو.
لەبارەی ئامانجی كۆڕەكەو نووسینی كتێبەكەی شاخەوان سدیق وتی: بۆ خۆم كە وەكو گەنجێك سەرەتا دەستم بە خوێندنەوە كردووە چەند پرسیارم هەبووە لەسەر مەسەلەی كتێب، كتێب چییە و مرۆڤ بۆ كتێب بخوێنێتەوە وئەگەر خوێندیەوە ژیانی بەرەو چی دەڕوات ؟ ئەگەر كتێبیش نەخوێنیتەوە لەدواجاردا چیت لێدێت؟ هەموو ئەم پرسیارانە بۆ من سەرەتا كە وەڵامیم دەست نەدەكەوت بڕیارمدا لەگەڵ كۆمەڵێك نووسەر ئەمە پێكەوە بكەین.
هەر لەكۆڕەكەدا، جگە لە نووسەر، ئامادەبووانیش گفتوگۆیان لەگەڵ نووسەر كرد.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

حەمە شوان كەمال:

بەڕێزان… كۆڕی ئەمڕۆمان لەسەر خوێندنەوەیە لەسەر (فیگەری خوێندنەوە) یە و خوێنەر كێیە؟ بۆچی دەبێ بخوێنینەوە؟ لەم كۆڕەدا كتێبێك دەناسێنین بە ناوی (چێژی خوێندنەوە) ی شاخەوان سدیق، پاشان من چەند قسەیەكی لەسەر دەكەم و پاشان نووسەر خۆی قسەی لەسەر دەكات، پاش ئەوە دەرگای گفتوگۆ دەكەینەوە لەسەر ئەو بابەتە قسە دەكەین و لە كۆتاییشدا كتێبەكە دابەشدەكەین.
كاتێك كاك شاخەوان ئەم كتێبەی نووسی، بابەتێكم نووسی لە سایتی PUKمیدیاو بڵاومكردەوە لەسەر چێژی خوێندنەوە، لە ئەدەبیاتی ئینگلیزیدا كتێبێك هەیە ناوی (MOTIVE) ە واتە (پاڵنەر) كە ئێستا زۆر باویەتی و هەندێك كتێبیش لێرە كراوە بە كوردی لەو بوارەدا و بوارێكی سایكۆلۆجیە و تۆ ئاڕاستە دەكات بۆ خوێندنەوە، واتە تۆ ناتوانی بە زۆر بە كەسێك بڵێیت بخوێنەرەوە، بەڵام پاڵنەرێك هەیە كە وای لێدەكەیت بخوێنێتەوە. ئەم كتێبە یەكێكە لەوانە بە تایبەتی ئەگەر كەسێك سەرەتای خوێندنەوەی بێت و تازە دەستی كردبێت بە كتێب خوێندنەوە.
ئەم كتێبە زۆر گرنگە بۆ ئەو بۆ چی؟ كۆمەڵێك نووسەر قسەیان تێدا كردووە واتا ئەوان چێژیان لە خوێندنەوە بینیوە و هەروەها من پێم خۆش بوو ئەگەر لێم قبوڵ بكات كاك شاخەوان من وشەی چێژم لادەبرد، چونكە تەنها هەر چێژ نییە بۆ خوێندنەوە، بۆ نموونە خوێندنەوە واتلێدەكات بیربكەیتەوە، پرسیار بكەیت، بە ئاسانی رام ناكرێیت، پرسیاری گەورە دەكەیت. ئەم كتێبە كۆمەڵێك نووسەر قسەیان لەسەر كردووە كە ئەزموونیان هەیە.
من لە نووسینەكەمدا ئەوەی كە جەختم لەسەر كردۆتەوە ئەوەیە كە ئەم كتێبە زۆر پاڵنەر بوو واتە من كە ئەم كتێبەم خوێندەوە دوایی چووم هەندێ كتێبی ترم خوێندەوە، هەندێ وتەی تێدابوو زۆر پاڵنەرێكی گەورە بوو بۆ نموونە دەڵێت: (خوێندنەوە بریتیە لە بیركردنەوە بە بەكارهێنانی عەقڵی كەسێكی تر ) ئێستا زانستێك هەیە كە خوێندنەوەی كەسی بەرامبەر دەكات لە سایكۆلۆجیادا، بەڵام تۆ بەبێ ئەوەی ئەو زانستە بخوێنیت لەرێی كتێبەوە دەتوانیت عەقڵی كەسێكی دیكە بخوێنیتەوە، پاشان ئێمە ئەمڕۆ خوێنەرێكی سادە لەوح ئەوەی لە ئاستێكی نزمدا دەخوێنێتەوە و بەرز نەبۆتەوە ئەم كتێبە وایكردووە تۆ بەرز دەكاتەوە بۆ خوێندنەوەی بەرزتر لە ئاستێكدا كە لە ئاستی تۆدا نیە. ئێستا خەڵكێك هەیە لەوانەیە زانكۆی نەخوێندبێت و سایكۆلۆژیای نەخوێندبێت هەندێك لەم نووسەرانە وایان لێكردوویت بڕۆیت بۆ ئاستێكی بەرزتر و لەو ئاستەدا نەمێنیتەوە.
قسەیەكی تری ناو كتێبەكە، (نەزانین كە پاسەوانی سیستمە پۆلیستییەكان كتێب و مەعریفەن لەناوی دەبات ) پەپۆلیستی بەداخەوە كە ئێستا باویەتی تۆ دەتوانیت لەرێی كتێبەوەوە لەناوی ببەیت. كتێب (self study) یە واتا دەتوانیت خۆت خۆت پێبگەیەنیت لەڕێی كتێبەوە و كتێب واتلێدەكات خۆت ئەوە بكەیت نەك بچیت زانستێكی تر بخوێنیتەوە.
ئەم قسەیەی رێبوار سیوەیلیم پێ جوان بوو دەڵێت:» ( مرۆڤ لە روانگەی منەوە كەسێكی خوێنەرە)» واتا مرۆڤ بە سروشتی كەسێكی خوێنەرە. كاك ئارام سدیق نوسینێكی نووسیوە (كە دەبێت هەموو كتێبێك بخوێنینەوە، بەڵام حەزەر لە هەموو كتێبێكیش بكەین) بەداخەوە ئێستا ئێمە لە كتێبخانەی كوردیدا كۆمەڵێك كتێب هەیە رق و كینە و توندوتیژی بڵاودەكاتەوە ئەوە دەبێت بیكەینە دەرەوە تۆ بیخوێنەرەوە، بەڵام نابێت كاریگەریت لەسەر بكات، ئەم كتێبە وامان لێدەكات كە پۆلێن بۆ كتێبەكان بكەین.
ئێستاش دەمەوێت پرۆفایلی كاك شاخەوان بخوێنمەوە بۆ زیاتر ئاشنابوونی خوێنەرو ئێوەی بەڕێز، شاخەوان سدیق ساڵی 1983 لە هەڵەبجە لەدایكبووە، پەیمانگای هونەرەجوانەكانی سلێمانی بەشی شێوەكاری تەواوكردووە، لە بوواری هونەری شێوەكاری خاوەنی 4 پێشانگای تایبەتە و لە 12 پێشانگای تردا بەشداربووە، لە ساڵی 2002 تا 2006سێ كتێبی شیعری چاپكردووە. لە ساڵی 2004 ەوە كاری رۆژنامەنووسی دەكات و لە زۆربەی سایت و رۆژنامەكاندا وتار و نووسین و لێكۆڵینەوەكانی بڵاودەكاتەوە، ئێستا سەرنووسەری گۆڤاری ئەدەبی بارانە،سەرنووسەری پاشكۆی ئەدەبی هەفتانە بوو بەداخەوە راگیرا لەناو رۆژنامەی هاووڵاتی.

شاخەوان سدیق:
سوپاس بۆ ئامادەبوونتان و سوپاس بۆ ساڵۆنی كوردستانی نوێ بۆ ئەم دەرفەتە، لەراستیدا كاك شوان شتێكی وای نەهێشتەوە لەسەر كتێبەكە قسە بكەین تەنها ئەوەندەیە ئەم كتێبە سەرەتا وەكو مەلەفێك بۆ گۆڤاری باران ئامادەكرابوو، بەڵام دواتر كە پێشوازییەكی زۆری لێكرا و خوێنەرێكی زۆری هەبوو بە گۆڕینەوەی بیروڕا لەگەڵا چەند نووسەر و چەند هاوڕێیەك بڕیارماندا بیكەین بە كتێب، هەڵبەتە كتێبەكە جۆرێكی تازەیە لە دیداری رۆژنامەوانی لەگەڵ كۆمەڵێك نووسەر لەسەر بابەتێكی دیاریكراو. ئەوەی كە بیرمان لێكردەوە ئەم ئیشە بكەین بە كتێب ئەوە بوو كە بە سەیركردنێكی خێرا لەناو كتێبخانەی كوردیدا بەتایبەت بۆ خۆم كە وەكو گەنجێك سەرەتا دەستم بە خوێندنەوە كردووە چەند پرسیارم هەبووە لەسەر مەسەلەی كتێب، كتێب چییە و مرۆڤ بۆ كتێب بخوێنێتەوە وئەگەر خوێندیەوە ژیانی بەرەو چی دەڕوات ؟ و ئەگەر كتێبیش نەخوێنیتەوە لەدواجاردا چیت لێدێت؟ هەموو ئەم پرسیارانە بۆ من سەرەتا كە وەڵامیم دەست نەدەكەوت بڕیارمدا لەگەڵ كۆمەڵێك نووسەر ئەمە پێكەوە بكەین، خۆتان دەزانن كۆمەڵێك عەقڵ پێكەوە لە عەقڵێك باشترە و كۆمەڵێك بۆچوون پێكەوە لە بۆچوونێك باشترە و لەراستیدا ئیشەكە ئیشێكی رۆژنامەوانییە و پێكەوە لەگەڵ ئەو نووسەرانە ئەو كۆمەڵە پرسیارەی كە خوێندنەوە چی یە و چی بە مرۆڤ دەبەخشێت و چێژی خوێندنەوە چی یە؟ ئەوەی كە كاك شوان باسی كرد كە دواجار واتلێدەكات بگەڕێیت بەدوای كتێبی تردا و ئەم كتێبە تەنها كتێبێك نییە لە یەك بابەتی دیاریكراو یان لەسەر یەك خاڵی دیاریكراو بوەستێت بەڵكو كۆمەڵێك لایەنە كە دەكرێت لق و پۆپی تری لێ ببێتەوە، دەكرێت كتێبی تر بێتە ناوەوە و تۆ بەدوای ئەو سەرچاوانەدا بگەڕێیت بۆ ئەوەی بیخوێنیتەوە و كارەكە لەگەڵ 13 نووسەردا كراوە، هەریەكێك لەو نووسەرانە خاوەنی ئەزموون و تەمەنێكن لە راستیدا تەمەنی خۆیان بە كتێب بەخشیوە لە رێگای ئەوانەوە ئێمە هەوڵمانداوە وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەینەوە.
كتێبەكە دابەشكراوە بەسەر دوو بەشدا، بەشێكیان پرسیارە لە نووسەرانی كورد دەربارەی كتێب و خوێندنەوە و چێژی خوێندنەوە، بەشەكەی تریشیان، نووسین و هێنانە ناوەوەی بیروڕای چەند نووسەر و بیرمەندێكی جیهانیە لەسەر مەسەلەی كتێب و خوێندنەوە، بەدەر لە كتێبەكە پێم باشبوو قسە لەسەر خاڵێك بكەین كە پەیوەندی راستەوخۆی بە كتێبەكەوە هەیە ئەویش مەسەلەی خوێنەرە لەسەر كەسێك كە پێیدەوترێت خوێنەر یان كتێب خوێن، پێمخۆشە چەند خاڵێك باس بكەم بە كورتی.
پرسیارێكی سادە هەیە كە ئایا خوێنەر كێیە؟ ئایا خوێنەر تەنها ئەو كەسەیە كە كتێب بخوێنێتەوە یان ئەو كەسەیە كە كتێب دەكڕێت یان ئەو كەسەیە كە كتێب دەگرێت بە دەستیەوە؟ لە راستیدا ئەگەر بگەڕێین بەدوای پێناسەدا بۆ خوێنەر رەنگە بەر هەزارەها پێناسە بكەوین كە خوێنەر كێیە، بەڵام لە كورتترین پێناسەدا و لە سادەترین پێناسەدا، خوێنەر كەسێكە كە دەیەوێت لەڕێگای كتێب و خوێندنەوەی كتێبەوە گۆشەیەكی دیكەی دنیا ببینێت و كەسێكە كە پرسیاری زیاتری لە خەڵكەكانی تر لەسەر دونیا هەیە و دەیەوێت شارەزا بێت لە بوارێك لە بوارەكانی ژیاندا و كتێب بۆ كەسی خوێنەر ببێتە ئەو پەنجەرەیەی كە دەیەوێت لێوەی دونیا ببینێت و سەیری دونیا بكات، بۆیە مەرج نییە هەموو ئەوانەی كە كتێب دەخوێننەوە پێیان بوترێت خوێنەر، بەڵكو خوێنەر كە دواتر لە پۆلێن كردنەكەدا باسی دەكەین كەسێكە كە دەیەوێت بیربكاتەوە و دەیەوێت پرسیاری هەبێت لە ژیان، ئەوەی كافكا دەڵێت:» ( مرۆڤ بۆیە كتێب دەخوێنێتەوە بۆ ئەوەی فێربێت پرسیار بكات)» و فێربێت بە هەموو شتێك رازی نەبێت و فێربێت لەبەردەم هەموو شتێكدا نەڵێت بەڵێ، لەراستیدا ئەوە خوێنەرە و ئەوە خوێنەری بیركەرەوەیە.
دێینە سەر پۆلێن كردنی خوێنەر كە ئایا دەتوانین خوێنەر پۆلێن بكەین؟ بەڵێ دەتوانین خوێنەر پۆلێن بكەین بەسەر دوو بەشدا.
بەشی یەكەم: خوێنەری چالاك واتا ئەو كەسەی كە بە هۆشیارییەوە دەخوێنێتەوە و هەر ئەوە نیە كتێبێك بگرێت بە دەستیەوە و سەیری لاپەڕەكانی بكات و چیرۆكێك رۆمانێك یان بابەتێكی زانستی بخوێنێتەوە و بەسەریدا راگوزەری و تێپەڕێ، بە پێچەوانەوە خوێنەری ئەكتیڤ ئەو كەسەیە كە هەر كتێبێك دەخوێنێتەوە قەڵەمێك دەگرێت بە دەستیەوە و چەند لاپەڕە لە كتێبەكە دەخوێنێتەوە ئەوەندە خەت بەسەر دێڕەكاندا دەهێنێ و تێبینی و سەرنجی خۆی دەنووسێت و لە دواجاردا رەنگە ئەگەر بە گەورەیی قەبارەی كتێبەكە شتی نەنووسیبێت ئەوا بە نیوەی كتێبەكە تێبینی و سەرنجی خۆی نووسیوە، هەر لێرەشەوەیە كاك عەتا محەمەد كتێبێكی هەیە بە ناوی (پەراوێز نووسان)، كە لەو كتێبەدا باس لەوە دەكات جۆرێك لە خوێنەر كە هەمیشە دەخوێنێتەوە پەراوێز بۆ كتێبەكە دەنووسێت و خەت بەژێر دێڕەكاندا دەهێنێت ئەوە ئەو جۆرە خوێنەرە ئەكتیڤەیە كە راگوزەر سەیری كتێب ناكات و كتێب لەلای ئەو مانای هەیە و خۆشی تەفسیركەرێكی گەورەیە بۆ كتێب و بۆ خۆشی مانا بە كتێب و بە تێكست و بە نووسین دەدات.
بەشی دووەم: خوێنەرێكی ترمان هەیە كە من ناوی دەبەم بە خوێنەری پاسیف، ئەوە ئەو جۆرە خوێنەرەیە كە خوێنەری روكەشیە و پرسیاری نیە لە كتێب و نازانێت بۆ كتێب دەخوێنێتەوە، ئەگەر دوای خوێندنەوەی هەر كتێبێك پرسیاری لێبكەیت كە ئەو كتێبە باسی چی دەكات رەنگە نەزانێت وەڵام بداتەوە، پرسیار لە وشیاری خۆی ناكات كە چی لە كتێب دەوێت و لە دواییدا هیچ سودێكی بۆ پرۆسەی رۆشنبیری نییە. چونكە خوێنەری چالاك ئەو خوێنەرەیە كە لە دواجاردا پرۆسەی معرفی ئەوەی كە لە نێوان نووسەر و تێكست و نووسەر و خوێنەر و تێكست و خوێنەر لەو نێوانەدا دواجار نووسەر بەرهەم دێنێتەوە و خوێنەری چالاك ئەو خوێنەرەیە كە وردە وردە بەرەو دنیای معرفە دەڕوات و دواجار خۆشی دەبێت بە نووسەر و لە ئەنجامی خوێندنەوە وە پرۆسەكە تەواو دەكات و نووسەر بەرهەم دەهێنێت، بە پێچەوانەی ئەوەوە خوێنەری ناچالاك (پاسیف) ئەو خوێنەرەیە كە نە زیادكردنی بۆ دونیای معرفە هەیە و نەزیاكردنی بۆ رۆشنبیری خۆشی هەیە، پرسیاری نییە و پێیوایە ئەگەر كتێبێك ئەم لێی تێنەگەیشت ئەوا خەتای نووسەرەكەیە و پێیوایە دەبێت هەموو كتێبێك نووسەر وا لەم بكات لێی تێبگات ئیتر پرسیار لە هۆشیاری خۆی ناكات ئایا ئاستی تێگەیشتنی من لە چ ئاستێكدایە؟، ئەم كتێبە دەخوێنمەوە بۆ لێی تێناگەم؟ لەڕاستیدا ئەوە ئەو جۆرەیە لە خوێنەر كە دواجار من بە خوێنەری كوشندەش ناوی دەبەم.
نابۆكۆف لە وتارێكدا كە بە ناوی خوێنەری باش و نووسەری باشە باس لە جۆری خوێنەر دەكات و دەڵێت خوێنەر كێیە؟ ئەو پێیوایە «خوێنەر كەسێكە كە خاوەنی چوار سیفاتی سەرەكییە كە دەبێت تێیدا بێت» یەك لەو سیفاتانە دەبێت خاوەنی خەیاڵێكی باش بێت چونكە یەكێك لە هەرە كەرەستە بەهێزەكانی نووسەر بوونی خەیاڵدانێكی باشە، و خاوەنی یادگەیەكی باش بێت و خاوەنی فەرهەنگێكی باش بێت، هەندێ دركی هونەریشی هەبێت و هەست كردن بە جوانی كە لە هونەری ستاتیكادا هەیە. نابۆكۆف دەڵێت:» هەر كاتێك هەر خوێنەرێك خاوەنی ئەم سیفاتانە بوو ئەوا دەكرێت بە خوێنەرێكی باش پۆلێنی بكەیت.»
نووسەرێكی لاوی لوبنانی هەیە بە ناوی (ربیع جابر) كە لەوانەیە زۆربەتان وتارەكانیتان خوێندبێتەوە دەڵێت هەركاتێك ویستت بزانیت خوێنەریت و خوێنەرێكی باشیت پرسیارێكی سادە لەخۆت بكە، ئایا تۆ كتێبی زۆرت خوێندۆتەوە یان نا؟، دەڵێت: لە وەڵامدا ئەگەر زانیت چەند كتێبت خوێندۆتەوە ئەوە تۆ بەراستی خوێنەرێكی باش نیت لەبەر ئەوەی ژمارەی كتێبەكان دەزانیت كە خوێندوتەتەوە و ناوەكانیشیان دەزانیت، لەبەر ئەوە، ئەوە دەلالەت لەوە دەكات كە زۆرت نەخوێندۆتەوە، بەڵام ئەگەر نەتزانی چەند كتێبت خوێندۆتەوە و ناوەكانیت نەزانی ئەوە دیارە تۆ بێشومار كتێبت خوێندۆتەوە و بۆیە نە ناو و نە ژمارەیان دەزانیت و لەوێوە تۆ دەبیت بە خوێنەرێكی باش.
ئەگەر سەیركەین بنەما سەرەكیەكانی هەر كلتورێك نەبەستراوەتەوە بە ئاستی نووسینی دەقی باشەوە بەڵكو بەستراوەتەوە بە ئاستی پەروەردەكردنی خوێنەری باشەوە، چونكە لە راستیدا خوێنەر چەند جارێك لەسەر نووسەرە وە هەیە و نووسەر تەنها كەسێكە كە هەندێك شت دەنووسێت كە خۆی دەیزانێت، بەڵام خوێنەر چانسێكی گەورەتری هەیە و خوینەر دەتوانێت لە هەموو بوارەكاندا بخوێنێتەوە هەر شتێك خۆی حەزی لێدەكات و هەر پرسیارێك كە خۆی لە مەسەلەی كتێب و خوێندنەوە هەیەتی دەتوانێت بیخوێنێتەوە بۆیە بەڕای من خوێنەر چەقە (CENTER)ە و خوێنەر چەند تایپێك لەسەر نووسەرەوەیە وەك ئەوەی كە ئەدۆنیسیش دەڵێت: نووسەر تەنها ئەو شتە دەزانێت كە بینووسێت، بەڵام خوێنەر دەتوانێت هەموو شتێك بخوێنێتەوە. بۆیە ئەگەر سەیربكەین خوێنەر تەنها ئەو كەسە نیە كە كتێب دەكڕێت یان دەیخوێنێتەوە بەڵكو هێزێكە كە دەتوانێت بە قوڵی پرسیار لە معرفە لە ژیان و لە هەموو ئەو شتانە ی كە خۆی مەبەستیەتی لە ژیان بكات، بۆیە لەوێوەیە مۆنتیسكۆ دەڵێت: پێویستە ئێمە زۆر بخوێنینەوە بۆ ئەوەی هەست بكەین كە هیچ نازانین. تۆ هەتا بخوێنیتەوە هەتا زیاتر بخوێنیتەوە ئینجا هەست دەكەیت كە ئایا شت دەزانیت یان نازانیت.
لەدواجاردا دەمەوێت بە كورتی قسە لەسەر چێژ بكەم، رێبوار سیوەیلی لە كۆڕەكەمدا لە هەولێر شتێكی تازەی باسكرد ئەویش ئەوەیە كە وتارێكی عەبدولرەحمان حاجی مارف كاتی خۆی لەسەر مەسەلەی چێژ شتێكی نووسیوە و وشەكەی شیكردۆتەوە و لە بەرامبەر مرادف ی كوردیدا بۆ مژین (مژ)، چونكە ئەگەر سەیر بكەین ئەوانەی كە جگەرە دەكێشن و مژ لە جگەرە دەدەن چێژ وەردەگرن، واتە مەسەلەی چێژ شتێكە كە خۆشیەك بە مرۆڤ دەبەخشێت، وەك چۆن تۆ لە خوێندنەوەی تێكستێكی باش دواتر حەز لەوە دەكەیت كە جارێكی تریش بیخوێنیتەوە و چێژی لێوەردەگریت و یان بۆ مەسەلەی میوە خواردن هەمان شت راستە. من خۆم لەگەڵ ئەوەدا نیم كە مەسەلەی خوێندنەوە تەنها مەسەلەی چێژ بێت، بەڵام چێژیش بەشێكی گەورەیە كە تۆ دەقی زیندووی لە دەقی مردوو پێ جیابكەیتەوە و ئەگەر سەیریش بكەین (بوهەیم ئەبراهڵ) لە كتێبی (تەنیایی پڕ هەرا و زەنا) دێڕێكی زۆر جوانی هەیە دەڵێت» كاتێك كە دەمخوێندەوە ئەوەندە بە چێژەوە دەمخوێندەوە كە دێڕەكانم وەكو نوقڵ لە دەممدا دەمژی، واتە ئەمە رستەیەكی سادە و كورتە بۆ ئەوەی ئێمە خوێنەری چالاكی پێ جیابكەینەوە لە خوێنەری ناچالاك كە چەند بە حەزەوە و چەند بە قوڵیەوە دەیەویێت رۆبچێتە ناو كتێبەكە و زیاد لە خوێنەرێكی سادە و ئاسایی چێژ لە خوێندنەوە وەربگرێت.
هەڵبەتە یەك خاڵ هەبوو كە حەزدەكەم ئاماژەی پێبكەم كە پەیوەستە بەم ئیشەی ئێمەوە ئێمە قسەمان لەسەر چێژی خوێندنەوە كردووە و منیش لەسەر خوێندنەوە هەندێك شتم باسكرد كتێبێكی ئێجگار ناوازە و باشی هاوڕێم ئارام سدیق هەیە لەسەر چۆنێتی بە كلتوری كردنی خوێندنەوە، واتە ئێمە چی بكەین كە خوێندنەوە بكرێت بە كلتوور كە دڵنیام هەندێكتان بینیووتانە ئەوەشی كە نەیبنیووە هیوادارم لەگەڵ ئەم كتێبەدا ئەو كتێبەش بخوێنێتەوە كە رێگاكانی بەكلتوركردنی خوێندنەوەیە كە ئێمە چۆن وابكەین خوێندنەوە بكەین بە كلتوور.

جەواد حەیدەری:
من خۆم كتێبەكەم خوێندۆتەوە پرسیارم زۆرە و لەگەڵ خۆشی قسەم كردووە، بەڵام هەندێك شت هەیە و كاك ئارام-یش كتێبەكەی نووسیوە لەسەر كلتووری خوێندنەوە، كلتووری خوێندنەوە بە یەك دوو كتێب دروست نابێت لە كۆمەڵگادا، خوێندنەوە پرۆسەیە پرۆژە نییە، واتە دەبێت ئێمە لە مناڵیەوە لە باخچەی ساوایانەوە فێری خوێندنەوە بكرێین. لە بەشێكی كتێبەكەدا پرسیارە پرسیار ئەو شتەی كەهەمیشە مرۆڤ لێی رادەكات. نیچە قسەیەكی جوانی هەیە دەڵێت: «گەورەترین فەیلەسوفەكان مناڵەكانن كە بەردەوام هەموو شتەكان لای ئەوان جێی پرسیارە بە پێچەوانەی گەورەكان كە پێیان عەیبە پرسیار بكەن». جا لەبەر ئەوە ئێمە دەبێت لە باخچەی ساوایانەوە بۆ پرۆسەی خوێندنەوە دەستبەكار بین چونكە ئەگەر تۆ سەیر بكەیت لە وڵاتێكی دراوسێی خۆمان وەك ئێران هەر لە مناڵیەوە گۆڤارێك هەیە بەناوی ( كیهان بچە) هەر لە مناڵیەوە فێردەكرێن و ماڵی یەك فارس ناچیت كە دیوانی حافز و مەولانا و جەلالەدینی رۆمی و خەیامی نەبێت، واتە ئەمە كلتوورە و بە كۆڕێك و دوو كۆڕ ناكرێت. لەسەر ئەوەی باسی دەقت كرد لە رەخنەی ئەدەبیدا ئێمە لەسەر دەق شتێك هەیە دەقی لاواز و خوێنەری جدی و دەقی جدی و خوێنەری لاواز و جاری وایە دەقەكە سستە خوێنەرەكەش سستە و جاری وایە خوێنەرەكە جدییە و دەقەكەش جدییە لە كۆمەڵگای ئێمەدا بەشێكی دەقەكان جدی نین و بەشێكیش خوێنەر جدی نیە.

رەهبەر سید برایم:
دەستخۆش بۆ ئەو كتێبە هیوادارم سەركەوتوو بیت، بەڵام چێژ بە مانای تام (گعم) دێت و چێژ مانای ئەوە نیە شتی خۆشیش بێت و مژین بێت و چێژ لە چێشت لە خواردنەوە هاتووە، یان ئازار دەچێژیت وەكو نالی لە شیعرەكانیدا بەكاریهێناوە واتە ئەوە نیە و نزیكە لە خواردن، كابرایەكی شیوعی هەبوو دەیوت خوێندنەوە لە خواردن خۆشترە، واتا تا ئێستای نەبۆتە كەلتوور لەناومیللەتی ئێمەدا، واتە نوخبەیەك كتێب دەخوێنێتەوە و هەتا سیاسیەكانیش كتێب ناخوێننەوە، مەگەر چۆن پەرەگرافێكیان بۆ بێت یان وروژاندنێك هەر بۆیان هێناوە و خوێندویەتیەوە . فەرهاد پیرباڵ لە چاوپێكەوتنێكدا وتی كتێب مرۆڤ شێت دەكات و كردی، بەڵام فەرهاد پیرباڵ فەیلەسوفە بە مانای كەلیمە، رەنگە نەگەینە ئەو چونكە 60 كتێبی هەیە یەك لە یەكی بەبەهاتر و جوانترن، مەسعود محەمەد هێندەی خوێندەوە هێندەی خوێندەوە تا بیركردنەوەی نەما، واتا ئەو زانا گەورەیە كە خاوەنی بیرۆكەی سیاسی و خاوەنی زاراوەیە، بەڵام هی وا هەیە بەڕوكەش كتێبی قەبە قەبەی هەیە لەناو كتێبخانەكەی كە نەیكردۆتەوە كە بۆ وێنە دەبێ لە پشتی بێت ، لەناو میللەتی ئێمە خوێندنەوە نەبۆتە كەلتوورێك لە هەموو كات و ساتێك لەناو سەیارە و شەمەندەفەر بەكاریبهێنی هیوادارم چێژی خوێندنەوە هەبێت و زۆر سوپاس.

حەمە شوان كەمال:
دەست خۆش كاك رەهبەر من شتێكم بیركەوتەوە من كۆرسی فەلسەفەی ئەخلاقم خوێندووە، ئەخلاق خووە، سوقرات باسی ئەوە دەكات دەبێت بیچێنیت، كانت، تەئكید دەكاتەوە لەسەر ئەو تێزە، بۆنموونە موسوڵمانەكان هەموو رۆژێك ایلتیزامیان هەیە بە نوێژكردن لە پێنج فەرزەكە، یان كریستیانەكان شەممان دەچن بۆ پەرستن. خوێندنەوەش بەهەمان شێوەیە تۆ دەتوانیت بیكەیت بەخوو و كەخوت بە شتێكەوە گرت تەركی ناكەیت، من زۆر تەئكید دەكەمەوە لەسەر ئەم تێزە كە دەبێت خوێندنەوە بكرێت بەخوو.

شاخەوان سدیق:
دەست خۆش بۆ كاك رەهبەر، هەڵبەتە سەرنجەكانی زۆر بەجێ بوو، من بەهۆی كەمی كاتەوە باسی جۆرەكانی كتێبم نەكرد، كەوەك ئەم ئاماژەی پێدا مەرج نییە كتێب هەنگوینی شیرین بێت، هەندێك كتێب هەیە ژەهری رەشن، كەم نین ئەو كتێبانەی كە مرۆڤیان بەرەو گومڕای و بەرەو لادان ئینخیراف و ئەوانە بردووە، هەڵبژاردنی كتێب و خوێندنەوەی وەكو ئەوە وایە مرۆڤ بەناو كێڵگەی میندا بڕوات چەندە ترسناكە، هەنگاو بەسەر كێڵگەی میندا دەنێیت ئەوەندەش ترسناكە مەسەلەی هەڵبژاردنی كتێب، مەسەلەی چێژەكەی كە باسی كرد شیكردنەوەی ئەو وشەیە لەیەك لاوە ناكرێت زۆر مانای تری هەیە و مەسەلەی چێژ هەندێكجار ئازارە ئەگەر سەیر بكەین ئەوانەی كە موعتادن ئەوانەی كە موادی بێهۆشكەر بەكاردەهێنن هەندێكجار جگەرە لەدەستی خۆیاندا دەكوژێننەوە یان كەتەر لەخۆیان دەدەن، ئەوە جۆرێكە لە چێژوەرگرتن، هەروەها عەشق یەكێكە لەو چێژە پڕ ئازارانەی مرۆڤ مومارەسەی دەكات لەژیاندا بەتایبەتی جۆرێك لەوعەشقەی كەیەك لایەنەیە مرۆڤ دەزانێت كەبە خۆشەویستەكەی ناگات، بەڵام پڕ ئازارە و چێژی لێوەر دەگرێت.

بەرزان عەلی:
من لەسەر قسەكانی كاك شاخەوان كە وتی: ئەو كەسانەی كە چاوپێكەوتنم لەگەڵ كردوون تەمەنێكی زۆریان لەناو خوێندنەوەدا بەسەربردووە كەمن هاوڕای هاوڕێی خۆشەویستم نیم، خوێندنەوە هەر ئەوە نییە كەتۆ تەمەنت 50 ساڵە بە ئەزموونیت، ئێمە خوێنەری جدیمان هەیە تەمەنی 15 ساڵە 17 ساڵە خاوەن خولیایەكی زۆر قوڵی خوێندنەوەیە و زۆریش دەتوانێت دەركی هەبێت ئەمە یەكەم. دووەم: لەسەر ئەو قسەیەی كە كاك شاخەوان وتی من بە پێی ئەوەی لەسەر مادەی بێهۆشكەر كاردەكەم و شەوانیش لە ناویاندا خەوتووم و لەگەڵیاندا دانیشتووم، ئەو كەسەی كە مواد دەكێشێت كەتەر لە خۆی دەدات بۆ چێژ لەخۆی نادات لەتاو ئازار لە خۆی دەدات، سێیەمیان: ئەوەی كە كاك جەواد و كاك شاخەوان باسیان كرد من لە خانەوادەیەك گەورەبووم خانەوادەیەكی شەرەنگێزوو تورە و خێڵەكی و عەشایەر و لادێی، بەڵام دواجار بۆ خۆم هەستم دەكرد نابێت هەر ئاوادابنیشم بۆیە شەرت نییە لەمناڵییەوە پەروەردە بكرێت، دەتوانیت بەپێی فەرهەنگ و كەلتووری خۆت لەساتێكدا هەرئەوەندە پرسیارێك لەخۆی بكات كە كەسایەتی من چییە لەم ژیانەدا؟ من بۆچی دەبێت بژیم؟، یان وەك فروغ دەڵێت: لەدوای مردن دەبێت شتێك بەجێ بهێڵم بۆ كۆمەڵگەكەم ین بۆ خۆم، خاڵێكیتر پێم باشە باسی سلبیاتی خوێندنەوەش بكرێت، چونكە خوێندنەوە وات لێدەكات لەناو خانەوادەكەتدا جێگەت نابێتەوە لەناو كۆمەڵگەكەتدا جێگەت نابێتەوە، لەناو سیاسیەكاندا جێگەت نابێتەوە، شوێنێكی ئارامت نییە، حساب بكە هەمیشە دوژمنێك لە دواتەوە دانیشتووە بەردت پێوە دەنێت و تۆ نابیتە كەسێكی ئاسای جۆرێكی دیكە دەژین و تۆ جیاوازیت لە راستیدا ئێمە لەفەرهاد تێناگەین، هیوادارم هەموومان تێبگەین خوێندنەوە گۆڕینی بیركردنەوەی مرۆڤە، سوپاستان دەكەم.

محەمەد كەریم:
پێشەكی دەست خۆشیت لێدەكەم وەكو گەنجێك زۆر جوان قسەتكرد،ئافەرین وادەكەیت كە ئینسان گوێت لێبگرێت، من دەمەوێت لە روانگەی ئەزموونی خۆمەوە باسی چێژێكی قووڵی خوێندنەوە بكەم، كە بە بڕوای من چێژی قووڵی خوێندنەوە لە وەرگێڕاندایە، چونكە من كاتێك كتێبێك وەردەگێڕم سەرەتا خوێندوومەتەوە، بەڵام كاتێك بەش بەش دێڕ بە دێڕ ئەم كتێبە وەردەگێڕم زیاتر هەست بە نهێنییەكانی ئەم كتێبە بە شوێنە نادیارەكانی بە پێچ و پەناكانی بە شوێنە جوانەكانی دەكەم، تەنانەت ئەگەر نووسەرەكە لە شوێنكدا هەڵەشی كردبێت عیبارەتێكی بەهەڵە بەكارهێنابێت دەیدۆزمەوە، دەزانم ئەم عیبارەتە نابێت وابوترێت، هەرچەندە لە كتێبی فارسی و عەرەبی و ئینگلیزی هەڵەی ئیملایی زۆر كەمە، لەبەر ئەوەی وەكو لای خۆمان نییە، خۆی كتێبەكە دەنووسێت دەیداتە دەست چاپخانە ئیتر نازانێت لەوسەرەوە چی دێتە دەرەوە، بەڵام ئەگەر لە كتێبێكی فارسیدا هەڵە لە وشەیەكدا هەبێت من دەیدۆزمەوە دەزانم، چونكە زۆر بەقووڵی دەچمە ناوی، لەبەر ئەوەشە هەر كاتێك من دەست دەدەمە وەرگێڕانی كتێبێك ئیتر بەدیاریەوە دەمرم، كتێب هەیە لەوانەیە وەرگێڕێكی تر بە سێ مانگ تەرجەمەی بكات من بە دوو ساڵ وەریدەگێڕم، لەڕاستیدا نامەوێت ئەو كتێبە لەدەستم دەربچێت حەزەكەم هەر بەم چەشنە بەردەوام بم، بۆ نموونە كتێبی (شەرم)ی (سەلمان روشدی) ئەگەر بیدەیتە كەسێكیتر لەوانەیە بەشەش مانگ تەواوی بكات من بە دووساڵ تەواوم كردووە، پێنج جار ئەو كتێبەم خوێندۆتەوە و سەیرم كردووە و هەموو شوێنەكانی ئەو كتێبە شارەزام دەزانم ئەم پیاوە چۆنی نووسیوە، تەنانەت ئەگەر بمەوێت دەتوانم رۆمانێكی وەكو شەرم بنووسم، ئەوەندە شارەزابووم لە شێوازی سەلمان روشدی، لە ژیانی خۆمدا لە چواری سەرەتاییەوە كتێب دەخوێنمەوە، ئەو خاڵەی كە تۆ وتت: ئەگەر خوێنەر ژمارەی كتێبەكانی بزانێت خوێنەرێكی باش نییە، من رام وایە ئەوە خوێنەرێكی بەدیقەتە، من ئێستا دەتوانم ئەو كتێبەی ساڵی 1976 خوێندومەتەوە یان یەكەم كتێب كەلە ژیانی خۆمدا خوێندومەتەوە هەموویت بۆ باس بكەم، دوای ئەوەی ئەو كتێبەم خوێندۆتەوە هەرگیز ئەو كتێبەم نەبینیوەتەوە، چاوم بەوكتێبە نەكەوتۆتەوە جارێكیتر، بەڵام دوای ئەو هەموو ساڵە دەتوانم پێت بڵێم ناوی كارەكتەرەكانی چییە؟ چیرۆكەكە چییە، باسی چی دەكات؟ یەكێك لەشتە گرنگەكانی خوێندنەوە ئەوەیە كە دیقەتت هەبێت، زۆر جار من لە كۆبوونەوە و مەجلیسەكاندا یەكێك حیكایەتێكم بۆ باسدەكات دە ساڵی داهاتوو من ئەو حیكایەتە لە چیرۆكێكدا بەكاردەهێنمەوە، ئەگەر بیخەیتەوە بەر دەستی كەسەكە خۆی نایناسێتەوە، خاڵێك لە ژیانی خۆمدا،خەڵك هەیە هاوڕێی منە دەستی كردووە بە وەرگێڕان، تا ئێستا 40 كتێبی وەرگێڕاوە، خەڵك هەیە كە دەستی كردووە بە نووسین زیاتر لە من چیرۆكی هەیە یان زیاتر لە من رۆمانی نووسیوە، لە هەموو ئەمانەم بەلاوە گرنگ نییە، بەڵام كە شەو ئەخەوم لەوە ئەترسم بۆچی ئەم مانگە ئەوەنە كتێبم نەخوێندەوە، لە هیچ شتێك نەلە مردن ئەترسم نە لەنەخۆشكەوتن دەترسم، بەڵام لەوە دەترسم ، بۆ نموونە من كتێبێكی ئۆشۆم لەلایە دەبوو ئەم دە رۆژە بیخوێنمەوە بۆچی نەمخوێندەوە، كە دەست دەكەم بە خوێندەوە هیچ شتێكی تر لەلام گرنگ نییە، زۆر جار لەكاتی نەخۆشیدا كتێب دەخوێنمەوە گوێنادەمێ، بۆ نموونە چاوم تەواو نییە هەربەردەوام دەبم، بەلای منەوە قووڵترین چێژ وەك زیادكردنێك بۆسەر كۆڕەكانی تۆ ئەوەیە كە وەرگێڕ دەیبینێت، ئەگەر 50 ساڵ لە خانوویەكدا بژیت رەنگە وەك ئەوە نەبێت كە تۆ ئەو خانووە خشت بەخشت هەڵ بوەشێنیت بزانی باپیرەگەورەی تۆ چی كردۆتە ناو دیوارەكانییەوە، بزانی ژێربیناكە چی تێدایە، بەڕای من وەرگێڕان ئەمەیە بەم شێوەیە چێژ لە ئەو دەقە دەبینیت كەنووسراوە، بەهیچ شێوەیەكی دیكە بەو قووڵییە چێژی لێنابینیت.

شاخەوان سدیق:
دەست خۆش بۆ كاك محەمەد بۆ وتە جوانەكانت، لەڕاستیدا من سەرنجم لەسەر یەك شت هەیە مەسەلەی دیقەتەكە لەقسەكانماندا باسمان لە خوێنەری ئەكتیڤ و خوێنەری پاسیڤ كرد، ئەوەی كە بەرێزت باست كرد جۆرێكە لە خوێنەری چالاك و ئەكتیڤ، من دڵنیام هەندێك كتێب هەیە لە ژیانی مرۆڤدا كە هەرگیز بیرت ناچێتەوە، من بۆ خۆم گێلە پیاوی عەزیز نەسیم یەكێكە لەو كتێبانەی هەرگیز بیرم ناچێتەوە ئەوەندە بە چێژەوە خوێندومەتەوە، بەڵام من كەوتم رەنگە خوێنەر نەزانێت كە ژمارەی كتێبەكانی چەندە من دڵنیام بە رێزیشت رەنگە لە هەموومان بە دیقەت تربیت، بەڵام ژمارەی هەموو ئەو كتێبانە نازانیت كە خوێندوتەوە، بەڵام رەنگە هەندێك كتێب هەبێت بە قوڵی كاریگەریان لە تۆ كردبێت و لە مێشكتدا مابێتەوە.

شێخ سەڵاح:
من دوو سێ خاڵ باسدەكەم یەكەم: حاڵەتێكی مرۆڤایەتییە لە منی 70 تا ساڵیەوە تا 20 ساڵێك هەموومان واتێدەگەین كە شتێك دەزانین، بەڵام كە كتێبێك دەخوێنیتەوە تێدەگەیت كە تۆ دەرگایەكی ترتكردەوە و شتێكی تردەزانیت، ئەوە رێگایەكە بۆ مەعریفە، دووەم: تكایەكم لە گەنجەكان هەیە پەلە نەكەن لە كتێب دروستكردن و كتێب چاپكردن، چونكە ئەگەر جیاوازییەك بكەین ئێمە لەتەمەنی ئەوان هەر هیچمان نەدەزانی چونكە نە كتێب لەبەر دەست هەبوو نە ئازادی نە تەكنەلۆژیا هیچیان نەبوون، بەڵام ئێستە شتیان زۆر هەیە، سێیەم: بۆ مەسەلەی خوێندنەوە ئەوەی كەنووسەرە هەر بابەتێك كەدەیەوێت بینووسێت كە مەقالەیەكە لێكۆڵینەوەیەكە،یان كتێبێكە هەموو سەرچاوەكان كۆبكاتەوە لەلای خۆی دایبنێ وردە وردە بیان خوێنێتەوە هەموو زانیاریەكانی لەسەر كۆبكاتەوە ئینجا بیان نووسێت.

ئازاد ئەحمەد:
دەستخۆشی لە كاك شاخەوان دەكەم، پرسیارێك لە مینە بەگی جاف دەكەن دەڵێن: كاكە حەمە ئەمین شیعر چییە؟ دەڵێت: ئەگەر زانیتان تەشتی نانەكەتان چەند گونكییە دەزانی شیعر و شاعیر چییە، باشە ئێمە دەپرسین خوێنەر چییە؟ ئەگەر خوێنەر زانی لەكوێدا وشەیەكی خوێندۆتەوە لەكام دێڕا لەكام كتێبدا لەكام ناونیشان ئەوە خوێنەرە بەڕای من، من هەمیشە وتوومە خوێنەر مەلەوانە هیچ مەلەوانێك نییە بچێتە قوڵای بەحرێكەوە و دەست بكات بە مەلە كردن، لە تەنكاییەكەیەوە بۆ قوڵاییەكەی دەچێت.

ئارام سدیق:
دەستخۆشی بۆ كاك شاخەوان من هەندێك تێبینی كەمم هەیە لەسەر مەسەلەی خوێندنەوە، من نزیكەی 20 ساڵێكە دەخوێنمەوە، بەڵام وابزانم 4 ساڵە بەو چێژە قوڵە گەیشتووم كە بخوێنمەوە و لەگەڵ خوێندنەوەدا گەشتی خۆم بكەم، بەبڕوای من خوێنەر ئەو بوونەوەرەیە چۆن (دۆڵەس) دەڵێت: فەلسەفە كار كۆچەرییە، بەڕای منیش خوێنەر بوونەوەرێكی كۆچەرییە و لەگەڵ كتێبەكاندا گەشت دەكات، ئێمە ئەمەریكای لاتینمان نەبینیوە، بەڵام لەڕێگەی كتێبەكانی ماركیس و زۆر نووسەری ترەوە پێی ئاشناین، میصر مان نەبینیوە، بەڵام لەڕێگەی نەجیب مەحفوزەوە گەشتمان بۆ میصر كردووە، قاهیرە زۆر كوچەو كۆڵانی شارەزاین، خاڵێكی تر چۆن كتێب موقەدەس دەشكێنێت؟ وە زۆر موقەدەس لەناخی مرۆڤدا دەشكێنێت، زۆر كتێبی ترسناكیش هەیە موقەدەس دروست دەكات یانی كتێبەكانی (سەید قوگب و هیتلەر ) جۆرە كتێبێكن كە موقەدەس دروست دەكەن كەپەرە بە موقەدەس دەدەن كە ئەمە پێچەوانەی كتێبی گرنگ و جدییە كە كتێبی گرنگ و جدی موقەدەس شكێنە، لە هەموو تابۆیەك دەدات تابۆكانی ناخی مرۆڤ دەشكێنێت، لەمەسەلەی خوێنەری چالاك و ناچالاكا من لەو كتێبەی كاك شاخەوان باسیكرد چۆن خوێندنەوە بكەین بە كولتوور؟، وەرزێكی تێدایە بەناوی خوێنەری ناچالاك وە ئەم گوزارشتەم لە گوزارشتێكی فیسیۆلۆژیژتەوە وەرگرتووە كە ئەویش لە لاكانی وەرگرتووە باس لەوە دەكات كەسی ناچالاك ئەو كەسەیە كە شتێك كۆدەكاتەوە بەبێ ئەوەی سودی لێوەربگرێت، لای ئێمە خوێنەر گەلێكی زۆرمان هەیە كە ناچالاكن تەنها كتێب كۆدەكەنەوە بەبێ ئەوەی بیخوێننەوە، یانی خوێنەری چالاك ئەو خوێنەرەیە كە كتێب دەخوێنێتەوە، بەڵام خوێنەری ناچالاك لای من بە كۆمەكب چیچەك و لاكان ئەو جۆرە خوێنەرەیە كەبەی خەمی كۆكردنەوەی كتێبە وە هەمیشە دەڵێت: كتێبەكەم هەیە بەس ناڵێت خوێندومەتەوە، لەمەسەلەی دەق و چێژدا مەرج نییە هەموو دەقێك چێژمان بداتێ، بۆنموونە رەنگە هەمووتان رۆمانی 1984 تان خوێندبێتەوە هیچ چێژێك لەو تێكستەیا نییە، وەبگرە لە زۆر شوێندا ئەزێتت دەدات، من ئەوكاتەی خوێندمەوە تێكستێكی ناخۆشیش بوو، بەڵام تێكستێكە ناتوانیت دەستی لێ بەربدەیت، لەبەر ئەوەی شتێكی تێدایە باس لەو بەرهەمە تۆتالیستانە دەكات كە مرۆڤ دەكات بە رۆبۆت كەمرۆڤ كە چاوێك هەمیشە بەدوای مرۆڤەوەیە، بۆیە مەرج نییە هەموو كتێبێك چێژبدات هەندێك كتێب ئازارمان دەدات.

حەمە سەعید جاف:
لەمەسەلەی كتێب خوێندنەوەدا تەنانەت رۆژنامە و گۆڤاریش نەشرەی دیوارییە و هەموو شتەكان كە دەخوێندرێتەوە بەڕای من ئەمە رێژەییە نابێت قەراری كۆتایی بدەیت كە ئەم خوێنەرە ئاوایە لەیەكێكەوە بۆ یەكێكیتر دەگۆڕێت، ئێستا ئێمە كە كۆ بووینەتەوە هیچ كاتێك دووانمان وەكو یەك نین، لەبەرئەوە ئەو شتانەی كەباستانكرد ئێوە خوێنەر كێیە؟ خوێنەرچۆنە؟ جۆری كتێب جۆری خوێنەر ئەم شتانە هەمووی رێژەییە، ناتوانیت بیسەپێنیت بڵێت خوێنەر دەبێت ئاوابێت، خوێنەر ئەوەنە ئیستیفادە دەكات و ئەوەندە ئیستیفادە ناكات، من و كەسێكیتر كە كتێب دەخوێنێتەوە زۆر جیاوازین لە خوێندنەوە من بە شێوەیەكیتر چێژوەردەگرم وبیردەكەمەوە لەو نووسەرەی كەنووسیویەتی، باسی نووسەرمان نەكرد ئەو نووسەرەی كە دەنووسێت و ئەو نووسەرەی كە من والێدەكات ئەم كتێبە بخوێنمەوە، چۆن نووسەرێكە چۆن دەتوانێت من والێبكات ئەم كتێبە بخوێنمەوە؟ كە ئەوە مەسەلەیەكی ترە كە چۆن خەڵك والێبكەیت كە حەزبەخوێندنەوە بكەن دەست بەوە بكەن كە گۆڤار بخوێننەوە كتێب بخوێننەوە، رای من ئەوەیە ئەم شتانە هەمووی رێژەییە.

ستران عبدوڵڵا:
زۆر سوپاس بەڕاستی من دەمەوێت لەسەر ناونیشانی بابەتەكەی كاك شاخەوان و هەروەها ناونیشانی كتێبەكەی دەستخۆشی لێدەكەم لەدوو ڕووەوە، یەكەم: لەبەر ناونیشانەكەی دووەمیش: من زۆر لایەنگری ئەوەم كە لەبواری ئەدەبی و رووناك بیریەوە زۆر صەحافە بكەین، یەكێك لە كێشەكانی ئێمە ئەوەیە كە صەحافە بەس بۆ قەزاییەی سیاسی تێدەگەین لەكاتێكدا یەكێك لە هۆكارەكانی ئەوەی كە خەڵك كەم دەخوێنێتەوە ئەوەیەكە صەحافەیەك نییە كە یارمەتی دەری جوڵەی صەحافە بێت لە كوردستان، لەبەرئەوە زۆربەی زۆری ئەو گۆڤارانەی كە دێن و دەڕۆن گۆڤاری دەقن، كەمتر لەسەر ئەم بزوتنەوە سەقافییەی لە وڵاتێك لەوڵاتەكان بەچاك بەخراپ هەیە بنووسن، من پێم وایە ئەم ئیشەی كاك شاخەوان دەچێتە ئەوبابەوە كە كاری رۆژنامەگەرییە لەخزمەت حەرەكەی سەقافییا، لەسەر چێژ، من پێم وایە ناونیشانەكە زۆر زۆر باشە وای دەبینم كە خوێندنەوە و كتێب بەتایبەتی كتێب چێژە و مومكین نییە لەهەموو دونیادا روناكبیری گەورە فەیلەسوفی گەورە رۆمان نووسی گەورەهەبێت، بتوانێت بنووسێت خاوەنی بیرۆكە بێت، بەڵام كە بابەتەكەی بخوێنیتەوە چێژی لێوەر نەگریت، وەكو ئەوە وایە كەسێك عغول دەمی هەبێت 99% خوێندنەوە بریتییە لە چیژ، رۆمان نوسێك نییە شاعیرێك نییە فەیلەسوفێك نییە كە ئەگەر شتەكانی بخوێنیتەوە چێژی لێ نەبینیت، بۆنموونە شێركۆ بێكەس چی لە ئێمە جیاوازە؟ لەوانەیە دڵداریەكەمان قوڵتر بێت لەوەی كە مامۆستا شێركۆ لەشیعرێكدا دەینووسێت، بەڵام ئەو باشتر تامی لێدەكات، بۆیە بنەمای خوێندنەوە بە رای من چێژە، وە ئەگەر تێبینی بكەیت لەهەربوارێك كەشتی لێ دەخوێنیتەوە وادەكات نووسەرێك خۆشت بوێت ئەو چێژەیە، وە ئەو چێژەش بنەمای سەقافەت و قوڵی بیركردنەوەی ئەوكەسەیە كە دروستی دەكات، بۆ نموونە بۆ ناوی كەمال مەزهەر دەناسین لە مێژوو نوسەكانی كوردا چونكە چێژ لە نووسینەكانی وەردەگرین، ئەگەر بڵێن بۆچێژی لێوەر دەگرین، لەبەرئەوەی موفەكیرێكی گەورەیە لە لێكدانەوەی مێژوودا، بۆ چێژ لە(هێمن) وەردەگرین بۆ چێژ لە (عەزیز گەردی) وەردەگرین لە وەرگێڕانەكانیدا، لەبەر ئەوەی بنەمای نووسینەكانی و شێوەی نووسینەكەی چێژوەرگرە، ئێمە بۆ چێژی لێوەردەگرین و دەبێت ئەم خەسڵەتە بناینەوە لە كتێبدا، ئەگەر كتێبێك نەتوانێت چێژت بداتێ ئەوە دیارە هەڵە لە سەقافەی نووسەرەكە هەیە و قەرەباڵغیەكی دروست كردووە كە ناتوانرێت قەرەبووی ئەوە بكاتەوە كە بیركردنەوەكەی خۆی وەك خۆی و بیرۆكەی خۆی بەتۆ بگەیەنێت، من دەڵێم چێژ لێرەدا بە مانای لەزەت وەرگرتن دێت نەك بەمانای چێژ بێت لە ئازار و مەینەتی، ئەوەشیان چێژێكە كە مرۆڤێك دەقێك دەخوێنێتەوە ناخۆشی پیشان دەدات، ئەمە ئەو چێژە ئەوە نییە كە تۆ پێت خۆشە ناخۆشی ببینیت، بەڵكو ئەمە ئەوچێژەیە كە تەعبیر لەوگرفتە دەكات رەنگە لەمەوە بیر بكەیتەوە چۆن ئەم هەلو مەرجە بگۆڕیت، كە شیعرێك دەخوێنیتەوە لەسەر ئەنفال یان رۆمانێك كەباسی ئەنفال دەكات، باسی كێشەیەك لە كێشەكانی میللەتەكەی دەكات یان هەر میللەتێك لەدونیادا ئەمە دەخوێنیتەوە لەبەر ئەوەی هەست دەكەیت رەگی ئومێد هەیە رەگی ژیان هەیە لەو دەقە كە بێ ئومێدی تێدایە، گۆرانییەك كە دەبینی خۆشە و باسی حوزنێك دەكات كە هی ئەوەنییە چێژ لە دابڕان یان ناخۆشی وەربگرین، نەخێر لەبەرئەوەیە هەست دەكەیت لە ناو ئەمەوە رەگێك هەیە رەگی هیوا بەخشینەوەیە بە ژیان، من پێم وایە خوێندنەوە و نوسین و كتێب ئەو رێگایەمان پیشان دەدات كە لەناو جەنجاڵیەكی زۆردا خۆی شاردۆتەوە خوێنەری باش خوێنەری زیرەك دەبێت بیان دۆزێتەوە.

شاخەوان سدیق:
بەو پێیەی من لە بواری شێوەكاریدا ئیشم كردووە زۆر ئیمانم بەتێزی سێزان كە دامەزرێنەری مەكتەبەی ئیتباعییە لە هونەری شێوەكاریدا تێزێكی زۆر جوانی هەیە دەڵێت: هیچ شێوەیەك هیچ فۆڕمێك یەك رووی نییە كە ئێمە دەیبینین، واتە هیچ شێوەیەیك هیچ فۆڕمێك هیچ تێزێك هیچ بیركردنەوەیەك لەدنیادا ناكرێت لەیەك روانگەوە سەیربكرێت لەیەك شتدا كورتی بكەینەوە، بەرای من هەموو ئەو سەرنجانەی ئەم هاوڕێیانە وتیان دەكرێت هەریەكەمان بۆ مەسەلەی چێژ یان بۆ مەسەلەی چۆنیەتی خوێندنەوە دەكرێت هەریەكەمان خاوەنی تێڕوانینێك بین، وە ئێمە بە تایبەتی قسەمان نەكرد لەسەر خوێنەر تاكو بڵێن ئیلا دەبێت خوێنەر چالاك بێت یان ناچالاك بێت، ئێمە دەستمان خستەسەر گۆشەیەكی بچوكی مەسەلەی خوێنەر، شتێك هەبوو هەرلەسەرەتاوە بیرم چوو باسی بكەم ئەم پڕۆژەیە سێ كتێبە پەیوەندی بەیەكەوە هەیە ئەمە كتێبی یەكەم چاپ بووە دووكتێبەكەی تریش ئامادەن بەناوەكانی (چێژی نووسین) و (چێژی گێڕانەوە) ئەمەی ئێستاش (چێژی خوێندنەوە) هەرسێكیان پەیوەندیان بەیەكەوە هەیە (چێژی گێڕانەوە) لەسەرەتای پایزدا چاپ دەبێت، و (چێژی نووسین) ئێستا لەقۆناغی دیزاین و بەرگدایە، دڵنیام هەرسێكیان چێژی بۆ خوێنەرەكەی دەبێت كەزانیاری پێدەبەخشێت، دەبێتەسەرچاوە بۆ ئەو كەسانەی لە داهاتوو دەیانەوێت لە بواری چیرۆك لەبواری گێڕانەوە لە بواری نووسین، نووسین و لێكۆڵینەوەیان هەبێت زۆر.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

وەكو دیاریی كوردستانی نوێ‌، كۆڕێك لە ئێران و تۆرانەوە، لە خانەقینەوە تا لاچین

لەم دووتوێیەدا رۆژی 18/8/2019، كۆری ناساندن و واژۆكردنی كتێبی (یارو ...