سەرەکی » دۆسێ » لیبیا لە خەونی شۆڕشەوە بۆ شانۆی ..

لیبیا لە خەونی شۆڕشەوە بۆ شانۆی ..

لیبیا لە خەونی شۆڕشەوە بۆ شانۆی کارەکتەرە سیاسییەکانی خۆرئاوا

ماجيد خه‌ليل

ئاسان نییە دەیان ساڵ بێت، سیستەمێکی سیاسیی مەنگۆل ئاڕاستەی هزری و کەلتوری و کێبەرکێ سیاسییە نا شیاوەکانی شۆڕش بکات، وەلێ لەپڕێکداو بێ ئۆپۆزسیۆنێکی دامەزراوەیی بتوانرێ لیبیا لە وڵاتێکی مەزاجی و میتۆدی خێڵەکییەوە بەرەو وڵاتێکی دامەزراوەیی و مۆدێرن ببرێت. لیبیا هەڵکەوتویەکی سیحراوی هەیە،جگە لەوەی کە دەریای سپی ناوەڕاست داینەمۆی گەلێ رەهەندی ئابوری و کەلتورییەتی، وەلێ هەمیشە چاوێکی زەقی زەمینەی ئیمپریالیزمی خۆرئاوا لەسەری بووە. بۆیە وەک کلیلی کێبەرکێ سیاسییەکان هەژمار کراوە بۆ داگیرکاریەکانی ئەفریقا.
لیبیا لەمێژووی میرنشینە ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا، بەتایبەتی وەختێ جوڵانەوەی عەلەوییەکانی نەوەی حەسەنی کوڕی عەلی گەیشتە لوتکە ئیتر بووە مەکۆی میتۆدی سیاسیی ئیسلامگەراکانی نەیار بە ئومەوی و عەباسی.لەم نێوەندەدا دەوڵەتە ئیسلامییەکانی ئەداریسەو ئەغالیبەو رۆستەمیەو فاتمییە رۆڵێکی گرنگیان بینی لە ئاشنا کردنی سەرزەمینی لیبیا بە رواڵەتەکانی دەوڵەتداریی.
لەبەر ئەوەی لیبیا لە ڕووی دەوڵەتدارییەوە پشتبەستووبوو بەڕێوشوێنەکانی مێژووی ئیسلام.بۆیە بەردەوام تێکەڵ بووە بە بەندو باویی کەلتوری سیاسی ئیسلام و ئەو نەیارییەتیەی مێژووی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا گرتەوە.ئیبن خەلدوون باس لە شرۆڤەی ئەم کەلتورە دەکات.پێی وایە هۆزەکانی ئەوێ دابەشبوون، پێی وایە غیابی دامەزراوەی سیاسی و ئابوری و خودی بانگەوازکارانی ئاین بوو وا بەسانایی رادەستی ئیسلام کران.
لە ئەفریقادا ئەمازیغییەکان هەبوون،ئەوان زیاد لە نەوەد لەسەدی دانیشتوانی بوون، کە ئیسلام دێ، ئیدی ڕەنجو مەڕاڕەتی وا دەبێتە چیرۆک، چیرۆکی رووبەڕووبوونەوەی ناعەرەبەکان لەگەڵ عەرەب، چیرۆکی تاڵ و تاریکی بڕینەوەی ژیاری فیرعەونی و رۆمانی ویۆنانی.
لیبیا سەرزەمینی ژێرچەپۆکی عەرەبە تاوەکو ئێستا. نەوەیەک هاتووەتە بەرهەم کە ئاشنا نییە بە ناسنامە و نەریتی رابردووی خۆی،ئاشنا نییە بە فەرهەنگ و فیکرو فەلسەفەی خۆی. ئەوان بەدرێژایی دەسەڵاتدارێتی ئومەوی و عەباسی لەچوارچێوەی خەواریجی ئەبازییەدا بەرهەڵستکار بوون. کە لە مێژووی نوێدا ئیمپریالیزم باڵ دەکێشێ بەسەر ئەو کیشوەرەدا، نایەوێ وەک وڵاتە ئەفریقییەکان ئاینی مەسیحی موبەشیرەکان لەوێ بسەپێنێ،بەڵکو کاری کرد لەسەر تۆخکردنەوەی بەها ئیسلامییە سیاسییە کلاسیکییەکە، چون بەم حاڵەتەوە دەکرا خەڵکی ئەوێ لە چەقبەستوییدا بهێڵرێتەوە. ئەم چەقبەستوییە بەردەوام بوو تا وەکو لە دێسەمبەری 1951 سەربەخۆ دەبن. وەلێ لەسایەی دەسەڵاتی پاشایەتیەکی پلیشاوەی نەریتەکانی ئیستعماردایە، تاوەکو 1969 لیبیا کۆتایی بەپادشایەتی دەهێنێ و موعەمەر قەزافی وەک جەنەڕاڵێک جڵەوی وڵات دەگرێتە دەست. دواتریش لیبیا لە حەفتاکاندا دەکاتە کۆماری.
سەردەمی موعەمەرقەزافی دیوەکانی شۆڕش کوژران. ناوەندێکی ناتەبا بۆ رۆحی دیموکراسی و پێشکەوتن رەخسا.گیانی پێکەوەیی مردو تەواوی پێکهاتەو زمان و زاراوەو کەلتوری جیاواز سڕانەوە. بۆیە هەموو رەوتەئیسلامییەکان بە نهێنی و ئاشکرا کاریاندەکرد بۆ برەودانبە فیکرو ئایدیای مەزهەبی و موعەمەریش رێگەی بۆتەختکردبوون. تەنانەت شۆفڵی دایە ئەو زیندانانەی کە هەزاران توندڕەوی تێدا بەندبوون و هەمویانی ئازادکردن. بۆیە هەر ئەم ئیسلامیانە بوون کە سەری موعەمەر قەزافییان پانکردەوە.ئێستەیش لە هەشت ساڵی پاش رووداوی راپەڕینی لیبیا.دەستی هەرێمی و نێودەوڵەتی گەمەیەکی گەورەی ترسناک لەو وڵاتەدا دەکەن.حکومەتی نیشتیمانی فایز سەراج، بەتەواوی لەژێر فشاری هێزێکە کە ناوی خۆی ناوە نیشتیمانی و لە رۆژهەڵاتی لیبیاوە دەستی ناوەتە بینەقاقای تەڕابلوس. خەلیفە حەفتەر، جنی سیاسەت، جەندرمەی کوشتوبڕی ئیسلامییەکان. پاڵەوانی خستنی دەسەڵاتی پاشایەتی کە نزیکەی پەنجا ساڵ پێش ئێستە ڕۆڵی بووە. ئەو موعەمەر قەزافی کردە رابەری شۆڕش،دواتر بویە فەرماندەو سەرکردایەتی جەنگی کرد دژ بەچاد. دەیانجار زیندانی کراوەو گیراوەو زامداربووە.چەندین کەتنی سیاسی و خیانەتی لێبینراوە. لەهەموو کایەیەکدا قسەی هەبووە. لەبواری پەروەردەوعروبەو چی و چی رۆڵی گەورەی دیوە. ئەو بۆخۆی لەگەڵ ئیسرائیلدا تۆکمەو تەیارەو پەیوەندی بەهێزە، بەڵام لەناوەندە میدیاییەکان و رایگشتی عەرەبیدا بە دژە ئیسرائیل ناسراوە.
حەفتەر لە ئێستادا وا تێبینی دەکرێ کە رۆژ لە دوای رۆژ لە ئاستی نێونەتەوەیدا حسابی زیاتری بۆدەکرێ. ئەو هۆزە ئازاو چاونەترسەکانی لیبیای لەگەڵە. بیرە نەوتەکان بەشێکیان لای ئەوەو دژی لیبیایەکی نەرمونیانی دوور لە رەنگوبۆی قەزافییە. خەڵکی تۆراو لە ئەجێندای ئیسلامگەرای توندڕەو بۆنی خۆیان کردووە بە خەلیفە حەفتەرەوە.
بۆیە لە ئێستادا لیبییەکان هاوشێوەی سوریا، بەهاری عەرەبی بووە مایەی خاپوربونی وڵاتەکەیان. ئەوان وەک تونس و جەزائیرو میسر نەیانتوانی گۆڕانکاریی بکەن، حەفتەر دەیەوێ ببێتە سیسی میسرو جڵەوی شۆڕش لای ئەوبێت. هاوکارانی ئیمارات و میسریشی لەپشتەو گەرەکیانە هەژمونی ئیسلامگەرا وەک چۆن لە سودان و میسر نەما بەوجۆرەیش لە لیبیادا ببڕێنەوە. بۆیە لە ئێستادا ئەو خەونی شۆڕشگێڕییەی کە خەڵکی لیبیا جاڕیان بۆدابوو، بووەتە فیلمو تەختەیەکی شانۆ،کە دنیایەک کارەکتەری موعەماو میزاجیی سیاسیی بەرەو هەڵدێری دەبەن، جگەلەوەیش داعش بۆخۆی وەکو ناوەندی توندڕەوی ئاینی ئەفریقا لە لیبیادا خۆی مەڵاسداوەو ئایندەیەکی مسۆگەری کەوتنی لیبیا لەسەر لەئێوارەوە دیارە. بۆیە ململانێی وڵاتانی عەرەبی، ململانێی چادو سنوروگەلێ وڵاتی ئەفریقی، ململانێی عروبەو ئیسرائیل، ململانێی سەلەفی و ئیخوان، ململانێی ئەمریکاو سێبەرەکانی سەر بەڕوسیا، ململانێی ئیتنی و ئایدیۆلۆژی، سەرباری هەمووی کۆنەقینی خێڵەکی و پرسی مەوادی هۆشبەرو بازرگانی دەرمان و مرۆڤ و زێڕ بە شاراوەیی و لەلایەن باندەکانەوە لەگەڵ میسر، خراپی کەرتی خۆراکو بەروەردەو نوقمبونی وڵات لە قەرز، بڵاوبونەوەی بێکاری و نەداری و نەخۆشیی. لیبیا وەک یەمەنی ئەفریقا وێنا دەکات.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شیكاری سەربازیی: كەركوك‌ و ئەوەی دەتوانرا رزگار بكرێ

پەیڤێک ماوەیەکی زۆرە قسەوباسی بێ مانا و ناڕەوا لە بارەی ...