سەرەکی » ئاراستە » گه‌شتێك به‌ واره‌كانی‌ كۆچه‌ریاندا

ئاوایی چیا چه‌رمووی ناو جاف

گه‌شتێك به‌ واره‌كانی‌ كۆچه‌ریاندا

به‌رچنه‌یه‌ك له‌ ره‌زه‌كانی‌ مێژووی‌ جاف

هه‌ر له‌به‌ره‌ به‌یانی مێژووه‌وه‌ مرۆڤ به‌كۆمه‌ڵ ژیاوه‌، به‌هۆی هه‌ڕڕه‌شه‌كانی‌ سروشت «ئاگر، بروسكه‌، لافاو، به‌فر»و ئاژه‌ڵی دڕنده‌، له‌هه‌مان كاتدا بۆ ده‌سته‌وایی ئه‌مه‌ یه‌كه‌م هه‌نگاوی‌ مرۆڤ بووه‌ به‌ره‌و پێكهێنانی‌ تیره‌و هۆزو ئێل و خێڵ و دواتریش (نه‌ته‌وه‌)، كه‌ له‌زمان و خوێن و خاك هاوبه‌شن. گه‌له‌ زاگرۆسییه‌كان به‌و مانایه‌، له‌چیاكان هاتونه‌ته‌ پێده‌شت و سه‌ر ڕووبارو چه‌ماوو كشتوكاڵیان دۆزیوه‌ته‌وه‌و نیشته‌جێبوون. نه‌ته‌وه‌ی كورد یه‌كێكه‌ له‌هه‌ره‌ نه‌ته‌وه‌ ڕه‌سه‌ن و دێرین و مه‌زنه‌كانی‌ گه‌له‌ زاگرۆسییه‌كان، له‌قۆناغه‌كانی‌ مێژووداو بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی‌ هێرشه‌كانی‌ دوژمنان، هۆز هۆز له‌ناوچه‌كانی‌ كوردستانی‌ نیشتمان كۆبوونه‌ته‌وه‌ و یه‌كیانگرتووه‌ و دواتریش نه‌ته‌وه‌یان پێكهێناوه‌، ئه‌مه‌ش له‌سه‌ده‌ی‌ (8)ی پ.ز ڕووی داوه‌. «دیاكۆپاشا» سه‌ركرده‌یه‌كی دیاری‌ كورده‌ پاشماوه‌كانی‌ «سۆمه‌ری‌» كه‌ كوردبوون و بۆ یه‌كه‌مجار له‌مێژوودا «نوسین»یان داهێناو نه‌وه‌كانی‌ لۆلۆیه‌كان و گۆتییه‌كان و كاشییه‌كان و میتانی‌ و سوباری‌ و نایری ‌و ئۆرارتۆ، نه‌ته‌وه‌ی‌ «ماد»ی یه‌ك پێگرتن. له‌به‌ر ڕۆشنایی شارستانییه‌تی سۆمه‌رییه‌كانی باپیرانی كورد له‌هه‌زاره‌ی‌ سێیه‌می پ.ز كه‌ شارو گوندیان دروست كردبوو، نوسین و یاسای ژیانیان داڕشتبوو «یاسای ئۆرنامۆ»و شارستانییه‌تی كشتوكاڵی گه‌شه‌كردوویان دامه‌زراندبوو، له‌ناوچه‌ی‌ میدیا كه‌ نیشتمانی‌ گه‌وره‌ی‌ «مادای‌» ئاری‌ بوو، «دیاكۆ» له‌شه‌ش هۆزی گه‌وره‌ی‌ كورد (BOUSSI) و (PARETA KNOI)و (STROUNATE)و (MAGOI) و (ARIZANTOI)و (BODLOI) به‌زمانی‌ میدی هاوبه‌ش و نیشتمانێكی هاوبه‌شس سه‌رده‌می‌ گۆتییه‌كان هه‌تا ئێستای كوردستان. ده‌وڵه‌تی‌ مه‌زنی‌ «ماد»ی پێكهێناو شاری‌ «ئه‌گباتان»هه‌مه‌دانی‌ ئێستای به‌پایته‌ختێكی قایم و توندوتۆڵ كرد. له‌ساڵی (837 پ.ز) ووڵاتی‌ «پارسۆا»ی كورد له‌چیاكانی‌ كوردستان شێوازێكی فیدراڵی بوو، (27) میرو سه‌رپه‌رشتیاری‌ (27) ویلایه‌تی كوردستان بووه‌، له‌و ساڵه‌شدا (سه‌ی ناسر)ی سێیه‌م پاشای ئاشورییه‌كان هێرشێكی به‌ربڵاویان كردۆته‌سه‌ر ووڵاتی‌ ماد هه‌تا ساڵی (612 پ.ز) ئاشوورییه‌كان دژایه‌تی یه‌كه‌م ده‌وڵه‌تی‌ كوردییان كردووه‌، هه‌تا ئه‌و مێژووه‌و دواتر له‌ته‌ك بابلیه‌كان هاوپه‌یمانیان به‌ستووه‌و شاری‌ نه‌ینه‌وای‌ پایته‌ختی ئاشووریان گرتووه‌و بۆ هه‌تا هه‌تا ئاشوریان له‌ناو بردووه‌، هه‌تا خیانه‌تی فارسه‌كان كه‌ له‌ساڵی (553 پ.ز)ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ كوردیه‌ له‌ناو ده‌چێ له‌وێ ڕۆژێوه‌، ئێستاشی له‌سه‌ر بێت ئه‌م نه‌ته‌وه‌ مه‌زنه‌ گه‌وره‌یه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست دیله‌و خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسی سه‌ربه‌خۆو ده‌وڵه‌تی‌ خۆی نییه‌.لێره‌وه‌ هه‌ست به‌ جوڵه‌و بزواندنی‌ تیره‌و هۆزه‌كانی‌ كورد ده‌كه‌ین له‌ڕۆژگارو قۆناغه‌كانی‌ مێژوودا ئێلی گه‌وره‌ی‌ جاف كه‌ له‌به‌شی ڕۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان و باشووری‌ كوردستان ئاماده‌یی زۆرو گه‌وره‌یان هه‌یه‌، له‌پاشماوه‌كانی‌ (ماد)ن، پایته‌خته‌كه‌یان شاری‌ (جوانڕۆ)ی شیرین و ئازیزی كوردانه‌، له‌ساڵی (1114)ی كۆچی (زاهیر به‌گ كوڕی یار ئه‌حمه‌د به‌گ كوڕی سه‌یفوڵڵا به‌گ) به‌خۆو (400) خانه‌واده‌ی‌ جاف كه‌ به‌شێكیان ڕۆغزایی بووه‌، هاتونه‌ته‌ (بانی خێڵان)و ده‌م ڕوباری‌ سیروانی‌ كورد، له‌سه‌رده‌می (سوڵتان مورادی چواره‌م) ئیمپراتۆری عوسمانلی داگیركه‌رو زاڵم، كاتێ (به‌غدا)ی له‌ساڵی (1638)و (1639) داگیركردووه‌، ژماره‌یه‌ك پیاوی مێرخاس و جوامێرو عه‌گیدی جافی به‌شدار پێكردووه‌، له‌وێ ئازایه‌تی بێ وێنه‌ نیشان ده‌ده‌ن‌و ناویان ده‌نێن جافی مورادی/ باشووری‌ كوردستان. تیره‌كانی‌ جافی مورادی بریتیت له‌»مه‌كایه‌ڵی شه‌ش ئه‌نگوست، شاتری‌، ڕۆغزایی، ته‌رخانی‌، باشكی، چنگنی، هارونی، ورده‌ شاتری، گڵاڵی، سه‌یانی، كه‌ماڵه‌یی، نه‌ورۆڵی، یه‌زدان په‌خشی، وه‌ڵی، نه‌ژوێنی، مه‌سۆیی، مامۆیی، شێخ سمایلی، سۆفی وه‌نی‌، تاوگۆزی، میراوه‌لی، پشت ماڵه‌، ئه‌مه‌ڵه‌، ئیسایی، بیسه‌ری‌، ته‌لان، یه‌سوجانی‌، چوچانی، قه‌ویله‌یی، تیله‌كۆ، سمایل عوزێری، جافه‌ڕه‌شكه‌». (ئه‌لی ڕۆغزاده‌ سه‌رخێڵ و مه‌زنه‌ پیاوی جاف بووگه‌، خاوه‌نی‌ حه‌وت كوڕی جوامێرو مێرخاس بووه‌).. «ڕه‌سوڵ محه‌مه‌د تۆفیق براوه‌ل» كوڕی پیاوی میرخاس و گه‌وره‌ پیاو حه‌مه‌ی‌ تۆفیقی براوه‌ل كه‌ برا گه‌وره‌ی‌ شاوه‌یسی بووه‌. ئێستا حه‌مه‌ ڕه‌سوڵی كوڕی براگه‌وره‌و سه‌رخێڵی شاوه‌یسی یه‌. به‌گوندستانی‌ «كوردستانی‌ نوێ»ی ئازیزی ڕاگه‌یاند: برا دڵشاد «ئه‌لی ڕۆغزا» پیاو ماقوڵ و سه‌رخێڵ بووه‌، حه‌وت كوڕی جوامێری له‌پاش به‌جێ ماوه‌، كوڕه‌كانی‌ «حه‌مه‌ جانی‌»و «وه‌یس وه‌یس»و «شاوه‌یس»و «سمایل»و «سه‌رحه‌و»و «زۆراو (شه‌ڕه‌)»و «ڕۆغزاد»ن كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌مانه‌ ئێستا تیره‌ی‌ گه‌وره‌ گه‌وره‌ی‌ له‌پاش به‌جێ ماون، ڕۆغزایی له‌ڕۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان زیاتر له‌»15» گونده‌ له‌گه‌رمیانی خۆمان «35» گوند له‌شاره‌زوور «11» گوندو له‌قه‌راغ «8» گوندو پێنجوێن «3» گوندو ده‌ربه‌ندیخان «3» گوندو پێواز «14» گوندو سه‌نگاو «5» گوند ده‌ژین. پێوبێژم، حه‌ه‌ی‌ تۆفیقی براوه‌ل سه‌رۆك‌و براگه‌وره‌و مێرخاسی (24) ئاوایی بووه‌ له‌م گه‌رمیانه‌، كاتێ ئه‌نفال كریاین، دوژمنی به‌عس به‌»حه‌مه‌ی‌ تۆفیقی براوه‌ل»ی گوت: خۆت‌و ماڵ و منداڵت پارێزراون وه‌ره‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ناو ئه‌نفال كراوه‌كان، باوكم گوتی: ئه‌ی‌ هۆزو تیره‌و قه‌ومه‌كه‌م؟ دوژمن پێی ووت: ئه‌وان ته‌واو، باوكم گوتی: منه‌ت بارتان نابم، وه‌كو قه‌ومه‌كه‌م ئه‌بم و لێره‌ ناڕۆم مه‌رگم پێش مه‌رگیانه‌ جێیان ناهێڵم.

چیای چه‌رموو و سه‌ره‌قه‌ڵه‌مێكی مێژوو
«مامه‌لی حه‌مه‌ئه‌مین ئه‌حمه‌د مراوه‌یسی» ڕیش چه‌رمی ئاواییه‌، به‌گوندستانی‌ گوی: هۆزو تیره‌ی‌ ئێمه‌ «مراد وه‌یسی» كه‌ برای «شاوه‌یس»و كوڕی ئه‌لی رۆغزاد بوون، له‌جوانڕۆوه‌ له‌ته‌ك زاهیر به‌گ هاتوینه‌سه‌ ئه‌م مه‌مله‌كه‌ته‌، واره‌مان داناوه‌ بۆ زوسان، واره‌ی‌ ئه‌ولكه‌ریم و واره‌ی‌ دۆڵه‌ درێژو واره‌ی‌ ژورین، دوو واره‌ی‌ زوسانه‌و واره‌ی‌ ئه‌لی، ئێستاش شوێنه‌واریان ماوه‌ وه‌به‌ردو قوڕ كریاوه‌، بۆ مێگه‌ل و ڕانه‌كانیان، (زنج) یان دروست كردووه‌، (زه‌ل)یان بڕیوه‌ و ژاڵه‌یان داوه‌ وه‌ ملیاو وه‌به‌سته‌ك به‌ستویانه‌، قه‌ڕه‌میان بڕیوه‌ و ناویانه‌ته‌ بانی، ئه‌م ناوچه‌یه‌ دێرینه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می زه‌رده‌شتییه‌كان، (باوه‌نور) به‌خۆی پیاوێكی زه‌رده‌شتی بووه‌، لێره‌ش شارێكی گه‌وره‌ی‌ شارستان و پێشكه‌وتوو بووگه‌، هه‌ر له‌م سه‌ر «چه‌م مامران» هه‌تا «زه‌رده‌لیكاو و له‌وانه‌و باوه‌نویر» هه‌زاران گۆزه‌ی‌ پڕ له‌ئێسك و پروسك دۆزراونه‌ته‌وه‌، قه‌ڵایه‌ك هه‌یه‌ له‌ئاوایی چیا چه‌رموو، (شاخه‌ سپی) به‌به‌ردی گه‌وره‌ و گا به‌ردی سپی دروست كراوه‌، شوێنه‌واره‌كه‌ی‌ ماوه‌، (رۆسته‌م حه‌مه‌ومین ئه‌حمه‌د مراووه‌یسی) برا گه‌وره‌ی‌ ئاوایی چیا چه‌رموو هه‌ڵی دایه‌و له‌و باره‌یه‌وه‌ زانیاری به‌خشییه‌ گوندستان و گوتی: ئێستا «كه‌لار» و «هه‌ڵه‌وجه‌» دوو پایته‌ختی دیاری‌ هۆزی گه‌وره‌ی‌ جافن، كه‌لار پایته‌ختی ئێمه‌یه‌، له‌ساڵ (1800) به‌ دواوه‌ «هۆزی گه‌وه‌ری‌ كورد گێژ» دروستیان كردگه‌ ئه‌وان له‌ «كه‌لاره‌ده‌شت» كرماشانی كوردستانی‌ ئازیزی رۆژهه‌ڵاته‌وه‌هاتوون، ئێره‌شیان به‌ناوی‌ زێدی ڕه‌سه‌نی خۆیان ناوزه‌د كردووه‌، به‌مه‌رسومی كۆماری‌ ژماره‌ (137) له‌ 28/2/ 1970 كه‌لار كراوه‌ به‌قه‌زایه‌ك سه‌ربه‌ شاری‌ كه‌ركوكی كورد. بێینه‌وه‌سه‌ر ئاوایی چیا چه‌رموو پێشتر سه‌ر وه‌ ناحیه‌ی‌ «پێباز» بوین، ئێستا سه‌ربه‌ ناحیه‌ی‌ «شێخ ته‌ویلین». له‌ساڵی (1961) ئاواییه‌كه‌مان بووبه‌ دوو كوته‌وه‌، چیا چه‌رمووی كه‌لاره‌و ئه‌مه‌ی ئێستا تیایا ده‌ژین، باوباپیرانمان لێره‌ بوون، ئه‌وان گه‌رمیان و كوێستانیان كردووه‌، كه‌ دنیا گه‌رم ده‌بوو، ئاوایی ئێمه‌ به‌فه‌رمانده‌یی ئه‌حمه‌د مرادوه‌یس «گا» بار ده‌كرا، ڕه‌ش ده‌واری‌ (6)و (7) هه‌ستون، خێڵ به‌ره‌و ژوور له‌ «كه‌لی په‌یكوڵی»ه‌وه‌ ده‌چونه‌ «مه‌ریوان»، وه‌ له‌وه‌ڕخۆری ده‌ڕۆیشتن، پایز په‌ڵه‌ی‌ ده‌دا خێڵ به‌ره‌و خوار ده‌هاته‌وه‌ بۆ واره‌كانیان، ئه‌و ده‌مانه‌ (جاف خه‌له‌ی‌ نه‌وه‌شاندووه‌) چونكه‌ فریای فه‌لاحه‌ت نه‌كه‌وتووه‌، مامه‌یه‌ك باوكم بوو ناوی‌ «ڕه‌سوڵ» بوو له‌ساڵ (1957) له‌شار كفری‌ ڕادێونێكی سه‌ند پێیان ده‌گوت (كه‌رو جاش) زۆرمان پێ سه‌یر بوو، «مه‌لا قایر»ێ بوو، ژن وه‌ ژنی كردبوو له‌یه‌ل باوه‌لێم، له‌ساڵ (1955) قوتابخانه‌ی‌ كرده‌وه‌ لێره‌، له‌خانوویه‌ قوڕ، كه‌نیشك و كوڕ پێكه‌وه‌، ده‌مانخوێند.

په‌چه‌ڕان و بێری
له‌ (چه‌م مامران) و (چه‌م كه‌ڵوه‌ سارد) په‌چه‌ ڕان بوو، ڕۆژی دوو جاران (بێری) ده‌كرا، چێشته‌نگاو و فێنكی عه‌سر، «سه‌رگوڵ محه‌مه‌د شاسوار» خه‌ڵك ته‌په‌ ڕووسه‌ له‌ بنار زه‌رده‌، وه‌ نه‌ریت ژن وه‌ ژن هاتۆته‌ (چیا چه‌رموگ)، ئه‌و به‌ گوندستانی‌ گوت: قازان گه‌وره‌ گه‌وره‌ شیرمان تێ ده‌كرد، ده‌مان پاڵاوت، ده‌چوین له‌و هه‌ردانه‌، «كه‌وه‌له‌»مان ده‌هێنا بۆ بن (كارو به‌رخ)، ئه‌وجا وه‌كۆڵ داری‌ ته‌ڕو ژاڵه‌مان خڕ ده‌كرده‌وه‌، بۆناو ته‌نوور بۆ كولێره‌و نانی‌ به‌یانیانی شوان و گاوان و چێوار و سه‌پان و وه‌رزێر، مه‌قاڵه‌مان له‌ قوڕ دروست ده‌كرد كون كون ده‌كریاو پشقلمان تێ ده‌هاوێشت بۆ چایی، كه‌نوی قوڕمان بی كاكه‌ دڵه‌، دوو هۆڕ ئاردمان تێ ده‌كرد، زۆپای قوڕمان ده‌كرد كوانومان بۆ ده‌كرد. میمی ئامینه‌ خه‌ڵك كورده‌میری حه‌مه‌ی‌ سڵه‌مانه‌ هه‌وێی تات سه‌رگوڵه‌، ئه‌ویش هه‌ڵی دایه‌و گوتی منیش قسان ده‌كه‌م، لێره‌ كاك دڵشاد ته‌ون كریاوه‌، خه‌سوم خوا لێی خۆش بێ، ئه‌مڕۆی له‌هه‌مو ڕۆژێ خۆشتر بێ به‌ناوی‌ «دوورسه‌ ڕۆوسه‌» بی. ته‌ونی‌ ده‌كرد، كۆڵه‌كه‌ ته‌ونی‌ هه‌ڵده‌به‌ست، كه‌لكیتی بوو، (به‌ن)یان هه‌ڵ ده‌خست، خوێ دان، هۆڕ، گوریس، هه‌گبه‌، ڕه‌شكه‌، كڵێم ی دروست ده‌كرد، خه‌سووم وه‌ستای‌ «كه‌نوو» و «ته‌نور»و «مه‌قاڵه‌»و «زۆپه‌» بی، فێری «خوێ ڕێز»ی كردین، له‌بان به‌رد له‌و هه‌ردانه‌ خوێی (مه‌مله‌حه‌)مان ده‌دایه‌ (په‌ز) چونكه‌ زۆر پێویسته‌ خوێ بدرێ وه‌حه‌یوان، ئه‌وجا فێری مه‌ڕ بڕینه‌وه‌ی‌ كردین، وه‌ (هه‌ورێن) یان (برینگ) مه‌ڕ ده‌بڕینه‌وه‌ له‌سه‌ره‌تای‌ مانگی «گوڵان» سێ پای هه‌ڵواسینی مه‌شكه‌و ده‌سته‌دوومان دروست ده‌كرد له‌گه‌ڵ (مه‌شكه‌ی‌ گاوه‌سی) و (مه‌شكه‌ی‌ مێوه‌سی)و (بزنه‌وه‌سی).

چیا چه‌رموو و ژیان
سامان حاجی ڕۆسه‌م ڕۆغزایی ئه‌نجومه‌نی‌ ئاوایی چیا چه‌رمگه‌ ئه‌و به‌ گوندستانی‌ ڕاگه‌یاند: ئاوایی چیا چه‌رمو كه‌رتی‌ كشتوكاڵی ژماره‌ (47)ه‌و به‌سه‌ر (11) جوتیار گرێبه‌ست كریاوه‌، هه‌ر جوتیارێ (76) دۆنم زه‌وی پشتاوی‌ هه‌یه‌ (دێمی). (1000) هه‌زار دۆنم زه‌ویمان شیاوه‌ بۆ چاندن، نزیكه‌ی‌ (3) سێ هه‌زار دۆنم له‌وه‌ڕگاو شاخه‌ڵان و گردۆڵكه‌شمان هه‌یه‌، دوو چه‌م وه‌لامانا گوزه‌ر ده‌كات «چه‌م مامران _ له‌ته‌په‌ گه‌روس و زه‌ردلیكاو دێ» له‌یه‌ل «چه‌م كه‌ڵوه‌سارد) له‌ئاوایی توڕكه‌ی‌ شێخه‌و سوره‌وه‌ دێ له‌(قوله‌ی‌ مامران ده‌گه‌نه‌ یه‌ك و له‌وێش به‌نداوێكیان بۆ دروست كردون).
ئه‌مساڵ زیاتر له‌(10) تۆن تۆم وه‌شێنراوه‌ خوا بیكاته‌ قسمه‌ت (80 بۆ 90) تۆن ده‌دورینه‌وه‌، چوار مێگه‌ل له‌ئاواییه‌، ( 3 ) هه‌زار سه‌ر مه‌ڕو (60) گاو گۆل هه‌یه‌. له‌ساڵی 1976 كۆپته‌ری‌ ڕژێمی داگیركه‌ری‌ به‌عسی عه‌ره‌بی نیشته‌وه‌، باوه‌لێم و باوكمیان له‌ته‌ك (40) گوندنشین گرت، ئه‌شكه‌نجه‌ی‌ زۆریان دابوون له‌مله‌ی‌ وه‌لی هه‌یه‌ر باوه‌لێم و (6) گوندنشین شه‌هید كران، (8) شه‌هید و (8) ئه‌نفال كراومان هه‌یه‌، سارداو حه‌سه‌ن و (2) منداڵی / داده‌ سه‌عده‌و (4) منداڵی ئه‌نفال كراون، هێزی پشتگیریمان بوو، ئێستا (20) پێشمه‌رگه‌مان له‌ڕیززه‌كانی‌ (ی. ن. ك) هه‌یه‌ له‌شه‌ڕه‌كانی‌ دژ به‌ چه‌ته‌و جه‌رده‌كانی‌ (داعش) به‌شداریمان كرد له‌زۆر له‌ به‌ره‌كان و تابمێنین، له‌قوتابخانه‌كه‌ی‌ «مامی‌ ڕه‌حمه‌تی‌» پێشمه‌رگه‌ی‌ كوردو كوردستان ده‌بین.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*