سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » شیعره‌كانی محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان، خوێندنه‌وه‌یه‌كی ده‌روونشیكارییپەڕە 18

شیعره‌كانی محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان، خوێندنه‌وه‌یه‌كی ده‌روونشیكاریی

عه‌دنان ساڵه‌یی

چوار و كۆتایی

به‌شی دووه‌م
ته‌وه‌ری دووه‌م
ئه‌لف/نامۆیی لای شاعیر
نامۆیی: یه‌كێكه‌ له‌و كێشه‌ ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ی‌ كه‌ له‌ مێژه‌وه‌ بوونی هه‌بووه‌ بێگومان كۆمه‌ڵێك هۆكاری ئاینی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری رامیاری له‌ پشته‌وه‌یه‌، ئه‌م زاراوه‌یه‌ له‌ بنه‌ره‌تدا (لاتینیه‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا به‌ واتای (اغتراب)دێت له‌ زمانی لاتینیشدا به‌ مانای داماڵین دێت یان لابردن دێت.(19)
وه‌لێ نامۆبوون هه‌ندێجار له‌خۆ نامۆبوومان به‌كارهێناوه‌ بریتیه‌ له‌دۆخێك كه‌كه‌سێك له‌جه‌وهه‌ری خۆی، له‌ ره‌سه‌نی مرۆیی خۆی دوور كه‌وتبێته‌وه‌ هۆكاره‌كانی ئه‌م پرسه‌ش زۆرن وه‌لێ هه‌ندێجار په‌یوه‌ندی به‌ خاوبونه‌وه‌، یان پچڕانی په‌یوه‌ندی تاك له‌گه‌ڵ‌ ژینگه‌ یان سروشتدا هه‌یه‌. له‌م رووه‌وه‌یه‌ له‌ زانستی ده‌روونناسیدا شێت به‌ له‌خۆ نامۆبوون ناوده‌به‌ن ئه‌م زاراوه‌یه‌ له‌سه‌رده‌می هێگڵه‌وه‌ هاتۆته‌ ناو فه‌لسه‌فه‌و رۆژ به‌ رۆژ پتر بایه‌خی په‌یداكردووه‌، (20)فرۆید نامۆبوونی مرۆڤ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌و كۆت و به‌نده‌ی‌ كه‌ له‌ پێوه‌رو یاسا كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كاندا ده‌رده‌كه‌وێت و له‌سه‌ر چالاكییه‌ غه‌ریزه‌یی و بایۆلۆجییه‌كانی مرۆڤ له‌ رێگه‌ی‌ دامه‌زراوه‌ رۆشنبیری و كۆمه‌ڵایه‌تی و مادیه‌كانی كۆمه‌ڵه‌وه‌ ده‌سه‌پێنرێت، وه‌كو پێوه‌رێك نابێت مرۆڤ لێی لابدات، ئه‌م نامۆ بوونه‌ش هه‌ر له‌ سه‌ره‌تایی ته‌مه‌نی منداڵییه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات.(21)
نامۆیش جۆری زۆره‌ به‌ڵام ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ شیعره‌كانی (محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان)دا به‌دی ده‌كرێن ئه‌مانه‌ن:
-1نامۆیی سروشت و وه‌رزه‌كانی ساڵ‌:
ژه‌نه‌ڕاڵی پایز
منم ژه‌نه‌ڕاڵی پایز
منی هه‌رگیز ئۆقره‌ نه‌دیو
ژه‌نه‌ڕاڵم…ژه‌نه‌راڵی هه‌زاره‌ها هاواری رووت و ملیاره‌ها گه‌ڵی وه‌ریو.
منم ژه‌نه‌ڕاڵی پایز
كاسكێته‌كه‌ی‌ سه‌رم هه‌وره‌و، ئه‌ستێره‌كانی سه‌رشانم چه‌ند گه‌ڵایه‌كی به‌ ره‌نگی زیو.
پاڵتۆی به‌رم كزه‌ بایه‌و، شمشێره‌كه‌م لقی دره‌ختێكی رزیو.
منم ژه‌نه‌ڕاڵی پایز
دره‌ختی رزیو ئه‌م نازناوه‌ی‌ خه‌ڵات كردم.
منیش نازناوی شه‌هیدم دابه‌ گه‌ڵای هه‌ڵوه‌ریو..و كردمه‌ تاكه‌ ئازیزم.
له‌یه‌ك ساتدا خۆم كۆرپه‌ی‌ گه‌ڵا رێزان و هه‌ر خۆشم باوكی پایزم.(22)
وه‌رزه‌كانی ساڵ‌، هه‌ر یه‌كه‌یان سروشت و تایبه‌تمه‌ندی خۆی هه‌یه‌، وه‌كو: وه‌رزی به‌هار، وه‌رزی ژیانه‌وه‌و گه‌شه‌كردن و ئاوه‌دانی، وه‌رزی پایز، وه‌رزی خه‌زان و مه‌رگ و دابڕان و هه‌ناسه‌ ساردی… هه‌روه‌ها وه‌رزه‌كانی تریش به‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كه‌یانه‌وه‌ ئه‌مه‌ش لای زۆربه‌ی‌ نووسه‌ران و شاعیران، ره‌نگی‌ داوه‌ته‌وه‌ باسیان لێوه‌ كردووه‌، (گۆران)ی شاعیر له‌ به‌رانبه‌ر له‌ده‌ستدانی كه‌سه‌ نزیك و ئازیزه‌كانی به‌تایبه‌ت جگه‌ر گۆشه‌كانی، (هیواو گوڵاڵه‌)خۆی و پایزی به‌یه‌ك چوواندووه‌، ئه‌م مات ئه‌و زیز ئه‌م هه‌ناسه‌ی‌ ئه‌و بای ساردی….هتد) به‌هه‌مان شێوه‌ (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت)یش خه‌م وئازاره‌كانی خۆی له‌گه‌ڵ‌ وه‌رزی پایزو با ره‌ش و گرمه‌ی‌ هه‌وری پایز گوزارشتی كردووه‌، به‌ڵام پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌م ڕێسا سروشتیه‌ (محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان)نه‌ك هه‌ر پایزیه‌و نامۆیه‌ به‌ به‌هار، به‌ڵكو پله‌یه‌كی به‌رزی له‌وه‌رزی پایزدا هه‌یه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش خۆی پله‌ی‌ سه‌ربازگاو مه‌رته‌به‌ی‌ جه‌یشه‌، بۆیه‌ هه‌ر جه‌نه‌راڵی پایز نییه‌ به‌ ته‌نیا به‌ڵكو خاوه‌ن و جه‌نه‌راڵی هه‌زاره‌ها داری رووت و ملیاره‌ها گه‌ڵای وه‌ریو له‌سه‌ر شانی ئه‌مه‌و پله‌یان باڵا كردووه‌، كزه‌با بۆ هه‌موو كه‌س ساردی هێن و وه‌ڕسكه‌ره‌ كه‌چی بۆ ئه‌می شاعیر پاڵتۆو داپۆشه‌ره‌، لقی دره‌خت خه‌ڵكی ده‌یشكێنن و پێی پیا ده‌نێن، به‌ڵام بۆ ئه‌م شمشێرو پارێزه‌ره‌، له‌گه‌ڵ‌ پایزو دره‌ختی رووتدا ئاڵوگۆڕی پله‌و مافیانكردووه‌ هه‌ردوولا پله‌ی‌ نه‌مریان به‌یه‌كتر داوه‌.
-2نامۆیی خودی
سه‌ده‌ها سه‌گ پێم وه‌ڕیوه‌..
كه‌ڵبه‌ی‌ تیژیان له‌و ده‌ستانه‌ما نوقم كرد.
كه‌ نانی تیابوو نه‌وه‌ك به‌رد
دره‌خته‌ پایزه‌كانیش منیان جێهێشت..
كه‌ دڵی سه‌وزم دیاری بوو نه‌ك گه‌ڵای زه‌رد….فه‌رامۆشم..
فه‌رامۆشم وه‌ك تار ژه‌نێكی مه‌زنی
نیشته‌جێ بووی شارێكی كه‌ڕ…فه‌رامۆشم
فه‌رامۆشم وه‌ك زه‌نگی ئه‌و كه‌نیسه‌یه‌ی‌..
بووبێته‌ بنكه‌ی‌ سه‌ربازی و زه‌خیره‌ی‌ شه‌ڕ.(23)
خود ئه‌گه‌ر چی له‌سه‌ر زمانی تاكه‌كه‌س قسه‌مان بۆ ده‌كات، به‌ڵام رۆڵی كۆیه‌كی په‌یوه‌ستمان بۆ ده‌بینێ نه‌ك وه‌ك:گێڕه‌ره‌وه‌ (السارد) به‌ڵكو وه‌ك ئه‌ندامێكی ئه‌كتیڤی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ رووی مه‌عریفی و شعری رووناكبیریه‌وه‌ ئه‌مجاره‌شیان شاعیر ناڕه‌حه‌ته‌..وێنه‌كان كاریگه‌ری ته‌واویان له‌سه‌رێتی ئه‌میش وه‌ك كارو پیشه‌،رووبه‌ری ئه‌و زه‌مه‌نه‌مان به‌چه‌ند وێنه‌یه‌كی خێرا بۆ ده‌كێشێت،كه‌ ده‌شێت ئه‌بستراكی رۆمانێك بن وئاماده‌بن بۆ جوڵه‌یه‌كی سه‌مفۆنیایی،پڕ له‌ ئێشوئازار.
ئه‌وی‌ ده‌سه‌ڵات له‌به‌ر سه‌رقاڵی خۆی به‌ جیهانی میتریالیزم و ئازاردانه‌وه‌ توانای راڤه‌كردنی بڕگه‌كانی ئه‌م وێنانه‌ی‌ نییه‌،له‌م ساته‌ وه‌خته‌شدا (ئه‌وانی) راگه‌یاندن زانیارییه‌كان فه‌رامۆش ده‌كه‌ن، ئه‌مانیش له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیاندا، لێره‌وه‌ باله‌و پرسیاره‌وه‌ ده‌ست پێبكه‌ین كه‌ بۆچی خودی شاعیر ته‌نیایه‌؟هه‌ر له‌سه‌ره‌تای مێژووی‌ ئه‌م خوده‌وه‌ هه‌وڵی سه‌ركووتكردنی داوه‌،ئه‌گه‌ر چی هه‌میشه‌ نه‌یویستووه‌و خوازیار نه‌بووه‌ ئازاری كه‌س بدات، به‌ڵام به‌ شێوازی جۆراو جۆر ئازار دراوه‌،له‌ هیچ زه‌مه‌نێكیشدا لانه‌یه‌كی جوگرافیای دیاریكراوی‌ سه‌ربه‌خۆی نه‌بووه‌،تا بتوانێت به‌ ئازادی و دوور له‌ ده‌ستی ئه‌وی‌ ده‌سه‌ڵات بژی..له‌م زه‌مه‌نه‌ ناله‌باره‌دا خودی شاعیر ته‌واو بێزاره‌و تووشی به‌نامۆبوون بووه‌و …هه‌ر چوار ده‌وری گیراوه‌و له‌ ناوه‌ڕاستیشدا سه‌گه‌كان،وه‌ك شاعیر ده‌ڵێت:بێ هه‌ست و بێ به‌زه‌یی كه‌وتوونه‌ته‌ وێزه‌ی‌ خودی ته‌نیا ..فه‌رامۆشكردنیشی ئه‌وه‌نده‌ی‌ تر شاعیریان ته‌نیا كردووه‌.
-3نامۆیی جوگرافی (نیشتمان)
شاعیر له‌هه‌ر قۆناغێك له‌ قۆناغه‌كانی ژیانیدا زێدو نیشتیمانی خۆیان به‌جێبهێڵن،ئیتر ئاواره‌یی و جێهێشتنه‌كه‌یان ناچاری و به‌ زۆره‌ملێ بێت یان به‌ویستی‌ خۆیی و بۆ به‌ده‌ستهێنانی رۆشنبیری، یان باشتركردنی ژیان و گوزه‌رانی، یان بۆ هه‌ر مه‌به‌ستێكی تربێت، بۆیه‌ هه‌میشه‌ دژی ئه‌و هێزه‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌ كه‌ كۆچی پێكردووه‌،له‌ زێدی خۆی دووری خستۆته‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر پێ یه‌ك و دڵی لای نیشتمان و ناسۆری‌ نه‌ته‌وه‌كه‌یه‌تی، وه‌كو له‌ شعری :
(ئه‌دره‌س)
-با- سندوقی پۆسته‌كه‌مه‌
پڕه‌ له‌گه‌ڵای پایزان
پڕه‌ له‌ منی كوژراو و
سه‌دای شیوه‌نی ئازیزان
-با- سندوقی پۆسته‌كه‌مه‌
له‌كوێ بێت ئه‌م دۆزێته‌وه‌
چی نامه‌ی‌ پایزیتانه‌
هه‌ر خۆی بۆم ده‌خوێنێته‌وه‌.(24)
كاتی نووسینی ئه‌م شیعره‌، شاعیر له‌ وڵاتی غه‌ریبی و له‌ تاراوگه‌یه‌ له‌ سوید. به‌ڵام كاتێك میلله‌ت راده‌په‌ڕێت و داوای ماف و ئازادی ده‌كات،له‌ نیشتمانێكدا كه‌ هی خۆیه‌تی و خۆی خاوه‌ن ماڵه‌،بۆیه‌ شاعیر له‌گه‌ڵ‌ ئازاره‌كانی میلله‌ته‌كه‌یدایه‌و نامۆیه‌ به‌ نیشتیمانێك كه‌ هیی خۆیانه‌،كه‌چی هیچ مافێكیان نییه‌ وه‌كو ئاواره‌، یان بێ ماڵ‌ له‌ گه‌ڵیاندا مامه‌ڵه‌ ده‌كرێت پڕه‌ له‌ گه‌ڵای پایزان وه‌كو چۆن گه‌ڵا ده‌وه‌رێت،منیش وه‌ریوم،پڕه‌ له‌ منی كوژراو، بۆیه‌ هه‌ر یه‌كێكیان به‌ خۆی ده‌زانێت،له‌ پاڵ‌ ئه‌مانه‌شدا ئازیزه‌كانمان شیوه‌نمان بۆ ده‌كه‌ن و به‌ كۆمه‌ڵ‌ بۆمان ده‌گرین،هه‌ر (با) ش خۆی چی سكاڵاو گله‌ییان هه‌یه‌ هه‌ر خۆی ده‌یگه‌یه‌نێته‌ ده‌ستم و بۆم ده‌خوێنێته‌وه‌.

به‌شی دووه‌م
ته‌وه‌ری‌ دووه‌م
ب/ئیرۆتیك لا شاعیر
سه‌باره‌ت به‌ زاراوه‌ی‌ ئیرۆتی (Erotic)له‌ وشه‌ی‌ (eroticos)ی گریكیه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌،مێژووه‌كه‌ی‌ بۆ ساڵی (1615-1625)ده‌گه‌ڕێته‌وه‌،له‌ فه‌رهه‌نگی ئینگلیزیدا ئه‌م مانایه‌ ده‌به‌خشێت (وروژاندن) یان تێركردنی ئاره‌زووی سێكسی،عه‌وداڵ‌ بوون،ده‌ست بازیكردن،هه‌وه‌سبازی سێكسی،كه‌وتنه‌ ژێر ئاره‌زوویه‌كی قورس و به‌جۆشی سێكسی)(پێشڕه‌وی سید برایم) له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ین ئیرۆتیكی ئینگلیزی‌ زۆر له‌( رووت)ی كوردیه‌وه‌ نزیكه‌.له‌وه‌ش زیاتر له‌هه‌ندێ ناوچه‌ی‌ بناری قه‌ندیلدا كاتێك ده‌ڵێن غه‌زال ئیڕوته‌،ئه‌وا مه‌به‌ستیان غه‌زال رووته‌.ئیرۆتیك ئه‌مرۆ وه‌ك زاراوه‌یه‌ك له‌ بواری ره‌خنه‌ی‌ ئه‌ده‌بیدا به‌كار ده‌هێنرێت،هه‌رچه‌ند هه‌ندێكجار له‌گه‌ڵ‌ سێكس به‌هاوواتا داده‌نرێت،سه‌باره‌ت به‌ سێكس وه‌كو غه‌ریزه‌یه‌كی مرۆڤایه‌تی چه‌ندین پێناسه‌ی‌ جۆراو جۆر دێته‌ كایه‌وه‌،ئاره‌زووی سێكسی (libido) پرۆگرامێكی دیاریكراوه‌ له‌ جه‌سته‌ی‌ مرۆڤ و گیانله‌به‌ردا هه‌یه‌،كه‌،كه‌ به‌رده‌وام ئامانجی پارێزگاركردنه‌ له‌ جۆر،چونكه‌ هیچ كه‌سێك باڵنده‌و ئاسك و ماسی فێر نه‌كردووه‌،كه‌ هه‌ندێكجار ئه‌و كرداره‌ ئاڵۆزانه‌ بكه‌ن، كه‌ پێویستن بۆ به‌ده‌ستهێنانی جووتبوونی سێكسی،پرۆگرامی ئه‌م كارانه‌ له‌ رێگه‌ی‌ كۆدی بۆ ماوه‌یی (غه‌ریزه‌)ی سێكسیه‌وه‌ دیاریده‌كرێن،ئیرۆتیك باس له‌ حه‌زو ئاره‌زووه‌ نهێنییه‌كان ده‌كات،تاوتوێی چێژی په‌نهان ده‌كات،سنووره‌ داخراوه‌كانی نێرو مێ ده‌شكێنێ و ژیانیان به‌ڕووتی پیشان ده‌دات، مارینا پێناسه‌ی‌ ئیرۆتیك به‌مشێوه‌یه‌ ده‌كات و ده‌ڵێت (ده‌ربڕینێكی ناسكی تۆماركراوه‌بۆ سێكس).(25) كه‌واته‌ ئیرۆتیك هه‌ست بزاوتن و مه‌یل و حه‌زی سێكسی به‌ مرۆڤ ده‌به‌خشێت، ئه‌مانه‌ش خاڵی جیاكه‌ره‌وه‌ بوون له‌ نێوان سێكس و ئێرۆتیكا.
باڵا به‌رزێكی ئه‌سمه‌ری قه‌ره‌ج
تاكه‌ فریشته‌و شۆخی ده‌واربوو
بۆسه‌ر خه‌وێكی ناو گڕی مه‌مكی
سه‌ری پڕ زوقمم…پڕ له‌ هاواربوو.(26)
(فرۆید) له‌ زاناو ده‌روونناسه‌ له‌ پێشینه‌كانم كه‌باسی چه‌پاندن و خه‌فه‌كردنی حه‌زی سێكسی كردووه‌،ئه‌گه‌ر چی به‌ربه‌ست بكرێت و خه‌فه‌ش بكرێت،ئه‌وا له‌سه‌ر ره‌فتارو هزری تاك ره‌نگ ده‌داته‌وه‌،به‌ تایبه‌ت له‌به‌رهه‌مه‌ ئه‌دمبیه‌كاندا،ئه‌وه‌تا شاعیر له‌ناخه‌وه‌ هه‌راسانه‌و ئه‌گه‌ر چی سه‌ری سپیه‌و ته‌مه‌نی هه‌ڵكشاوه‌، به‌ڵام نه‌ك ته‌نها ئاره‌زوو و تاسه‌ی‌ لێی بشكێ، به‌ڵكو ته‌نیا بۆ كاتێكی‌ كه‌م و سه‌رخه‌وێكی ناو گه‌رمی مه‌مكی دادو هاوارێتی.
خۆ (كای)یش جارجار مه‌یلی ئه‌دامێ
خۆم نه‌دایه‌ ده‌ست شه‌هوه‌ت و گڕی
گڕی له‌ دڵما نێڵه‌ نێڵی بوو
به‌به‌فری خه‌ڵوه‌ت گۆناییم سڕی.(27)
(كای) كچه‌ مامی (ڤانكۆخ)ی گه‌وره‌و وێنه‌كێشی جیهانی هۆڵه‌ندی.
باسی گڕو نێڵه‌ نێڵی ئاگری شه‌هوه‌ت ده‌كات،كه‌ چه‌ند كاریگه‌ره‌، به‌ڵام چۆن توانیوێتی خۆی بگرێت و ئارام بێت ئه‌وه‌یان په‌یوه‌سته‌ به‌و چه‌پاندن و خه‌فه‌كردنی حه‌زه‌ سێكسیه‌كانه‌وه‌،یان له‌ ته‌نیایی و خه‌ڵوه‌ت، به‌ هێزتر بووه‌ وه‌كو ئه‌و تین و تاوه‌ی‌ ساردكردۆته‌وه‌،نه‌یهێشتووه‌ موماره‌سه‌ی‌ بكات،بۆیه‌ باس له‌ خۆگری خۆی ده‌كات،چونكه‌ له‌ پێشه‌وه‌ ده‌ڵێت :جارجاره‌ ئه‌و مه‌یلی به‌من داوه‌ ئه‌وه‌ منم خۆ راگربووم و ته‌سلیم ئیراده‌ی‌ نه‌بووم و نێڵه‌و گڕی شه‌هوه‌تم ساردكرده‌وه‌.

به‌شی دووه‌م
ته‌وه‌ری دووه‌م
ج/خه‌مۆكی لای شاعیر
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر له‌گه‌ڵ‌ بابه‌ته‌كانی ژیاندا هه‌ماهه‌نگن و تاكه‌ راستیه‌كی به‌جێماوه‌،كه‌ هه‌تا به‌رده‌وامی كێشه‌كانی ژیان بوونیان ده‌بێت،خه‌مۆكیش یه‌كێكه‌ له‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی زۆری له‌گه‌ڵ‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ر هه‌یه‌،ره‌نگه‌ به‌شێك بێت له‌ ئه‌زموونی ژیانی نووسه‌ران خۆیان و هۆكاری خۆ رزگاركرنیش، په‌یوه‌ندیه‌كانی خه‌مۆكی و هونه‌ر له‌ هه‌ندێ بیردۆزی ئه‌فراندندا رۆڵی خۆیان ده‌بینن،هه‌روها خه‌مۆكی بریتیه‌ له‌ خه‌مێكی توندو بێ نه‌وایی و دوودڵی و ته‌نگه‌ نه‌فه‌سی،ئه‌مه‌ش حاڵه‌تێكه‌ هه‌ندێجار ئه‌نجامی باشی لێده‌كه‌وێته‌وه‌،وه‌ك: به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی و فكری و به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ هه‌ندێجار ده‌بێته‌ جۆرێك له‌ خوگرتن و په‌نا بردنه‌ به‌ر هۆكاری دیكه‌،وه‌كو مه‌ی خواردن و ماده‌ بێ هۆشكه‌ره‌كان،كه‌ ئه‌مه‌ش زیان و شڵه‌ژانی زیاتری به‌ دواوه‌وه‌یه‌،جاری واش هه‌یه‌ ده‌بێته‌ رێگه‌ خۆشكه‌رێك به‌ره‌و مه‌رگ،خه‌مۆكی وه‌ك نه‌خۆشی ده‌روونی تووشی گه‌لێك كه‌س ده‌بێت،به‌ هه‌موو چین و توێژه‌كانه‌وه‌،كه‌متر خه‌ڵك له‌ده‌ست ئه‌م نه‌خۆشیه‌ رزگاریان ده‌بێت،جۆری خه‌مۆكی له‌ كه‌سێكه‌وه‌ بۆ كه‌سێكی تر جیاوازه‌و زۆرترین ئه‌و كه‌سانه‌ تووشی ده‌بن كه‌ هه‌ستی خۆیان له‌ ده‌روونیاندا خه‌فه‌ ده‌كه‌ن و ده‌ری‌ نابڕن،زۆربه‌یان روو ده‌كه‌نه‌ هه‌ندێ كار بۆ دوورخستنه‌وه‌ی‌ ئه‌و خه‌مۆكیه‌، وه‌ك:به‌رهه‌می وێژه‌یی و بیری هونه‌ری (كه‌ته‌ر) و(فاربرۆ)،بۆ یه‌كه‌مجار راپۆرتێكیان له‌سه‌ر هونه‌ری خۆكووشتن نووسی،ئه‌وان هه‌وڵی ئه‌وه‌یاندا كه‌ وای دابنێن ئه‌وانه‌ی‌ بیری خۆ كوشتنیان هه‌یه‌ كه‌متر خۆیان ده‌كوژن،ئه‌گه‌ر ئه‌و بیره‌خۆكوژییه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌كانیاندا ره‌نگ بداته‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی‌ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر بیری خۆ كوشتن له‌ به‌رهه‌مه‌كانیان كه‌متر ره‌نگی دایه‌وه‌ یان به‌كاریان نه‌هێنا زیاتره‌.
له‌سه‌رده‌مێكا هاتمه‌ دنیاوه‌
هه‌موو ساڵێكی خۆزگه‌ به‌پاربوو
كه‌شتی ناو ده‌ریای ئه‌سرینی خۆم بووم
هه‌ر نائومێدیش … بۆمن كه‌نار بوو.(28)
شاعیر نه‌ك هه‌ر خه‌می خۆی،به‌ڵكو خه‌می سه‌رده‌مه‌كه‌شی له‌ كۆڵناوه‌،خه‌مه‌كه‌شی هێنده‌ی‌ ده‌ریا قووڵه‌،بۆیه‌ هه‌ر كه‌سێك مه‌حكومی خه‌مێكی قووڵ بێت،ئه‌وا ئه‌م له‌ ژێر باری دوو خه‌می جاویدانی دایه‌،هه‌م خه‌می خۆی هه‌م خه‌می سه‌رده‌م و كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی ئه‌و خه‌مه‌شی كه‌ له‌ كۆڵی ناوه‌ ئومێدی ده‌ربازبوونی تیا به‌دی ناكات.
كه‌ خوێنی خۆمم رشته‌ تابلۆوه‌..
كه‌ زانیم ئیتر خۆر لێم هه‌ڵنایه‌ت..
من گوله‌ی‌ مه‌رگم نا به‌خۆمه‌وه‌..
چونكه‌ (به‌دبه‌ختی كۆتایی نایه‌ت.(29)
كڵۆڵی و به‌دبه‌ختی شاعیر سه‌ر ده‌كات و بێ كۆتایه‌، ئه‌وه‌نده‌ش بێهیوا بووه‌ ئومێدی خۆر هه‌ڵاتنی نه‌ك هه‌ر كزه‌،به‌ڵكو دڵنیایه‌ كه‌ جارێكی تر نایاته‌وه‌،وه‌كو په‌رجۆ سرووشتی ئاوه‌ژوو كردۆته‌وه‌،بۆیه‌ كۆتایی به‌ ژیانی خۆی ده‌هێنێت و له‌گه‌ڵ‌ به‌دبه‌ختیدا هه‌ڵناكات.
ه/نێرگسیه‌ت
نێرگسیه‌ت به‌ مانای خوود به‌سه‌ندی دێت،ئه‌مه‌ش نه‌زعه‌یه‌كی ئینسانیه‌ مرۆڤ حه‌ز ده‌كات كه‌ باڵا بێت،پێی خۆشه‌ سه‌رنجی چوار ده‌وری له‌سه‌ربێت و باسبكرێت، به‌ڵام له‌ ئه‌ده‌بیات و لای شاعیران،ره‌هه‌ندێكی دیكه‌و به‌ ئاقارێكی تردا ده‌ڕوات،ئه‌ویش خود دواندن و پاڵه‌وانی به‌سه‌رهات و چیرۆكه‌كان هه‌ر خۆیه‌تی،(نێرگسیه‌ت زاراوه‌یه‌كی یۆنانی كۆنه‌و له‌ وشه‌ی‌ (narciss)ه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌و سه‌رچاوه‌كه‌ی ئه‌فسانه‌یه‌كی یۆنانی كۆنه‌(نارسیس)ناوی كوڕێكی ئه‌فسووناوی جوانه‌،وه‌ك له‌ ئه‌فسانه‌كه‌دا هاتووه‌،(جارێكیان نارسیس له‌ناو ئاودا وێنه‌ی‌ ده‌م و چاوی خۆی ده‌بینێت زۆر پێی سه‌رسام و دڵخۆش ده‌بێت و ماوه‌یه‌كی زۆر له‌ وێنه‌ی‌ ناو ئاوه‌كه‌ ده‌ڕوانێت و بیری لێ ده‌كاته‌وه‌،دواتر به‌مه‌به‌ستی ده‌ستكردنه‌ ملی وێنه‌ی‌ ناو ئاوه‌كه‌ خۆی فڕێداوه‌ته‌ ناو ئاوه‌كه‌و له‌ ئه‌نجامدا ده‌خنكێ و له‌ شوێنی خنكاندنه‌كه‌ گوڵێك ده‌ردێت و ناوی ئه‌و هه‌ڵده‌گرێت.(30)
منم ژه‌نه‌راڵی پایز
من بووم له‌گه‌ڵ‌ زریانی بیرچوونه‌وه‌دا .. كه‌وتمه‌ جه‌نگ و
زۆر گه‌ڵام ده‌رهێنا له‌ چنگ.
من بووم شه‌وی گه‌ڵاكانم
خسته‌ ژێر باڵی تریفه‌-و-ورشه‌ی‌ گزنگ(31)
شاعیر تا ئه‌وپه‌ڕی له‌خۆ رازی بوون و خوود په‌سه‌ندی گه‌وره‌ترین پله‌ی‌ سه‌ربازی و جه‌نگاوه‌ری ئازای له‌خۆی ناوه‌،رووبه‌ڕووی تۆف وزریانێك بۆته‌وه‌،كه‌كه‌س ناتوانێت كێبڕكێی بكات،ئه‌م نه‌بێت،تادێت پله‌ی‌ خوود په‌سه‌ندی و له‌خۆ رازیبوونی هه‌ڵده‌كشێ و تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی‌ براوه‌ی‌ جه‌نگه‌كه‌ش ئه‌می شاعیرو فریادڕه‌سی گه‌ڵاكانه‌،كه‌ مه‌دلولاتی تایبه‌تی لای شاعیر هه‌یه‌.له‌ناو جه‌رگه‌ی‌ ئاشووب و شه‌ڕه‌وه‌ له‌ دوای سه‌ركه‌وتن،شاعیر كه‌شێكی ئارام و رۆمانسی بۆ گه‌ڵاكان ساز ده‌كات و ئارامترین ژووان چێ ده‌كات،ده‌یانخاته‌ ژێر باڵی تریفه‌و ورشه‌ی‌ گزنگ.

ه.دڵه‌ڕاوكێ
دڵه‌ڕاوكێ بارێكی نه‌گه‌تیڤ و ناڕێكی ده‌روونیه‌،كه‌ تووشی تاك ده‌بێت و یه‌خه‌ی‌ پێ ده‌گرێت،لێشی ناگه‌ڕێ به‌ره‌و نا ئارامی و ناڕه‌حه‌تی ده‌بات.هه‌ر كاتێك تاك رووبه‌ڕووی ئه‌م حاڵه‌ته‌ ببێته‌وه‌ ناتوانێت خۆی لێ ده‌رباز بكات،له‌ قسه‌كردن و ره‌فتاریدا ره‌نگ ده‌داته‌وه‌. هه‌ندێجار، دڵه‌ڕاوكێ له‌گه‌ڵ ترس تێكه‌ڵ‌ ده‌بن، به‌ئاسانی له‌یه‌كتر جیاناكرێنه‌وه‌.(فرۆید) له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ دڵه‌ڕاوكێ ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ حاڵه‌تی ترسه‌،به‌ دوو شێوه‌ خۆی ده‌نوێنێ،یه‌كه‌میان دڵه‌ڕاوكێی بابه‌تی،كه‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ ترسی ئاشكرای ده‌ره‌وه‌یه‌، دووه‌میان دڵه‌ڕاوكێی (ده‌مارگیری)یه‌ كه‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ ترسی ناوه‌وه‌یه‌،یاخود غه‌ریزه‌یه‌،دڵه‌ راوكێی ده‌مارگیری ترسێكی راسته‌قینه‌یه‌،وه‌كو په‌رچه‌ كردارێكه‌ به‌رامبه‌ر غه‌ریزه‌كانی ناوه‌وه‌،واته‌ دڵه‌ڕاوكێ به‌لای فرۆیده‌وه‌ ئه‌نجامی خه‌فه‌وكپكردنی ئاره‌زووه‌ سێكسی وده‌ستدرێژییه‌كانه‌وه‌ درووست ده‌بێت،كه‌ مناڵ‌ ناتوانێت تێریان بكات،له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ دژ به‌ دابونه‌ریت و یاسا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌.(32)
ئه‌شكی سێداره‌
له‌گه‌ڵ‌ هه‌نسك و گریانی
هه‌وری خوێنینی ئێواره‌
به‌ كوڵ گریا
ئه‌م دڵه‌ پڕ له‌ پرسیاره‌
وتم ئایڕه‌نگه‌ هه‌وره‌كان له‌تاو..
ئازاری قامچی بروسكه‌كانبێ..
به‌خوڕ دابكه‌ن؟
یان بۆ دیمه‌نی پڕ ماته‌مینی گه‌ڵا مردووه‌كان
شین و زار بكه‌ن؟
یان بۆیه‌ ئاسمان وا به‌كوڵ گریا..
چونكه‌ گوڵی هه‌ور له‌ وه‌رینایه‌و
ده‌ستی به‌ربووه‌ له‌ چڵی ده‌ریا!
گریام و كه‌سێك نه‌بوو لێم بگا..
باخی ئومێدم بوو به‌خاكسته‌ر
گریام كه‌س نه‌بوودڵی‌به‌فرینی بكا به‌ده‌ست و
كراسی ڕه‌شم دادڕێ له‌به‌ر
هه‌تا ساماڵ شانی دادا..هه‌ر وه‌ستابووم..
كه‌س پێكی دڵی نه‌هێناو
لێو ڕێژبوو سوراحی چاوم.(33)
دوو دڵی و هه‌ڵه‌ پاسی شاعیر له‌ دڵه‌ راوكێو ئاسایی تێپه‌ڕبووه‌ هه‌زارو یه‌ك پرسیارو خورپه‌ی‌ تیایه‌و پیا دێت له‌گه‌ڵ‌ هه‌ر دڵۆپه‌ بارانێكدا،ئه‌میش فرمێسكی رشت و كۆده‌كانی پێ نه‌شكا،خاڵێك نه‌بوو بۆ ئارامی و دڵنه‌وایی،ئه‌م هه‌رجاره‌ی‌ خورپه‌یه‌ك،پرسیارێك رای ده‌چه‌ڵه‌كاندو ڕێژه‌ی‌ دڵه‌ڕاوكه‌ی‌ زیاتر ده‌كرد،جارێك ده‌ڵێت له‌وه‌یه‌ هی ئازاری قامچییه‌كان بێت، جارێكی تریش بۆ ماته‌مینی گه‌ڵا مردووه‌كان بێت بۆ هه‌ر پرسیاری كردووه‌ هه‌ر خولیای بوو هه‌ر نه‌گه‌یشت،ئه‌نجامیش دڵه‌ راوكه‌ی‌ شاعیر زیادی كردووه‌،گومانی شتی تری برد، وتی له‌وه‌یه‌ هه‌ور بۆ مه‌رگی خۆی وابكات، به‌ڵام شاعیر نه‌خۆی تێگه‌یشت نه‌كه‌سیشی تێگه‌یاند،هه‌ر وێڵی دوای كلیلی وه‌ڵامه‌كان بوو،ده‌ستی نه‌كه‌وت،كه‌سیش نه‌هات دڵنه‌وایی بكات،قه‌ناعه‌تی پێبكات و ئارامی بكاته‌وه‌.

*مه‌رگ
مه‌رگ یان مردن زۆر له‌ مێژه‌ سه‌رنجی زانایان و فه‌یله‌سوفانی به‌لای خۆیدا راكێشاوه‌،ره‌هه‌نده‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی‌ مردن قوڵه‌و هه‌ر یه‌كه‌و به‌جۆرێك راڤه‌ی‌ كردووه‌و به‌ناو و شێوازی جیاواز ((مه‌رگ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌بوون جه‌به‌رووتی خۆی دڵنیابێت،هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی گه‌مارۆ دانی ژیاندایه‌و ژیانیش بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ بوون و به‌رده‌وامی خۆی بێگومان بێت،هه‌میشه‌ له‌هه‌وڵی شكاندنی ئه‌و گه‌مارۆیه‌دایه‌،واته‌ ئه‌م دوو ئیراده‌یه‌ له‌ململانێ و په‌یوه‌ندیه‌كی ئه‌زه‌لی دان و هه‌ردووكیان ماناكانی خۆیان له‌و ململانێ وپه‌یوه‌ندییه‌وه‌ وه‌رده‌گرن)).(34)
مه‌رگی خانمی سوور پۆش لای شاعیر ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ تایبه‌تی هه‌یه‌وكاریگه‌ری هه‌بووه‌،نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو هه‌وێنی زۆربه‌ی‌ شیعره‌كانه‌ هه‌ر له‌(چاوی كاڵی و گه‌ڵای پایز، باڵای وه‌كو داری پایز،……هتد)
خانمی سوور پۆش
سی سال له‌مه‌وبه‌ر خۆر نشینانێ به‌ به‌رگی سوورو چه‌پكه‌ گوڵه‌وه‌..
كه‌ رۆخ شه‌قامێ جێ ژووانی بوو
بێ ئۆقره‌..هه‌ر وه‌ك له‌سه‌ر پشكۆبێ..چاوی ئه‌ گێڕاو
بیچ ئاگا له‌وه‌ی‌ چۆن كاره‌ساتێ چاوه‌ڕوانی بوو
ئازیزی هات و ئه‌فسوس به‌رله‌وه‌ی‌ ده‌ست بنێنه‌ ده‌ست
ماشێنێك وه‌كو به‌ڵای ناگه‌هان ئه‌وی له‌م كردو
له‌جێی ژووانا … خوێن جۆگه‌له‌ی‌ به‌ست
ئه‌می دێوانه‌ش گشت ئێوارانێ..
له‌هه‌مان جێدا..به‌ هه‌مان به‌رگ و تاسه‌و كوڵه‌وه‌
له‌ئاپووره‌ی خه‌ڵكا روانینی هه‌ر وێڵه‌ به‌دوای شێوه‌ی‌ ئازیزاو ..
بڕوا ناهێنێ خرابێته‌ نێو دوو توێی گڵه‌وه‌
سیمای دێرینی چرچ و لۆچ بووه‌ وه‌كو ئه‌و سێوه‌ی‌ له‌چڵ‌ بۆته‌وه‌..
هه‌ر به‌ پێوه‌یه‌ ..هه‌ر چاو له‌ رێ یه‌ ..خانمی وه‌فا
تف له‌و زه‌مه‌نه‌ی‌ ئه‌م فریشته‌یه‌ی‌ له‌بیر چۆته‌وه‌.(35)
شاعیر له‌ دوو دیمه‌نی جیاوازداو دوو حاڵه‌ت به‌یان ده‌كات،یه‌كه‌میان به‌رگی سوورو چه‌پكه‌ گوڵ‌ وله‌چاوه‌ڕوانی ژووانی ئازیزه‌كه‌یدا كه‌ چۆن ئۆقره‌و ئارامی لێبڕاوه‌و له‌ خۆشیاندا بێ ئاگابووه‌،له‌ چوار ده‌ور.كه‌چی له‌ پڕ ماشێنێكی به‌ڵا، خۆشیه‌كانی گۆڕی به‌كاره‌ساتێكی مه‌رگی جه‌رگبڕ،له‌ جیاتی ژووان وتێكه‌ڵكردنی نیگاو رۆمانسیه‌ت،مه‌رگ وخوێن یه‌خه‌ی‌ پێگرت و ئێستاش به‌یادی ئه‌وو ئه‌و كوڵ و تاسه‌ی‌ ژووانه‌وه‌ ئه‌چێته‌وه‌ شوێنه‌كه‌ی‌ و به‌پێوه‌ چاو له‌ڕێیه‌ بۆ پێشوازیكردنی.

ئه‌نجام
له‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا گه‌یشتمه‌ ئه‌م ئه‌نجامانه‌ی‌ خواره‌وه‌:
-1شیعره‌كانی(محه‌مه‌دعومه‌رعوسمان) ره‌نگدانه‌وه‌یه‌كی زۆری ده‌روونی له‌سه‌ره‌و توێژینه‌وه‌ی زیاتر هه‌ڵده‌گرێت،لایه‌نه‌ شاراوه‌كانی تری ده‌ربخرێت.
-2ئاگاییه‌كی باش ده‌رباره‌ی‌ سروشت و حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌كان له‌شیعره‌كاندا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌.
-3وێنه‌و لێكچواندنه‌كانی له‌نێوان مرۆڤ و به‌تایبه‌ت وه‌رزی پایز و دارو گه‌ڵاكاندا ئه‌وه‌نده‌ به‌جوانی كردووه‌،كه‌ ده‌یخوێنیته‌وه‌ عاشقی وه‌رزی پایز ده‌بین.
-4له‌هه‌ندێ شوێندا بێئاگایانه‌ وه‌سفی به‌هار ده‌كات و هه‌ر خۆی پایز به‌وه‌رزی مه‌رگ و خه‌زان ناو ده‌بات و كه‌سێك زۆر ورد نه‌بێت هه‌ستی پێ ناكات.
-5هه‌ست به‌عه‌شقێكی ناكام و قوڵ‌ له‌ شعره‌كانیدا ده‌كرێت،ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ زیاتر به‌هره‌ی شاعیر ده‌ربكه‌وێت.

پێشنیاز
-1پێویسته‌ توێژه‌ره‌وان بایه‌خی زیاتر بده‌ن به‌لایه‌نه‌كانی تری ده‌روونناسی و ئه‌ده‌ب،زیاتر هاوبه‌شه‌كانیان ده‌ربخه‌ن.
-2داوا ده‌كه‌م نووسه‌ران و توێژه‌ران گرنگی ته‌واو بده‌ن به‌نووسین و وه‌رگێڕان و توێژینه‌وه‌ له‌و بواره‌دا،چونكه‌ سه‌رچاوه‌مان كه‌مه‌و كتێبخانه‌كانمان بێنازن له‌و رووه‌وه‌.
-3پێشنیاز ده‌كه‌م هه‌ر توێژه‌ره‌ ئه‌ده‌بیه‌كان به‌م كاره‌ هه‌ڵنه‌ستن،به‌ڵكو توێژه‌ره‌ ده‌روونیه‌كانیش هه‌ستن به‌ توێژینه‌وه‌كانیان له‌سه‌ر ئه‌ده‌ب وشیعرو په‌یوه‌ندیان ئاشكرا بكه‌ن.

په‌راوێزه‌كان:
-19شنۆ ئەحمەد غەفور، بنیاتی هزری وهونه‌ری‌ له‌شیعره‌كانی صابریدا، نامه‌ی ماسته‌ر، زانكۆی صلاح الدین، هه‌ولێر، كۆلێژی زمان، 2015، لا29.
-20 ئه‌ده‌ب چیه‌، ژان پۆل سارته‌ر،وه‌رگێرانی مسته‌فا غەفور،چاپخانه‌ی‌ خانی،دهۆك،چاپی یه‌كه‌م،2009،لا33.
-21ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ هه‌ندێ باری ده‌رونی له‌چیرۆكه‌كانی(شێرزادحەسەن)دا،پ.ی.د. عادل مەجید گه‌رمیانی،م.م.هه‌ڵمه‌ت بایز رەسوڵ‌،گۆڤاری ئه‌كادیمیای كوردی،ژ(24) ساڵی 2013 لا77.1
-22دیوانی(له‌غوربه‌تا)،(محەمەدعومەر عوسمان)،چاپخانه‌ی‌ره‌نج،سلیمانی،چاپی دووه‌م،2002،لا12
-23دیوانی (له‌غوربه‌تا)،(محەمەد عومەر عوسمان)،چاپخانه‌ی‌ ره‌نج، سلیمانی،چاپی دووه‌م،2002،لا117.
-24 ده‌ست نووسی شاعیر بڵاو نه‌كراوه‌.
-25 ئیرۆتیك له‌شعری(حه‌مام)ی(شێركۆ بێكه‌س)دا،د.ده‌ریاجه‌مال حه‌وێزی،د.هاوژین صلیوه‌،گۆڤاری ئه‌كادیمیای كوردی، ژماره‌ (34)ساڵی 2015) لا111.
-26دیوانی (له‌غوربه‌تا) (محەمەد عومەر عوسمان)،چاپخانه‌ی ره‌نج،سلیمانی،چاپی دووه‌م،2002،لا92.
-27سه‌رچاوه‌ی پێشوولا100.
-28دیوانی له‌(غوربه‌تا)(محەمەد عومەرعوسمان،چاپخانه‌ی‌ره‌نج،چاپی دووه‌م،2002،لا95.
-29سه‌رچاوه‌ی پێشوو لا103.
-30 د.كه‌ریم شەریف قه‌ره‌چه‌تانی،نه‌خۆشی وگرفته‌ ده‌روونی وكۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان،چاپخانه‌ی‌په‌یوه‌ند،سلیمانی،چاپی دووه‌م،2010،لا182.
-31دیوانی(له‌ غوربه‌تا)(محمد عومه‌ر عوسمان)،سه‌رچاوه‌ی‌ پێشوو،لا130.
-32ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ هه‌ندێ باری ده‌روونی له‌چیرۆكه‌كانی(شێرزاد حەسەن)دا،پ.ی.د.عادل مەجیدگه‌رمیانی،سه‌رچاوه‌ی‌ پێشوو،لا51.
-33دیوانی له‌(غوربه‌تا)(محەمەدعومەر عوسمان)سه‌رچاوه‌ی پێشوو،لا7.
-34محه‌مه‌دكوردۆ،جوانی وجیاوازی (ره‌خنه‌ی‌ ئه‌ده‌بی)،چاپخانه‌ی‌ بینایی،چاپی یه‌كه‌م،2009،،لا81.
-35دیوانی(له‌غوربه‌تا)،(محەمەدعومه‌ر عوسمان)،سه‌رچاوه‌ی‌ پێشوو،لا110.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

گه‌وهه‌ر له‌ هونه‌ری مۆسیقادا

ئا : ئازاد مه‌عروف 24 دژبه‌ری هونه‌ر هه‌میشه‌ مایه‌ی خۆشبه‌ختییه‌ ...