سەرەکی » زانست » ئابووری گلۆبالیزم دیموکراتی دەکوژێنێتەوە

ئابووری گلۆبالیزم دیموکراتی دەکوژێنێتەوە

د. مه‌دیحه‌ سۆفی*

(بەشى سێیەم)
توێژینەوە ئابووری و ڕامیاری و ئیکۆلۆژی و جیۆگرافی و هەموو پێشبینیەکانیتر، لەسەر ئاستی جیهاندا لەخۆڕا ناکرێن، ئەو ڕاپۆڕتانەی کە کورتەی توێژینەوەکانن، یا دەرئەنجامی توێژینەوەکان دەخەنەڕوو، بۆ نمونە ڕاپۆڕتەکانی ناتۆ یا سەنتەری توێژینەوەی ئاشتی لە ستۆکهۆڵم یا سەنتەری وزەی جیهانی، هەر هەموویان ئەوە دەردەخەن کە شەڕی ئایندە یا باشتر وایە بڵێین شەڕی ئێستای جیهان لەسەر سامان و دەرامەتی سروشتیە بە تایبەت وزە ( نەوت و غاز )، وەکو ئەوەی لە سوریا دەیبینین، ئەمە ده‌رئه‌نجامانه‌ به‌ گشتی هه‌ر سێ چەمکی ئابووری و نایەکسانی و گلۆبالیزم پێکەوە گرێ دەدا.
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی کۆمەڵێ ناوەند و ڕێکخراو هەن کە کاریان ئەوەیە، ڕێگەچارە، بۆ گرفتە نێودەوڵەتیەکان بە گشتگیری بدۆزنەوە و لەسەر ئاستی جیهاندا بێ لایەنانە یەكلای بکەنەوە، وەکو پێناسە وا پێناسە دەکرێن کە بێ لایەنن و بەیەك دووری و بۆچوون لە گەڵ هەموو وڵاتێك کار دەکەن و یارمەتی و بڕیار دەدەن و سیاسەتێکی دیموکراتیانە پەیڕەو دەکەن، لەو ڕێکخراوە نێودەوڵەتیانە بۆ نمونە ڕێکخراوی بانکی دراوی نێودەوڵەتی، ڕێکخراوی دادگای نێودەوڵەتی و ڕێکخراوی ئابووری و گەشەپێدان OECD، ناتۆ ، ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی و چەند ڕێکخراوێکی دیکە، ئەم ڕێکخراوانە بودجەی خۆیان هەیە بەڵام بودجەی ناتۆ لەسەر ئاستی جیهان زۆرترینی بەردەکەوێ، وه‌لێ ئه‌گه‌ر به‌ وردبینی له‌و ڕێکخراوانه‌ ورد ببیته‌وه‌، ده‌رده‌که‌وێ که‌ بڕیاره‌کانیان سه‌ربه‌خۆ نین و ده‌نگه‌کانیان هه‌میشه‌ پاڵپشتی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی خۆیانه‌، که‌ ده‌کرێ تێبینی زۆری له‌سه‌ر بکرێ.
ئەمریکا هەر بە تەنها بۆ بەکارخستنی فابریك و بەرهەمهێنان و داهێنان و مانەوەی لە ڕیزبەندی یەکەمی کێبڕکێی جیهانیدا، پێویستی بە بڕی چارەکی وزەی هەموو جیهان هەیە، بە خستنەڕووی ئەم ڕاستیە لەلایەکەوە دەردەکەوێ ئەم وڵاتە زلهێزە چ کاریگەری و ڕۆڵێکی هەیە و دەیبێ، لەسەر هەڵسوڕانی سیاسەتی وزە لە جیهاندا و لە لایەکیتریشەوە چۆن کار دەکات بۆ پلاندانان بەرامبەر کەمکردنەوەی هەیبەت و هەیمەنە و پێگەی نێودەوڵەتی ڕوسیا بۆ بەکاربردنی وزەکەی بەتایبەت غازی سروشتی، هەر بۆیە لە پاش هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت زۆربەی وڵاتەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا لە یەکێتی ئەوروپا و لە ساڵی ٢٠٠٤ دا لە ناتۆ وەرگیران و بەشێك لە کەناری دەریای ڕەش بەر یەکێتی ئەوروپا کەوت و شەڕێکی کورت لە ساڵی ٢٠٠٨ دا لە نیوان روسیا و جۆرجیا ڕوویدا.
کاتێ ئەمریکا پەرێزی خۆی لە هەموو جیهاندا پاك دەکاتەوە و ڕێگای پەڕینەوەی وزە بۆ خۆی چۆل دەکات، خۆیشی دەکاتە چەتری نیودەوڵەتی، ئه‌وسا دەسەڵاتی بەرەو بڕیارەکانی ڕێکخراوە نێودەوڵەتیەکانیش درێژ دەکات، لەوانە دادگای نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، به‌ڵام تا که‌ی ده‌توانێ ئه‌و کاره‌ بکات، له‌ کاتکدا چین بووه‌ته‌ ئه‌گه‌ری ڕکابه‌رێکی سه‌رکه‌وتوو!
بۆیە تەنها ڕێگا بۆ بەردەوامی ئەجندای هەر وڵاتیك، توانا مرۆییەکانی خۆیەتی، ئەو توانا مرۆییەی کە لە باشوری کوردستاندا، هیچ شوێنێکی لە پلانی فەرمانڕەواییدا نیە، لە شۆڕشی ڕۆژئاوای کوردستاندا، بەردەوام ئەمریکا بە پێی بەرژەوەندی خۆی لەگەڵ تورکیا، کڕین و فرۆشتن بە شۆڕشی ڕۆژئاواوە دەکات، بەڵام شۆڕشەکەی ناکوژێتەوە، چونکە پشتبەستوو بە ئیڕادە و هێڵی خۆیانن، لە باشور تەواو سیاسەتی ئاکەپەیە، هیچ بڕیارێکی لەژێر سایەی بەرژەوەندی نەتەوەیی و جەماوەریدا نیە بۆیە نەك دۆڕاون، بەڵکو مێژووش پێش ڕووداوەکان دەرئەنجامە دۆڕاوەکانی تۆمار ده‌کات، چونکه‌ ده‌وڵه‌تی ڕه‌یعی بێ به‌رهه‌م ده‌بێت و ده‌بێته‌ کۆلۆنیالی ده‌وڵه‌ته‌کانیتر.
ئوباما لە میانەی گەشتەکەی بۆ ئەوروپا، و بۆ ماڵئاواییکردن لە سەرۆکی وڵاتانی ئەوروپا، لە ١٦/١١/٢٠١٦ لەکاتی قسەکردنیدا بۆ خەڵکی یونان، بەهۆی ئەو قەیرانە ئابووریەی چەند ساڵە تووشی ئەو وڵاتە بووە، وتی : دیموکراتی گەورەترە لە فەرمانڕه‌وایی تاکەکەس، پاشان وتی: چەمکی دیموکراتی لە بنەڕەتدا لە سەر خاکی یۆنان لەدایك بوو، ئابووریش تەنها کۆڵەکەی پەیڕەوکردنی دیموکراتیە، پاشان وتی: له‌ ئێستادا گلۆبالیزم نایەکسانی لەگەڵ خۆیدا هاوپێچ کردووە.
بەڵام چەمکی دیموکراتی لەگەڵ چەمکەکانی ( ئابووری گلۆبالیزم ) لە یەك بۆتەدا بەیەك ناخۆن.
ئەم چەند وتەیەی ئوباما، کورتەی پێناسەیه‌کی ڕاستی ئەمڕۆی گلۆبالیزمە، کە نە یەکسانی و نەدادپەروەری و نە دیموکراتی لە ژێر سایەیدا چه‌که‌ره‌ ناکه‌ن
له‌ دوابه‌شی ئه‌م بابه‌ته‌دا، ده‌رئه‌نجامه‌کانی ڕه‌وشی ئه‌مڕۆی سیاسه‌تی ئابووری شی ده‌که‌ینه‌وه‌.

دەرئەنجامەکان ( بۆ بەشی داهاتوو )

ئەم لاپەڕەیە بەهاوکاری و بەشداری رێکخراوی سەوزی ئەوروپی – کوردستانی ئامادە دەکرێت

print

 147 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*