سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » گاڵتە هەمیشە ئازادی بەخشبووە، تەنانەت لە سەردەمی ستالینشدا

گاڵتە هەمیشە ئازادی بەخشبووە، تەنانەت لە سەردەمی ستالینشدا

ستالینیزم. ئەم دەستەواژەیە زۆر شتمان بیردەهێنێتەوە، بەڵام ئاسایی «گاڵتە»مان بیرناهێنێتەوە. ئەم زاراوەیە ئەمڕۆ هاوتایە لەگەڵ كۆنترۆڵی دڕندانە و رەهای حكومەتێك كە بوارێك بۆ ژیانی شاد و بیركردنەوە بە شێوەیەكی دیكە ناهێڵێتەوە. لەگەڵ ئەمەشدا، بەپێی دەفتەری بیرەوەرییەكان و یاداشتە بێشومارەكان و تەنانەت ئەرشیفەكانی خودی حكومەت، تەنانەت لە زەمانی حكومەتی خوێنڕێژی ستالین و ژیانی تۆقێنەر لە ئۆردۆگای بێگار یان كاری زۆرەملێ كە بە (گولاگ) ناودەبران، خەڵكی سۆڤیەت سەبارەت بە ژیانی خۆیان سەرقاڵی گاڵتە و نوكتە بوون.

جۆناسان واترلۆ

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

دیسان پێشكەشە بە دكتۆر شێركۆ عەبدوڵڵا

هەتا هەشتاكانی سەدەی بیست، نوكتەی سیاسی دەربارەی یەكێتیی سۆڤیەت ئەوەندە سەرتاپاگیربوو كە تەنانەت رۆناڵد ریگانی سەرۆكی ئەمریكاش حەزی لە گێڕانەوەی نوكتەكان بوو. بەڵام پەنجا ساڵ پێش ئەوە، لە ژێر سایەی حكومەتی دڕندانەی ستالیندا، گاڵتەپێكردن و نوكتەگێڕانەوە لەسەر سەرانی یەكێتیی سۆڤیەت، بۆ خەڵكی ئاسایی مەترسی دەسگیركردنی لەدوابوو لەلایەن دەزگای ئاسایشی ناوخۆی سۆڤیەتەوە كە ناوی (NKVD) بوو.
ئەمڕۆ ئیتر دەزانین خەڵكی سۆڤیەت هەرچەندە لە ماڵەوە، لە شەمەندەفەردا و لەبەردەمی غەریبەكاندا، لە كارگەكاندا، بەردەوام ناچاربوون دڵسۆزیی رەهای خۆیان بۆ ئایدیاكانی سۆڤیەت نیشان بدەن، تەنانەت لەو شوێنانەشدا نوكتەی وایان دەگێڕایەوە كە متمانەی سیستمەكە و خودی ستالینیشی لەكەدار دەكرد.

نوكتە لەسەر ستالین
(بۆریس ئۆرمەن)، كرێكاری كارگەیەكی شیرینی، نموونەی یەكێك لەو هەڵوێستانە باس دەكات. ساڵی (1937) وێڕای ئەوەی كە لافاوی پاكسازیی گەورەی ستالین هەموو وڵاتەكەی گرتبۆوە، (ئۆرمەن) لە كاتی دانانی چادا لە كافتریا ئەم نوكتەیەی بۆ هاوكارەكەی گێڕایەوە:
رۆژێكیان ستالین چوو مەلە بكات هێندەی نەمابوو بخنكێت. لادێیەك لەوێوە تێدەپەڕی، خۆی فڕێدایە ئاوەكەوە و ستالینی رزگار كرد. ستالین لە كابرای پرسی چ پاداشتێكی دەوێت. كابرای لادێی تێگەیشت چ كەسێكی رزگار كردووە، دەستی كرد بە گریان و وتی: «هیچم ناوێت! تەنیا بە كەس مەڵێ من تۆم رزگار كردووە!»
گێڕانەوەی نوكتەیەكی ئاوا زۆر بە ئاسانی لەوانەبوو دە ساڵ ژیان لە ئۆردوگاكانی بێگاردا بۆ گێڕەرەوەكەی مسۆگەر بكات-ئەو شوێنەی كە تیایدا ئەوەندە ئیشی قورسیان بە زیندانییەكان دەكرد تا دەمرد- دیارە ئۆرمەن-یش هەمان شتی بەسەرهات! ناكۆكی سەیر لەوەدابوو كە سەركوتكردنی رژێمەكەی ستالین نەبووە هۆی لەناوبردنی نوكتەكان، بەڵكو تەنیا روخساری نوكتەكانی گۆڕی و ئیتر نوكتەگێڕانەوە بۆ دامركاندنەوەی فشار و تەحەمولكردنی واقیعی پڕ ئازار و لە گۆڕان نەهاتوو بەكاردەهێنرا. بەجۆرێك كە میخائیل گۆرباچۆڤی سەرۆكی سۆڤیەت پاشان باسی دەكات، تەنانەت لە ناخۆشترین كات و ساتیشدا «گاڵتە هەمیشە ئازادی بەخشبووە.»
لەگەڵ ئەوەشدا، بە پێچەوانەی ئەو هەموو كاردانەوە زاڵمانەیەوە، پەیوەندی رژێمی سۆڤیەت لەگەڵ گەمە و گاڵتە لەوە ئاڵۆزترە كە ئێمە ئاسایی لە شاكارەكانی وەكو (1984)ی جۆرج ئۆریل و (ئەرخەبیلی گولاگ-The Gulag Archipelago)ی ئەلكساندەر سولجنیتسیندا-فێری بووین.
بەلشەفیكەكان سەبارەت بە نوكتە سیاسییەكان زۆر بەدگومان بوون، پێش دەسەڵاتگرتنە دەست لە ساڵی 1917دا، وەكو چەكێكی كاریگەر لە خەباتی خۆیاندا دژی رژێمی قەیسەری بەكاریان دەهێنا. سەرانی سۆڤیەت دوای پێگە قایمكردنی خۆیان، بە وریاییەوە بڕیاریاندا سوود لە گاڵتە وەربگرن بۆ رەواییدان بە رژێمە تازەكەیان. هەربۆیە گۆڤاری تەنزی وەكو (كرۆكۆدایل) بڵاوبۆوە بۆ ئەوەی دوژمنانی سیستمەكە لە ناوەوە و دەرەوە، بدرێنە بەر نەشتەری تەنز. تەنز تەنیا ئەگەر لە خزمەتی ئامانجەكانی شۆڕشدا بووایە، سوودبەخش و قابیلی قبووڵ بوو: هەروەكو یەكێك لە ئەندامانی ئەنجومەنی نووسەرانی سۆڤیەت لە ساڵی 1934دا گوتویەتی: «ئەركی كۆمیدیای سۆڤیەت ئەوەیە دوژمنانی رژێم بە پێكەنین بكوژێت و دڵسۆزانی رژێم بە پێكەنین چاك بكات.»

نوكتە و مۆدێرنیزەكردن
لەگەڵ ئەوەشدا، هەرچەندە زۆر لە خەڵكی یەكێتی سۆڤیەت بەو تەنزە حكومیانە كەمێك ئارام دەبوونەوە، بەڵام هیچ كاتێ دەسەڵاتداران نەیاندەتوانی لە سەرەوە گەمە و گاڵتە كۆنترۆڵ بكەن. دواجار لە كۆڕی یاراندا- كە لەوانەشە بە ڤۆدكا كەمێك سەریان گەرم بووبێت- مەحاڵ بوو گوێ بە خەتە سوورەكانی رژێم بدەن، هەربۆیە كۆمەڵێ شتی وەكو ژمارەی پڕ زیادەڕەویی بەرهەمهێنان، بڵاوبوونەوەی گەندەڵیی، ناكۆكی توندی نێوان بەڵێنە درەوشاوەكانی رژێم و واقیعی خۆڵەمێشی و پڕئازار كە هەموو رۆژێك رووبەڕووی خەڵكی ئاسایی دەبوونەوە، هەمیشە مایەی گاڵتەپێكردن بوون.
بۆ نموونە ئەم نوكتە رەشەی میخائیل فیداتۆڤ لەبەرچاو بگرن سەبارەت بە ئەنجامەكانی بە پیشەسازیكردنی شێتانەی ستالین:
لادێییەك دەچێتە مۆسكۆ لە سەركردەی بەلشەفیك میخائیل كالینین دەپرسێت بۆچی ئەوەندە بە خێرایی خەریكن هەمووشتێك مۆدێرنیزە دەكەن؟ كالینین دەیباتە بەردەم پەنجەرەیەك و شەمەندەفەرێكی نیشاندەدات كە خەریكە تێپەڕدەبێت، دەڵێت: «سەیركە ئەگەر ئێستا یەك دەرزەن شەمەندەفەرمان هەبێت، دوای پێنج ساڵ سەدان شەمەندەفەرمان دەبێت.» كابرای لادێی گەڕایەوە بۆ كێڵگە سوسیالیستییەكەی و هاوڕێكانی لێی كۆبوونەوە و لێیان پرسی لە سەردانەكەیدا فێری چی بووە؟ ئەویش سەیری چواردەوری خۆی دەكات و ئاماژە بۆ گۆڕستانی ناوچەكە دەكات و دەڵێت: «سەیركەن، ئەگەر ئێستا یەك دەرزەن گۆڕمان لەوێدا هەیە دوای پێنج ساڵ، هەزاران گۆڕمان لەوێدا دەبێت.!»
ئەم نوكتانە بۆ ساتێ خەڵكیان دەهێنایە پێكەنین و ترسە وێرانكەرەكەیانی دادەمركاندەوە و یارمەتی دەدان بۆ ئەوەی باری قورسی ژیان لە نێوان خۆیاندا دابەش بكەن. بەڵام لە سییەكانی سەدەی بیستدا پارانۆیا-(شێتیی مەزنیی)ی رژێم زیاتر بوو و نوكتە گێڕانەوە بوو بە مەسەلەیەكی ترسناكتر لە رابردوو. لەگەڵ هەڕەشەی روودانی شەڕدا لە ئەوروپا، ترس و تۆقین لە پیلان و وێرانكاریی پیشەسازیی سۆڤیەتی تەنییەوە.

نوكتەش بوو بە خیانەت!
لە ئەنجامدا هەر نوكتەیەك كە گاڵتەی بە سیستمی سیاسی سۆڤیەت بكردایە، یەكسەر بە خیانەت لە قەڵەم دەدرا. لە ناوەڕاستی سییەكان بەدواوە، رژێم گاڵتە یان كۆمیدیای سیاسی وەكو ڤایرۆسێكی ترسناك لە قەڵەم دەدا كە دەكرا لە هەموو شادەمارەكانی وڵاتدا بڵاوبێتەوە. بەپێی فەرمانێك كە مارتی (1935) دەرچووە، گێڕانەوەی نوكتەی سیاسی وەكو دزەپێكردنی نهێنییەكانی حكومەت بە هەنگاوێكی ترسناك لە قەڵەم دەدرا- لە راستیدا ئەوەندە ترسناك و ساری بوو كە تەنانەت لە بەڵگەنامەی دادگاكانیشدا تۆمار نەدەكرا و تەنیا ئەندامە دڵسۆز و پایەبەرزەكانی حكومەت كە بە (ئەپاراتچیكەكان) ناودەبران دەیانتوانی بزانن ئەو نوكتانە چین. تەنانەت هەندێ جار نوكتە گێڕەرەوەكان بەبێ ئەوەی نوكتەكانیان لە دادگا تۆمار بكرێت، دادگایی دەكران.
خەڵكی ئاسایی نەیاندەتوانی لەگەڵ پارانۆیای رژێمدا هەنگاو هەڵگرن. لە ساڵی (1932)دا نوكتەی سیاسی زیاتر مەسەلەیەكی بڵح و ناشیرین بوو تا ترسناك، كرێكارێكی رێگای ئاسن بە ناوی (پاڤێڵ گادلۆڤ) نوكتەیەكی ئاسایی سەبارەت بە فاشیزم و كۆمۆنیزم گێڕایەوە و هیچ كێشەیەكی بۆ دروست نەبوو، بەڵام پێنج ساڵ دوای ئەوە هەمان نوكتە وەكو ئاماژەیەكی دوژمنایەتی بەرامبەر بە رژێم لێكدرایەوە و بە حەوت ساڵ ژیان لە ئۆردوگای كاری زۆرەملێ حوكم درا.

نوكتە دەگێڕمەوە كەواتە من هەم
ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ پێشینەی (دادپەروەریی) و بمانەوێ ئەو مەسەلەیە بە شتێكی ئەمڕۆ بچوێنین، وەكو ئەوە وایە كەسێك دە ساڵ پێش ئێستا لە رووی خێرخوازییەوە قسەیەكی هەلەق و مەلەقی لە تویتەردا نووسیبێت و ئێستا دوای دە ساڵ ئەو قسەیە ببێتە هۆی ئەوەی پیشەكەی لە دەست بدات و لە رووی كۆمەڵایەتییەوە تێكبشكێت. هەڵبەتە ئەمە زۆر لە ژیان لە گولاگدا جیاوازە، بەڵام هەردووكیان یەك بنەمایان هەیە.
بەڵام سەرانی سۆڤیەت- وەكو زۆر لە ئێمە- سەبارەت بە ماهیەتی گاڵتە یان كۆمیدیا و رۆڵی لە ژیانی مرۆڤدا، تووشی بەدحاڵیبوون ببوون. نوكتە گێڕانەوە بە مانای ئیدانەكردن یان پشتیوانیكردنی شتێك نییە. ئاسایی گاڵتە یارمەتی خەڵك دەدات بۆ ئەوەی بە ئاماژەكردن بۆ وەزعی سەخت یان پڕئازاری ژیانیان، باشتر تەحەمولی بكەن و هەست بە گەمژەیی یان لاوازیی یان گۆشەگیریی نەكەن. لە راستیدا، ئەو شتەی كە رژێمی ستالین لێی تێنەگەیشت ئەوە بوو كە گاڵتە و نوكتە دەیتوانی فشاری سەر ژیانی خەڵك دابمركێنێتەوە و لە كۆتاییدا ببێتە هۆی ئەوەی هەمان ئەو ئیشەی لە خەڵكی دەویست بیكەن، یانی ئارامبە و بەردەوامبە.
كاتێ نوكتە دەگێڕینەوە، ئاسایی ئەو بیر و بۆچوونانە تێست دەكەین، كە لێیان دڵنیا نین. نوكتە، دەشێ لای هەمووان پەسەند بێت یان پەسەند نەبێت، بە هەرحاڵ شتێكی زۆڵانەیە و دەبێتە مایەی گەڕان و پشكنین. زۆربەی ئەو نوكتەبازانەی لە سییەكانی سەدەی نۆزدەدا، دەسگیركران، هەر بەڕاستی لەبەرئەوەی بە (تاوانی) گاڵتە، بە دوژمنی حكومەت دادگایی دەكران، سەریان سوڕمابوو. لە زۆر حاڵەتدا، خەڵكی تەنیا بۆ ئەوەی ئەودیوی پڕوپاگەندە ببینین و واقیعی تاڵ كەشف بكەن و رەخنە لە واقیعی پڕ دڵەڕاوكێ و قابیلی تێنەگەیشتنیان بگرن، نوكتەیان دەگێڕایەوە. لە دنیایەكدا كە یەكڕەنگی لەگەڵ مێگەلدا بە زۆرە و درۆ نابڕێتەوە، تەنانەت یەك چڕنوقی ئاسایی تەنزئامێزیش دەتوانێت ئەوە بە یادی خەڵك بهێنێتەوە كە «نوكتە دەگێڕمەوە كەواتە من هەم.»
ئێمە لە تاریكترین بارودۆخیشدا پێدەكەنین، نەك لەبەرئەوەی كە پێكەنین بارودۆخمان دەگۆڕێت، بەڵكو لەبەرئەوەی هەستمان سەبارەت بە بارودۆخ دەگۆڕێت. نوكتە هەرگیز یەك مانای نییە، چیرۆكی شاراوەی گاڵتەی سیاسیش لە حكومەتی ستالیندا، زۆر ئاڵۆزتربوو لە ململانێی سادەی نێوان سەركوتكردن و بەرگرییكردن.

سەرچاوە: nebesht.com

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*