سەرەکی » ئابووری » چی هەڕەشە لە ئابووریی جیهان دەكات؟

چی هەڕەشە لە ئابووریی جیهان دەكات؟

فەیسەل عەلی*

ئێستا بەشێوەیەكی بەرفراوان باس لە قەبارەی قەرزی جیهانی، هەڵئاوسانی كورتهێنانی ئەمریكا، قەیرانێكی گەورەی دارایی بەڕێوەیە، بەڵام خەوشی سەرەكی ئەو شرۆڤەو گفتوگۆیانەی سەبارەت بەو پرسانە دەكرێن، ئەوەیە كە سەرچاوەكەی زانستی ئابووریی مەنهەجییە، ئەو چەمك‌و تێهەڵكێشانەی كە ئەمڕۆ بە ئەستەم پێشبینی كاركردنیان دەكرێت، لەبەر ئەوە ترس دادت دەگرێت ئەگەر هاتوو خوێندنەوەت بۆ قەرزی جیهانی لە میانی خوێندنەوەی كتێبە مەنهەجییەكانی ئابوورییەوە بێت، لەوەیە ئەم پرسیارە بكرێت، جیهان لە كوێ ئەو هەموو پارەیە دەهێنێت تا ئەو هەموو قەرزە بداتەوە؟ وەڵامەكە ئەوەیە هیچ دڵەڕاوكێیەك سەبارەت بە ئاڵۆگۆڕی كاڵاو خزمەتگوزاری نییە لەسایەی ئەو هەموو قەرزە كەڵەكە بووەوە، بەڵكو لەگەڵ زیادبوونی قەرزەكاندا ئەویش زیاد دەكات، بەڵام لە ئەمڕۆدا ئابووریی جیهان پێویستی بە تێڕوانینی تەواو نوێ هەیە، ترس‌و دڵەڕاوكی لەدوو پرسی تردایە، ئەوانیش جەنگ‌و بڕینی خەتی ئەنتەرنێتە، ئەگەر مەترسی جەنگ ئاشكرایە لەسەر ئاڵوگۆڕی كاڵاو خزمەتگوزاری، ئەی كێشەی بڕینی ئەنتەرنێت لە چیدایە؟

خزمەتگوزارییەكانی ئەنتەرنێت
سیستمی دارایی جیهان بەشێوەیەكی بنەڕەتی پشتی بە خزمەتگوزارییەكانی تەكنەلۆجیاو پەیوەندییكردن بەستوە، ئەو گشتگیرە داراییەی هەموو دەوڵەتێك بە ئامانجی گرتووە، بە مانای توانای سیستمی داراییەكەی‌و خزمەتگوزارییە بانكییەكەی دێت تا بە هەموو تاكەكانی دەوڵەت بگات، ئەمە هەرگیز بەدی نەدەهات ئەگەر پێشكەوتنی پەیوەندیی كردن نەبایە، بەتایبەتیش خزمەتگوزارییەكانی ئەنتەرنێت، لەمەو لەوانیتریش گرنگتر، گۆڕینی نەختە لە كاغەز (كاش) بۆ ژمارەی ئەلكترۆنییە، هەموو ئەو بەرهەمەی كە فەرمانبەرێك یان كرێكارێك پێی هەڵدەستێت، بە ئاسانی لەڕێی تۆڕەكانی ئەنتەرنێتەوە بۆ ژمارەی ئەلكترۆنی دەگۆڕێت، كەسەكان دەتوانن بە ئاسانی لێوەی هەر كاڵایەكیان بوێ بیكڕن، یان بیانەوێ بیكەنە هەر دراوێكی تر لەم جیهانە بە ئاسانی بۆیان جێبەجێ دەبێت، بەمە توانای ئابووری لە بەرهەمهێنانی ژمارەی ئەلكترۆنی چیتر بە پرسی توانای دەوڵەت لە چاپدانی نەختی كاغەزییەوە نەبەستراوەتەوە، بەڵكو بە توانای دەوڵەت كە دۆزینەوەی رێگەیەكی دڵنیاكار بۆ بەرهەمهێنانی ژمارەی ئەلكترۆنییەوە پەیوەستە. بۆ تێگەیشتن، گریمان لە دەوڵەتێكدا كاری رۆژانەی كەسێك بەهاكەی دەكاتە ١٠٠ یەكەی دراوی ئەو دەوڵەتە، هەر لەگەڵ پێشكەشكردنی كارەكەیدا ئەو كەسە شایستەی ئەو بڕە پارەیە، حكومەتیش لە شێوەی پارەی كاغەز بە كەسەكەی دا، ئەو دەتوانێ بیداتە كەسانی تر، هەروەها دەشتوانێ نیوەی ئەو پارەیەی وەك سپاردە لە بانكێكی بازرگانی دابنێت. بانكە بازرگانییەكەیش بەپێی سیستمەكەی دەتوانی ئەو (٥٠) یەكەیە بە قەرز بە كەسانی تر بدات، ئەمەیە پێی دەڵێین بەرهەمهێنانی پارە، چونكە ئەو بڕە پارەیە لە بازاڕ بوو بە (١٥٠) یەكە، (٥٠) یەكەی لای خودی كەسەكە مایەوە، (٥٠) یەكەشی لە بانكدایە، بە چەكێك (٥٠) یەكەی بە قەرز بە كەسێكی تر دا.

هیچ بڕە پارەیەك ئاڵووێری پێنەكراوە
تێبیی دەكرێ كە بانك پارەیەكی بۆ بازاڕ بەو جۆرە بەرهەمهێنا، بەڵام كاغەزی بەرهەم نەهێنا، پارەكە لەڕێی ئیئتمانەوە بووە (١٥٠) یەكە، بەڵام ئەوەی هەیە تەنها (١٠٠) یەكەیە، بەڵام ئەگەر كەسەكە لەپڕا بڕیاریدا بێتەوە بۆ بانك‌و داوای گێڕانەوەی هەموو پارەكەی بكاتەوە، دەبێ بانكەكە ئیفلاسبوونی خۆی رابگەیەنێت، چونكە پێشتر ئەو پارەیەی بە قەرز بە كەسێكی تر داوە، یان ئەوەتا پەنا بباتە بەر دەوڵەت یان هەر بانكێكی تر بۆ ئەوەی بڕەی بۆ قەرز بكات، لەم ژینگەیەدا زۆر لە دڵەڕاوكێدا دەبین چونكە پارەی كاغەزمان نییە بۆ گێڕانەوەی قەرزەكە، ئەم حاڵی بانكەكان بوو بەر لەوەی ژمارەی ئەلكترۆنی لە بانكەكاندا دەربكەون.
با بێنەوە لای باسەكەی خۆمان، كەسێك لای دەوڵەت كار دەكات، لەبەرامبەردا حكومەت پارەكەی بە ژمارەی ئەلكترۆنی پێدا، واتە حكومەت چیتر پارەی كاشی ناداتێ، بەڵكو تەنیا ژمارەیەك (١٠٠) وەك نمونەكەی پێشوو، ئەو كەسە دەتوانێ لەڕێی شاشەی كۆمپیوتەرەكەی، مۆبایلەكەی لە ماڵەوە لەسەر كار، لە میانی ئامێرەكانی بانكەكان بڕە پارەكەی خۆی بە ئەلكترۆنی ببینێت، دەتوانێ وەك ژمارە بۆ كڕینی ئەوەی پێویستی پێی دەبێت بەكاری بهێنێت، هەروەها بانكیش دەتوانێ وەك ژمارە بە قەرز بە كەسێكی تری بدات، وەك نمونەیەكی پێشوو (٥٠) یەكە، بەمە كۆمەڵكە بووە خاوەنی (١٥٠) ژمارە، لێرەوە هەمان پرسیار دەكەینەوە، ئایا ئەگەر ئەو كەسە لە ناكاو هات بۆ بانك‌و داوای هەر (١٠٠) ژمارەكەی خۆی كردەوە، ئەوا بانك یەكسەر بەبێ ئەوەی پەنا بۆ كەس ببات دەیگێڕێتەوە، هەرچەندە ئەو (٥٠) ژمارەكەی تری بە قەرز داوە، ئەوكات بانك ناچار نییە ئیفلاسبوونی خۆی رابگەیەنێت، یان قەرزی بۆ بكات. پرسیاری گرنگ لێرەدا، ئایا بە راستی بانكە قەرزارمە بە كاغەز یان دەتوانێ رەتی بكاتەوە، چونكە من تەنیا ژمارەم داوەتێ نەك كاغەز؟ هەندێك جار دەچینە بانك بۆ ئەوەی بڕێكی زۆری پارە بە كاش وەربگرین‌و بانكیش ئامادە نییە یەكسەر ئەو بڕە پارەیەت بداتێ. بەشێوەیەكی نامۆ ئیشەكە روونە، بانك بە (٥٠) ژمارەی لە ژمارەكانی منەوە بەرهەمهێنا، چیتر ئەو ژمارانە بە یەكەوە پەیوەست نین، ئەگەر بەدوای پرسیارەكەدا بچین، ئایا بانك دەتوانێ لە سیستمێكی داخراودا، بە هەر هۆكارێك بێت بەبێ ئەوەی لە بەرامبەریدا ژمارەیەكی تر هەبێت، ژمارە بەرهەم بهێنێت؟ بە نمونە، ئایا بانك دەتوانێ بڵێ دامەزراوەیەك یان كۆمپانیایەك یان كەسێك بڕێكی ئێجگار زۆی پارەی سپاردە كردووە لای، بەڵام بانك ئەو لایەنەی پارەكەی سپاردە كردووە دەزانێ كە پارەكەی لە دەرەوەی خولی حساباتی بانك بەكارناهێنرێت، كە ئەو ژمارە (بڕە پارە سپاردراوە) بۆ پڕۆسەی قەرزدانەوەیەك یان بزاوتی حسابێتل یان قەبەكردنی بەهای شتێك لە ناو بانكەكە بەكاردەهێنرێت، هەروەها هەمان بڕ جارێكیتر بۆ سڕینەوەی مایەیەكی تر بەكاردەهێنرێت، یان دشێ لەنێوان دوو بانكی ناو سیستمێكی داخراو بە ئامانجی قەبەكردن یان گواستنەوەی پشكێكی یان قەرزێك لە (١) بۆ (٢) بەكاربهێنرێت، بەشێوەیەك وەك ئەوەی هیچ پەیوەندییەك لە نێوانیاندا نەبێت، بەڵام لە راستیدا، هیچ بڕە پارەیەك ئاڵووێری پێنەكراوە. ئایا بە كردەوە دەكرێ كاڵایەك لە نێوان دوو لایەندا لە میانی ژمارەكان بگوێزرێتەوە كە لە نێوانیاندا بەرهەمی دەهێنن؟.

جیهان دەكەوێتە فەوزایەكی ئێجگار گەورەی بانكییەوە
جارێكی تر دەگەڕێنەوە سەر باسەكەمان، كەسێك بە چەند سەعاتێك كاركردن چەند ژمارەیەكی ئەلكترۆنی پێدرا، بەدەر لەوەی ئەو كەسە كەسێكی ئاساییە یان كۆمپانیایەكە، حكومەت چۆن ئەو ژمارانەی بەرهەمهێنا؟ ئەگەر بەردەوام بەو رێگەیە بەدوای ئەو پرسیارەدا بچین، خۆت لە گێژاوێكی جیهانیدا دەبینیتەوە، ئەمڕۆ ژمارەكان بەپێی كتێبەكانی مەنهەجی بە رێگەیەكی زۆر ترسناك‌و ناڕوون بەرهەم دەهێنرێن، هەموو پرسەكە پەیوەستە بە ئامێرێكی كۆمپیوتەرەوە، ئەگەر كێبڵەكانی پچڕان جیهان دەكەوێتە فەوزایەكی ئێجگار گەورەی بانكییەوە، لەناكاو هەموو كاڵاكان بە بڕێكی زۆر بەبێ ئامرازێكی ئاڵووێر كە جێی متمانە بێت، كەس نازانێت چ سیناریۆیەكی ترسناك روو دەدات.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دراوی دڵـنیاكەر و تـارمـایـی داچـوونـی ئـابـووری

فەیسەل عەلی* مەترسییەكانی روودانی بێبازاڕی ئابووریی جیهانی فراوان روو لە ...