سەرەکی » زانست » بەرەو وزەی دووبارە ( وزەی سەوز )

بەرەو وزەی دووبارە ( وزەی سەوز )

د. مه‌دیحه‌ سۆفی*

جیهان لە گۆڕاندایە، ئەم گۆڕانەش لە داهاتوودا بە پێی بوونی بڕی وزە ئاست و شێوازێکی نوێ بەخۆیەوە دەبینێ، لە ئێستادا ئەوەی دەسەڵاتی دیاریکردووە ئابووریە، ئەوەی ئابووری بەهێزکردووە وزەیە، ئەوەی وزەی لە ژێر دەسەڵاتدا بێت کورسی حوکمی مسۆگەر کردووە، ئەوەی کورسی فەرمانڕەواییش مسۆگەر دەکات، ئاستی دادپەروەری فەرانڕەواییەکەی دەردەخات، بە شێوازی فەرمانڕەواییەکەیشی دەردەکەوێ، کە ئایا دەتوانێ وەلائی جەماوەر مسۆگەر بکات یا نا، ئایا دەتوانێ ئاسایشی نیشتیمانی لە ڕیگەی دابینکردنی ئاسایشی ئاو و خۆراك و پێداویستیە سەرەکییەکان بۆ خەڵك دابین بکات یا نا؟
دەسەڵاتی نەوت و گاز، دەسەڵاتێکی ئابووری – سیاسی ئەوەندە ڕەها دەبەخشێتە سیاسەتمەدارەکان کە دەتوانن کۆمپانیا زەبەلاحەکان هاوبەشی ئەو دەسەڵاتە بکەن، بۆیە لە ئێستادا کۆمپانیا گەورەکان بە پشتیوانی تەکنەلۆژیا و زانستی نوێ بەردەوام لە گەڕان و پشکنینن بەدوای مەزەندەی بوونی نەوت و گاز، بۆ نمونە لە سەهۆڵبەندانی باکوردا و بە هۆی گەرمبوونەوەی گۆی زەوی و توانەوەی بەستەڵەکەکان، لە گەڕاندان بە دوای دۆزینەوەی وزەی یەدەگ، لەهەندێ شوێندا برێکی زۆریان پەی پێبردووە. تەنانەت وڵاتانی سنووری سەهۆڵبەندانی باکور لە کێشەی دیاریکردنی سنوورەکانی خۆیانن لە قوڵایی ئەو جەمسەری سەهۆڵبەندانەدا، لە ساڵی ٢٠٠٧ دا ڕوسیا بەشێکی زۆری ڕوبەری ئەو سەهۆڵبەندانەی، کە لە بوونی وزە تیایدا دڵنیابوو، کردە درێژکراوەی ڕوبەرە ئاویەکەی خۆی و ئاڵای ڕوسیای لە چەقی بندینەکەدا جێگیر کرد، کە زۆر زیاتر لەو ڕوبەرە ئاویە بوو کە یاسای نێودەوڵەتی ڕێگەی پێدابوو.
توێژینەوەکان هۆشداری ئەوە دەدەن، کە ئەو وزەیەی لە ئێستادا هەیە لە جیهاندا ئەگەری ئەوەی هەیە کە بەشی چل ساڵیتر دەکات، لەهەمان کاتدا ئەوەش دەڵێن کە تەکنەلۆژیاش لە برەودایە و شێوازی دۆزینەوە و دەرهێنانیش لە گۆڕاندایە و ئەگەری ئەوە هەیە پشکنین و دۆزینەوە لە ئاستێکی پێشکەوتووتردا چاڵەنەوت و گازی دیکە بدۆزرێتەوە و ئەو مەودای چل ساڵە درێژخایەنتر بێت لەوەی خەمڵێنراوە.
سامانی سروشتی لە هەر وڵاتێکدا بێت سامانێکی گشتی و دەوڵەتیە، واتە موڵكی تاك و دەسەڵات نیە، بەڵکو موڵکی حکومەتە و دەبێ داهاتەکەی بڕژێتە گەنجینەی دەوڵەتەوە، لەوێوە لە خزمەتی پێداویستی گەل و نیشتیماندا بێت، بە پێچەوانەوە لە زۆربەی زۆری ئەو وڵاتانەی خاوەن سامانی سروشتین بەتایبەتی نەوت و گاز، نەیانتوانیوە پێداویستی کۆمەڵگاکەیان لە بوارە جیاجیاکاندا هاوتا بکەن و فەرمانڕەواییەکی دیموکراتیانە پەیڕەو بکەن، لە کاتێکدا هەموو تاکێك مافی لەو گەنجینەیەی وڵاتدا هەیە، لەو وڵاتانەدا ئەو گەنجینەیە وەکو مافی دەسەڵات قۆرخ دەکرێ، وزە دەبێتە دەسەڵاتی ئابووری و ئەویش دەبێتە دەسەڵاتێکی سیاسی ڕەهای وا کە زیاتر شێواز و ئاکاری کۆمپانیای هەیە وەك لەوەی دەوڵەت بێت.
وزە دەسەڵاتە، بەڵام دەسەڵاتێکی هەمیشەیی نیە، بە بنبڕبوونی وزە دەسەڵاتیش بنبڕ دەبێ، بۆیە دەبێ ئێمە هەنگاوێکی نوێ بدۆزینەوە کە بۆ گەل ببێتە دەسەڵاتێکی هەمیشەیی و کۆتایی نەیات، ئەویش بە گەڕانەوەیە بەرەو سروشت، بە سود وەرگرتنە لەو هەموو داهاتە هەمیشەییەی هەرگیز کۆتایی نایات، ئەویش وزەی دوبارەیە، یا وزەی سەوز کە بریتیە لە وزەی با، وزەی خۆر، وزەی ئاو، وزەی تەنی بایۆلۆژی و وزەی گەرمی ژێر زەوی، لە ساڵی ٢٠١٨ دا چین یەکەمین وڵات بوو لەبەرهەمهێنانی وزەی دوبارە، ئینجا ئەمریکا و بەڕازیل و ئەڵمانیا و هیندستان لە ڕیزبەندی پاش وڵاتی چینن.
وزه‌ی دوباره‌ ئه‌و وزه‌ سروشتیه‌یه‌ که‌ سه‌رچاوه‌که‌ی بنبڕ نابێت وه‌کو وزه‌ی با، خۆر، ئاو، تەنی بایۆلۆژی و وزه‌ی گه‌رمی ژێر زه‌وی، ده‌کرێ به‌ ته‌کنیکێکی گونجاو بتوانرێ بۆ به‌رهه‌مهێنانی گه‌رمی یا کاره‌با سودی لێوه‌ربگیررێ بێ ئەوەی ژینگە پیس بکات و بێ ئەوەی تێچووی زۆری هەبێت، باشوری کوردستان نزیکه‌ی سی ساڵه‌ به‌ده‌ست که‌می کاره‌باوه‌ ده‌ناڵێنێ، چەندەها زانکۆ و په‌یمانگه‌ی تێدا هه‌ڵتۆقیوه‌، چه‌نده‌ها تێزی ماسته‌ر و دکتۆرای تێدا ته‌واو ده‌کرێ، ئه‌ی ئه‌و توێژینه‌وانه‌ له‌ ناوه‌ندی بارودۆخی ئه‌و نیشتیمانه‌وه‌ هه‌ڵناهێنجێنرێ؟ پێداویستیەکانی خەڵك توێژینەوەی لەسەر ناکرێ؟ بارودۆخی ژیاری خەڵك شی ناکرێتەوە؟ خۆ ده‌توانرێ بەدواداچوون له‌ باره‌ی که‌موکورتیه‌کانی کۆمه‌ڵگاوه‌ بکرێ و هه‌نگاوی بچوك تاقیبکرێته‌وه‌، بەڵام دەوڵەت لە دەست دەوڵەت نیە، گەنجینە و سامان و داهات و پلان لە ژێر چەتری کۆمپانیای بازرگانی و مامەڵەکردنە، بۆیە به‌گه‌ڕخستنی توانای سروشت و ده‌ستکه‌وتنی وزه‌ی له‌بار و به‌رده‌وام لە خۆر و با و ئاو به‌ تێچووی که‌م، لە ئیستادا ئەرکێکی هەنوکەییە.
له‌ عه‌ره‌بیدا ده‌وترێت ( الحاجة‌ تؤدي الی الاختراع )، ئه‌م سروشته‌ پڕه‌ له‌ داهاتی به‌رده‌وام، پڕه‌ له‌ خواردنی ته‌ندروست، ده‌توانرێ به‌رده‌وام بەتایبەت له‌ تیشکی خۆر و با، وزه‌ به‌رهه‌مبهێنرێ، چ بۆ گه‌رمکردنه‌وه‌ و چ بۆ به‌رهمهێنانی کاره‌با، له‌ پاشه‌ڕۆی ئاژه‌ڵ و پاشماوه‌ی خواردن ده‌توانرێ ده‌ستکه‌وتی زۆرمان له‌ وزه‌ی بایۆلۆژی هه‌بێ، جگه‌ له‌وه‌ی وزه‌ی دوباره‌ خزمه‌تێکی زۆری پاراستنی ژینگه‌ ده‌کات، نه‌ گازی زیانبه‌خشی دووه‌م ئۆکسیدی کاربۆن ده‌خاته‌ نێو هه‌واوه‌، که‌ ڕۆڵی زۆر له‌ قه‌تیسبوونی گه‌رمی تیشکی خۆر و گلدانه‌وه‌ی ده‌بینێ، نه‌ ژینگه‌ پیس ده‌کات، نه‌ خه‌رجی زۆره‌، نه‌ بنبڕده‌بێ و ته‌واو ده‌بێ، چونکه‌ چ خۆر، چ با، چ ئاو، هیچیان له‌ سروشتدا ته‌واو نابن و سامانی هەمیشەیین، پشتبەستن بە خودی مرۆڤ لە چاوەڕوانیکردنی بێ هودە باشترە، پاشان مرۆڤ ده‌توانێ له‌ ماڵه‌که‌ی خۆیدا به‌پێی پێداویستی خۆی به‌رهه‌می بهێنێ، ده‌بێ جه‌ماوه‌ر و خه‌ڵك له‌و سوڕی سڕبوونه‌ ده‌رچن و بچنه‌ نێو به‌ پڕاکتیزه‌کردنی ئه‌و زانسته‌وه‌، خودا سروشتێکی به‌ کۆمه‌ڵێ داهاته‌وه‌ به‌خشیوه‌ به‌ مرۆڤایه‌تی، ده‌توانرێ به‌پێی پێداویستی بۆ خزمه‌تی خۆی بخرێته‌ کاره‌وه‌.
له‌ ئێستادا به‌هۆی کێشه‌ی به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی ئه‌تمۆسفێری گۆی زه‌وی و توانه‌وه‌ی به‌سته‌ڵه‌ك و ترس له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی ئاوی ده‌ریا و سوێربوونی ئاوی ژێر زه‌وی و ئه‌و گۆڕانانه‌ی به‌سه‌ر که‌شوهه‌وا هاتووه‌، که‌ بوونه‌ته‌ هۆی دوباره‌بوونه‌وه‌ی وشکه‌ساڵی و لافاو و سوتانی دارستان و بارانی به‌خوڕی له‌ناکاو، جیهان ڕوو له‌ به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ی دوباره‌یە‌، هه‌تا ده‌توانرێ هەوڵی دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ به‌کارهێنانی نه‌وت و گاز و خه‌ڵوزی به‌رد و وزەی ئەتۆمی زیاتر ده‌بێ و ڕوو له‌ به‌رهه‌مهێنانی وزه‌یه‌کی پاك و خاوێنی وه‌کو وزه‌ی دوباره‌ ده‌کرێ. ئه‌گه‌رچی له‌ وڵاته‌کانی ڕۆژئاوا و به‌تایبه‌تی وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌کان، وابه‌سته‌یی به‌ ده‌ستکه‌وتنی وزه‌وه‌، به‌هۆی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ یه‌کجار زۆره‌ و نائارامی بارودۆخی سیاسی ئه‌و وڵاتانه‌ی خاوه‌ن وزه‌ن، به‌تایبه‌تی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، کاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر هاورده‌کردنی وزه‌ ده‌بێ، بۆیه‌ زۆر جار سه‌رچاوه‌ی هاورده‌کان ده‌گۆڕن یا جۆراوجۆری ده‌که‌ن، تا له‌ کاتی بوونی قه‌یراندا تووشی که‌می وزه‌ نه‌بن، هەر ئەو نائارامییەی وڵاتەکانی خاوەن وزە و فشاری خەڵك بۆ پاراستنی ژینگە و دوورکەوتنەوە لە وزەی تەقلیدی هۆکاری سەرەکی بەرهەمهێنانی وزەی دوبارەن.
کاتێ پلانه‌ نێوخۆیه‌کان له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌وه بۆدابینکردنی وزه‌ی پێویست بۆ خەڵك سه‌رناگرێ، ‌ به‌گه‌ڕخستنی توانا زانستی و پلانه‌ ژینگه‌ییه‌کان بۆ ده‌ستکه‌وتنی وزه‌ی پاك و دوباره،‌ ئه‌وپه‌ڕی لۆژیك دەپێکێ‌، جگە لەوەی ئاماژەیەکی باشی ده‌رخستنی ئاستی هۆشیاری و به‌ئاگایی خه‌ڵکیشه‌، کاتێ جەماوەر لەژێر سەختی ژیانی ڕۆژانەدا دەناڵێنێ، واتە سامانی سروشتی نەبووەتە‌ موڵکی گه‌ل، نابێته‌ سه‌رچاوه‌ی خۆشگوزه‌رانی بۆهاوڵاتی، بۆیه‌ دەبێ ڕێخۆشکردن بۆ خستنه‌ڕووی تواناکانی تاك له‌ داهێنان و تاقیکردنه‌وه‌ی هه‌وڵه‌کان و قۆرخکردنی ئه‌و داهاته‌ سروشتیه، که‌ به‌ شانه‌ی خۆر یا به‌ په‌روانه‌ی با به‌رهه‌م ده‌هێنرێ، ببێتە دەستپێکێکی لەبار و گونجاو بۆ ڕزگارکردنی خەڵك لەو مەینەتی و دڵەڕاوکێ و ئەگەر و نەگەرەی هەموو ژیانی خەڵکی بەرجەستە کردووە، لە بەشەکانی داهاتوودا، باسی یەك بەیەکی وزەی دوبارە دەکەین.

*هاوسەرۆکی ڕێکخراوی سەوزی ئەوروپی – کوردستانی / ئەڵمانیا

print

 122 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*