سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌ق یان قسه‌ی هه‌له‌ق و مه‌له‌ق؟پەڕە 2

هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌ق یان قسه‌ی هه‌له‌ق و مه‌له‌ق؟

پێده‌چێت ناوه‌ندی رۆشنبیریی ئێرانیش وه‌كو لای خۆمان به‌ ده‌ست نه‌بوونی ره‌خنه‌گری ئه‌ده‌بییه‌وه‌ بناڵێنێت كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی له‌سه‌ر بنه‌ماكانی تیۆری ئه‌ده‌بی بنیاتنرابن. دیاره‌ ئه‌مه‌ش رێگه‌ خۆش ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی كه‌سانێك كه‌ هیچ شاره‌زاییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌ ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیدا نییه‌ و هه‌روا به‌ناو كه‌وتوون، به‌پێی زه‌وق و سه‌لیقه‌ی خۆیان بكه‌ونه‌ حوكمدان له‌سه‌ر ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان و ده‌قێك بكه‌ن به‌ شاكار و ده‌قێكی دیكه‌ به‌ ناخی زه‌ویدا به‌رن، له‌ جیاتی هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌ق به‌پێی تیۆره‌كانی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی، قسه‌ی هه‌له‌ق و مه‌له‌ق بكه‌ن و بكه‌ونه‌ (ئینشا)نووسین له‌سه‌ر ده‌قی ئه‌ده‌بی، یان به‌ بڕ و گۆتره‌كاریی كۆمه‌ڵێك ده‌ق چز بكه‌ن و ژماره‌یه‌ك ده‌قیش بخه‌نه‌ ئاستی شاكاره‌كانی دنیاوه‌. بۆ به‌رچاوڕوونیی نووسه‌ران و خوێنه‌رانی ئه‌و جۆره‌ نووسینانه‌ی ناویان لێنراوه‌ ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی یان خوێندنه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی و هتد. وه‌رگێڕانی ئه‌م بابه‌ته‌م به‌ پێویست زانی كه‌ پێشه‌كی كتێبێكه‌ د. حسین پاینده‌ له‌ ئینگلیزییه‌وه‌ كردوێتی به‌ فارسی.

د. حسین پایندە

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

له‌م ساڵانه‌ی دواییدا حه‌ز و ئاره‌زوو بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی ره‌خنه‌گرانه‌ی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی، هه‌م له‌ناو خوێندكاراندا (به‌گشتی له‌ناو خوێندكارانی زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان و غه‌یری ئه‌وانیشدا)، هه‌م له‌ناو ئه‌ده‌بدۆستان و خوێنه‌رانی جدی ئه‌ده‌ب له‌ ده‌ره‌وه‌ی زانكۆش زیادی كردووه‌. به‌ڵگه‌ی ئه‌م قسه‌یه‌م، ئه‌و هه‌موو كۆڕانه‌یه‌ كه‌ ئه‌نجومه‌ن و ناوه‌ند و دام و ده‌زگا ئه‌ده‌بییه‌ جیاوازه‌كان هه‌موو حه‌فته‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ كتێبه‌ تازه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان یان فیلمه‌ سینه‌ماییه‌ تازه‌كان ده‌یگرن. ئه‌م گۆڕانكارییه‌ باش و پرشنگدارانه‌ به‌ڕاستی ته‌نیا كاتێ ده‌توانن ئاراسته‌یه‌كی سوودبه‌خش و كاریگه‌ریان هه‌بێت كه‌ ناوه‌ڕۆكی لێكۆڵینه‌وه‌كان له‌ كۆڕه‌ ره‌خنه‌ییه‌كاندا له‌سه‌ر بنه‌مای تیۆری ئه‌ده‌بی بێت. گه‌وره‌ترین كه‌موكووڕیی ئه‌م كۆڕانه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ شێوازه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی به‌ پێی زه‌وق و سه‌لیقه‌یه‌. له‌ كاتێكدا ره‌خنه‌گری ئه‌ده‌بی كه‌سێك نییه‌ كه‌ له‌ كۆڕێكدا (یان له‌ وتارێكدا كه‌ له‌ بڵاوكراوه‌یه‌كی ئه‌ده‌بیدا بڵاوی ده‌كاته‌وه‌) بیروڕای تایبه‌تی خۆی سه‌باره‌ت به‌ فڵان ده‌قی ئه‌ده‌بی یان فڵان نووسه‌ر و شاعیر به‌ خوێنه‌رانی رابگه‌یه‌نێت. له‌ بنچینه‌دا ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی له‌سه‌ر ده‌ربڕینی بیروڕای تایبه‌تی سه‌باره‌ت به‌ خاڵه‌ گه‌شه‌كان یان خاڵه‌ لاوازه‌كانی هیچ ده‌قێكی ئه‌ده‌بی بنیات نه‌نراوه‌. ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی لێكۆڵینه‌وه‌ یان راڤه‌یه‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی ئه‌و مانا شاراوه‌ به‌ ئاسته‌م ئاماژه‌ بۆ كراوانه‌ چین كه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌كه‌دا فۆرمه‌ڵه‌ بوون و فۆرمه‌ڵه‌بوونی ئه‌و مانا جۆراو جۆرانه‌ له‌ رێگه‌ی به‌كارهێنانی چ رێبازێكی ماناسازه‌وه‌ به‌دیهاتووه‌. ئه‌م راڤه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ پێویستی به‌وه‌یه‌ كه‌ ره‌خنه‌گر هه‌ر جۆره‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ ده‌قه‌كه‌ به‌كارده‌هێنێت، ده‌بێت له‌سه‌ر بنه‌مای تیۆرێكی دیاریكراو بێت، به‌ خستنه‌ڕووی به‌ڵگه‌ و پشت به‌ستن به‌ نموونه‌ی ده‌قه‌كه‌، به‌شێوه‌یه‌كی وا كه‌ خوێنه‌ر و وه‌رگر باوه‌ڕی پێبكه‌ن. به‌ڵام لێكۆڵینه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ زۆربه‌ی ئه‌و كۆڕانه‌دا كه‌ به‌ كۆڕی ره‌خنه‌یی ناوده‌برێن، زیاتر له‌وه‌ی له‌سه‌ر بنه‌مای تیۆره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان بێت، له‌سه‌ر بنه‌مای سه‌لیقه‌ی تایبه‌تی ئه‌م یان ئه‌و (ره‌خنه‌گری ناسراو!) به‌ڕێوه‌ده‌چێت. هه‌ر به‌ڕاستی به‌شداریكردن له‌ كۆڕێكی ئاوادا كه‌ تیایدا، كه‌سێك قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات فڵان رۆمانی تازه‌ یان فڵان دیوانه‌ شیعری تازه‌ بڵاوكراوه‌ی پێخۆشه‌ یان پێی خۆش نییه‌، سوودی چییه‌؟ هه‌مان پرسیار ده‌توانرێت به‌م شێوه‌یه‌ش ئاراسته‌ بكرێت كه‌: خوێندنه‌وه‌ی وتارێك كه‌ نووسه‌ره‌كه‌ی بڕیاری داوه‌ كام چیرۆكه‌ (جوان و باڵایه‌) یان كام شیعره‌ (لاوازه‌) چ سوودێكی هه‌یه‌؟ له‌وانه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ بێت هه‌ندێك له‌ نووسه‌ران و شاعیران له‌ بێخه‌وه‌ حه‌زیان له‌وه‌ نییه‌ له‌و كۆڕانه‌دا باسی به‌رهه‌مه‌كانیان بكرێت یان له‌ بڵاوكراوه‌كاندا ره‌خنه‌ له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌كانیان بنووسرێت. حوكمدانی ئه‌و به‌ناو ره‌خنه‌گرانه‌ی قسه‌ له‌سه‌ر ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان ده‌كه‌ن یان له‌ بڵاوكراوه‌كاندا له‌سه‌ریان ده‌نووسن، به‌بێ شیكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماكانی تیۆری ئه‌ده‌بی، له‌سه‌ر بنه‌مای زه‌وق و سه‌لیقه‌ی تایبه‌تی، نه‌ك هه‌ر ده‌بێته‌ هۆی دڵڕه‌نجاندنی نووسه‌رانی ده‌قی ئه‌ده‌بی به‌ڵكو حه‌ز و ئاره‌زووی ئه‌و گه‌نجه‌ توێژه‌رانه‌ش لاواز ده‌كات كه‌ حه‌زیان له‌ ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییه‌ و ده‌یانه‌وێت به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی و له‌سه‌ر بنه‌مای تیۆره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان له‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان بكۆڵنه‌وه‌.
رێگای ده‌رچوون له‌م وه‌زعه‌ی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی له‌ ئێران پێیه‌وه‌ گیرۆده‌ بووه‌، پشت به‌ستن به‌ تیۆره‌كانی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و پیاده‌كردنی ره‌خنه‌ی میتۆدییه‌، واته‌ ده‌بێت ره‌خنه‌یه‌كمان هه‌بێت له‌سه‌ر بنه‌مای تێڕوانینی تایبه‌تی ره‌خنه‌گر بنیات نه‌نرابێت به‌ڵكو ده‌بێت به‌ میتۆدی سیستماتیك و شیكردنه‌وه‌ی تایبه‌تی مانا جیاواز و نادیاره‌كانی ده‌ق كه‌شف بكات. ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ش كاتێ مه‌یسه‌ر ده‌بێت كه‌ سه‌رچاوه‌ زانستییه‌كان سه‌باره‌ت به‌ رێكاری ره‌خنه‌گرانه‌ و شێوازه‌كانی شیكردنه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌به‌ر ده‌ستی توێژه‌رانی ئه‌ده‌ب و كاربه‌ده‌ستانی چالاكییه‌ ره‌خنه‌ییه‌كاندا بن. وه‌رگێڕانی ئه‌م كتێبه‌ش به‌ هه‌مان مه‌به‌ست پێشكه‌ش به‌و كه‌سانه‌ ده‌كرێت كه‌ حه‌ز و ئاره‌زوویان له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بییه‌. نووسه‌ری ئه‌م كتێبه‌ خوێنه‌رانێكی له‌ خه‌یاڵدا بووه‌ كه‌ ئاشنایه‌تییه‌كی پسپۆڕانه‌یان نییه‌ سه‌باره‌ت به‌ میتۆده‌كانی شیكردنه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی…
به‌ پێویستی ده‌زانم جه‌خت له‌وه‌ بكه‌مه‌وه‌، كه‌ ئه‌گه‌رچی ئه‌م كتێبه‌ بۆ ئێمه‌ی ئێرانی نه‌نووسراوه‌ و ته‌واوی ئه‌و نموونانه‌ی نووسه‌ر له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی و هونه‌ریی وه‌ری گرتوون و شرۆڤه‌یان ده‌كات ئێرانی نین به‌ڵكو (به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی له‌ ئه‌ده‌بی ئینگلیزییه‌وه‌) وه‌رگیراون، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی نووسه‌ر ئه‌م كتێبه‌ ئاراسته‌ی خوێندكاران و ئاره‌زوومه‌ندان ده‌كات و به‌ خوێنه‌ران و وه‌رگرانی كتێبه‌كه‌یان ده‌زانێت، نموونه‌كانی به‌ ورده‌كاریی و به‌ شێوه‌یه‌كی وا باسكردووه‌ كه‌ به‌ دواداچوون و تێگه‌یشتن له‌ شیكردنه‌وه‌كانی سه‌باره‌ت به‌ شیعر و رۆمان و كورته‌چیرۆك و شانۆنامه‌ و ئه‌و فیلمانه‌ی له‌ كتێبه‌كه‌یدا قسه‌ی له‌سه‌ر كردوون بۆ خوێنه‌ر قورس نه‌بێت. به‌نده‌ش وه‌كو وه‌رگێڕێك به‌ زیادكردنی روونكردنه‌وه‌ی جۆراو جۆر هه‌وڵم داوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتنی كتێبه‌كه‌ لای فارسی زمانان هه‌تا ده‌كرێت ئاسانتر بێت. روونكردنه‌وه‌كانم سه‌باره‌ت به‌ ناساندنی نووسه‌ران و شاعیران و فیلمسازانه‌ و هه‌ندێ جاریش روونكردنه‌وه‌ی ته‌واوكاریی له‌ خۆده‌گرێت سه‌باره‌ت به‌ زاراوه‌كانی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بی و سینه‌ماییه‌كان، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و خوێنه‌ره‌ی ئاگاداری به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان نییه‌ بتوانێت به‌ دواداچوون بۆ باسه‌كه‌ بكات. هه‌موو روونكردنه‌وه‌كانم به‌ شێوه‌ی په‌راوێز به‌ نیشانه‌ی (و) (وه‌رگێڕ) ده‌ستنیشان كردووه‌.
له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا، ئه‌وه‌تان له‌ بیر نه‌چێت ئه‌م كتێبه‌ی له‌به‌ر ده‌ستاندایه‌ به‌هه‌رحاڵ وه‌رگێڕانه‌ له‌ زمانێكی تره‌وه‌. ئه‌وه‌ی له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌دا ده‌بێت به‌لای خوێنه‌ری ئێرانییه‌وه‌ زۆر گرنگ بێت، پێش هه‌ر شتێكی دیكه‌ رێگا و میتۆدی نووسه‌ره‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بیدا. دیقه‌تی روانین، سیستماتیكی، پشت به‌ستن به‌ به‌ڵگه‌ی نووسراو، پشت به‌ستن به‌ سه‌رچاوه‌، به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ و نووسینی لێكۆڵینه‌وه‌ی قه‌ناعه‌تپێكه‌ر، هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌و خاسیه‌تانه‌ن كه‌ ده‌توانین له‌ شێوازی نووسه‌ری ئه‌م كتێبه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی فێری بین. به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌، میتۆدی نووسه‌ری ئه‌م كتێبه‌ له‌ شیكردنه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بیدا ده‌توانێت نموونه‌یه‌ك بێت بۆ توێژه‌ران و ئاره‌زوومه‌ندانی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی. به‌م پێیه‌، ته‌نانه‌ت كاتێ نموونه‌كان له‌ ئه‌ده‌بی غه‌یری فارسیشه‌وه‌ هێنراونه‌ته‌وه‌، هه‌ر ده‌توانین خودی نموونه‌كان له‌ شیكردنه‌وه‌كانی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ ده‌ربهێنین، كه‌ پڕ به‌هان و رێنیشانده‌رمان ده‌بن بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی.
ده‌قی ئه‌سڵی ئه‌م كتێبه‌ به‌ زمانی ئینگلیزی له‌ مانگی مارتی 2016دا بڵاوبۆته‌وه‌ و له‌ كاتێكدا كه‌ ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌ی بۆ چاپكردن ته‌سلیمی ناشر كرا، ته‌نیا هه‌شت مانگ به‌سه‌ر بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌سڵی كتێبه‌كه‌دا تێپه‌ڕ ببوو. به‌نده‌ وه‌كو وه‌رگێڕ هیوام وایه‌ ده‌ست گه‌یشتن به‌م سه‌رچاوه‌ تازه‌یه‌ له‌ بواری لێكۆڵینه‌وه‌ی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیدا، یارمه‌تی تێگه‌یشتی باشتری ده‌قی ئه‌ده‌بی بدات.

سه‌رنج: هه‌ندێ به‌شی ئه‌م پێشه‌كییه‌م ته‌رجه‌مه‌ نه‌كردووه‌ كه‌ باسی به‌شه‌كانی كتێبه‌كه‌ ده‌كات، ناونیشانی ئه‌م بابه‌ته‌ خۆم دامناوه‌ و پێشه‌كییه‌كه‌ ناونیشانی نییه‌.

سه‌رچاوه‌: اصول و مبانی، تحلیل متون ادبی، سلینا كوش، ترجمه‌ی حسین پاینده‌. ص9-12

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

گه‌وهه‌ر له‌ هونه‌ری مۆسیقادا

ئا : ئازاد مه‌عروف 24 دژبه‌ری هونه‌ر هه‌میشه‌ مایه‌ی خۆشبه‌ختییه‌ ...