سەرەکی » وتار » مه‌لا به‌ختیار‌ » داڕمانی ئابوری‌و پێشنیارێك بۆ چارەسەری كاتیی

داڕمانی ئابوری‌و پێشنیارێك بۆ چارەسەری كاتیی

قەیران‌و جیهان
قەیران، یان داڕمانی ئابوری، كارەساتێك نییە تەنها بەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستانی گرتبێتەوە. لەدوای جەنگی یەكەمی جیهانەوە، قەیرانی ئابوری زلهێزەكانی جیهان، تەواوی جیهانی خستە گیروگازەوە. پێش جەنگی دووەم‌و دوای جەنگی دووەمی جیهانیش، جارێكی تر قەیرانێكی جیهانگیر سەریهەڵدایەوە. لەكاتی جەنگی ساردیشدا، رویدایەوە. لەكۆتاییهاتنی جەنگی ساردیشدا، سەرەتا ئەوەی پێیدەگوترا سیستەمی نوێی جیهان (1992-2000) جارێكی تر جیهانی دوچاری قەیران كردەوە. لەدوای جەنگی ساردەوە، سەرمایەداران كەوتنە داڕشتنی فەلسەفەی ئابوری جۆراوجۆر. كتێبەكانی فۆكۆیاما (كۆتاییی مێژوو) و هیمنگوتن (ململانێی شارستانێتیەكان) جەنجاڵییەكی زۆری نایەوە. بەڵام مێژوو نەك بۆ سیستەمی لیبرالیزم كۆتایینەهات، تەنانەت جەمسەری ئابوری‌و سیاسی جۆراوجۆریش سەریانهەڵدا. ململانێی شارستانێتیەكانیش، نەك روینەدا، بەڵكو شارستانێتی رۆژئاواو شارستانێتی رۆژهەڵات‌و دێرین‌و نوێ‌، كەوتنە بەر پەلاماری داعشە شارستانیەت روخێنەرەكان. بۆیە، شارستانێتیەكان هاوپەیمانییان بەست.
دەهەیەك لەمەوبەر، لەسەرەتای سەرهەڵدانی جیهانگیریدا، مەترسیدارترین قەیرانی ئابوری، لەئەمریكاوە سەریهەڵدا، بەشێكی وڵاتانی رۆژئاواو رۆژهەڵاتی ئۆروپای گرتەوە. هەڵیشبەزی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كە تائێستاش ئاسەوارەكەی ماوە. لە دوو رۆژی رابردوودا، عەرەبستانی سعودی، كە رۆژانە (12 ملیۆن بەرمیل) نەوت هەناردە دەكات، نرخی سوتەمەنی بەرزكردەوە. تونسیش هەروەها. لەوان سەیرتر میرنشینە یەكگرتوەكانی عەرەب، كە بە دەوڵەمەندترین وڵاتی ئابوری كەنداوو ناوچەكەش دەزانرێت، لەبەر تەنگوچەڵەمەی ئابوری، باجی لەسەر كاڵاكان‌و كۆمپانیا زەبەلاحەكانی زیادكرد. شانشینی ئوردن، پێنج ساڵیش دەبێت، پەیتا پەیتا، نرخی سوتەمەنی‌و باجی كاڵا زیاد دەكات. مانگی رابردوو ئەمریكا بەو زەبەلاحییەی خۆی، دیسان سیستەمی باجی داڕشتەوە. ئەوەتا دەبینین ئێران، دوای سەرخستنی دانوستاندنی (5+1)یش لەسەر پیتاندن‌و نەپیتاندنی ئەتۆمی‌و دانەوەی بڕێك لەقەرزەكانی، كەچی هەر دوچاری قەیرانی ئابوری هاتوەو بەناچاریی خەڵكەكەشی ئامبازی حكومەت بونەتەوەو داخوازیەكانیشیان بۆ دروشمی سیاسیش هەڵكشاوە.

كەمتەرخەمیی حكومەتەكانی كوردستان
هەرگیز لاریمان لەوە نییە كە حكومەتەكانی كوردستان، هەڵەی سەخت سەختیان كردووە. سەرەنجامی قەیرانی گشتی لەناوچەكەو فشاری سیاسی-ئابوری حكومەتی ناوەندو كەڵەكەبونی هەڵەی حكومەتەكان، كوردستان دوچاری ئەم قەیرانەی ئێستا بۆتەوە. دەستەواژەی تەخشان‌و پەخشان‌و گەندەڵی‌و حكومەتی پسولە، لەساڵی (1998-1999)وە لەكوردستاندا سەریهەڵداوە. هەتا ئێستاش بنەبڕ نەكراوە. بەڵام هەن لەناو كورددا، غەدرێكی مێژوویی دەكەن، كە بەهۆی تەنگوچەڵەمەكانەوە، تەواوی پێشكەوتن‌و دەستكەوتەكان، نادیدە دەگرن. نوسین‌و پروپاگەندەی چەواشە، ساڵەهایە لەناو خەڵكدا وای دەنوێنن، گوایە قەیران‌و گەندەڵی، هەرگیز لەسەر دەستی یەكێتی‌و پارتی چارەسەر ناكرێت. ئەمە لەكاتێكدا، لەلایەن هیچ لایەك‌و هیچ دەوڵەتمەدارێكی پێشوو، یان ناوەند‌و پسپۆڕێكی ئابوری، لەساڵانی رابردوودا، ئەلتەرناتیفێكی سیاسی‌و ئابوری باشتر لەو ئابورییەی ئێستا، وەكو ئەلتەرناتیفێكی سیستەماتیك كە هەموو بوارەكانی ژیان بگرێتەوە، بەتایبەتی ژێرخانی ئابوری، پێشكەش نەكراوە. ئاشكراشە لەكاتی قەیرانی ئابوریدا، رەخنەی سەرپێیی، كێشەكان چارەسەر ناكات‌و دەرگاش دەكاتەوە بۆ زۆربەركێی (مزایدة)ی ئابوری‌و سیاسی. كە ئەمە كێشەكان زیاد دەكات. بەندە، دەمێكە دەڵێم: لەبەرئەوەی بزوتنەوەیەكی بابەتییكرد، وەك ئەلتەرناتیفی سیاسی‌و ئابوری، لەدوای راپەڕینەوە، سەریهەڵنەداوە، بۆیە هەموو جۆرە تەرحێكی لایەنەكان، یان كەسایەتیەكان، تەنها دەچنە قاڵبی چاكسازییەوە. جاروبار لەقاڵبی چاكسازیش دەترازێن‌و رەشبینیی لەناو خەڵكدا زاڵدەكەن. ئەمەش دەبێتە مایەی كێشەو بێشە بۆ هەمو لایەكمان. هێزی ئۆپۆزسیۆن، یان میدیای ئەهلی، هەبن یان نەبن، بەهێز بن یان لاواز بن، چاكسازی بەشێكە لەژیان‌و بنەمایەكە بۆ دەسەڵات. بەڵام كە لە ئاقاری خۆی ترازا، تەنانەت خەباتی مەدەنیش بەلاڕێدا دەبا.

گەڕانەوە بۆ چەند راستییەك
دانانی ژێرخانی ئابوری، گرنگە. چارەسەركردنی تەنگوچەڵەمە ئابوریەكان، بەردەوام گرنگە. سزادانی گەندەڵ‌و كەمتەرخەمەكان، پاككردنەوەی شادەمارەكانی ئابورییە. بەڵام بەداخەوە، كەمتر گوێ لەم جۆرە رەخنانەی هەمولایەكمان گیراوە. من بۆ راستییەكانی مێژوو ناچارم بگەڕێمەوە بۆ هەندێ وێستگەی مێژوویی لەمبارەیەوە.
ساڵی (2004) پسپۆرێكی هاوشارەكەم، ئێستاش لە ئوردن پسپۆری ئابوری كۆمپانیاكانە، بەناوی (جەبار وەفیق) بەبێ‌ بەرامبەر، داوەت كرد، هەڵسەنگاندنێك بۆ كێشە ئابوریەكانی كوردستان بكات. سەردانی مەیدانیی چەند وەزارەتێكی كردو دوای دوو هەفتە، راپۆرتێكی بەزمانی ئینگلیزی‌و عەرەبی، ئامادە كردو بەرزمكردەوە بۆ جەنابی مام جەلال‌و كاك نەوشیروانی خوالێخۆشبو لەگەڵ سەرۆك وەزیرانی ئەوكاتی حكومەتی هەرێمی كوردستان، جەختیكردبوەوە، كە: بەدەستی خۆتان، حكومەتی هەرێمی كوردستان دوچاری نەزیفی ئابوری كردووە. كە سەرەنجام دادەڕوخێن. دوو هۆیشی دیاریكردبوو:
1) دامەزراندنی بێشوماری فەرمانبەرو موچەخۆر (كە ئەوسا نەدەگەیشتە ملیۆنێك كەس).
2) تەخشان‌و پەخشانكردنی ئەرز، بەسەر هەموو كەسێكدا، لەبەر بۆڕبۆڕێنی حزبایەتی، بەبێ‌ وردبونەوە لە زیانە ئابووریەكانی هەڕەمەكیی نیشتەجێبون‌و پرۆژە ئابوریەكان.
بەداخەوە راپۆرتەكە، كرایە قوربانی درێژەپێدانی رقی حزبایەتی.

كوردستان‌و پڵنگەكانی ئاسیا
ساڵی (2005) كۆبونەوەیەك لە ئەنجومەنی وەزیران كرا. مەكتەبی سیاسی یەكێتی‌و پارتی ئامادەی بوون، بەئامادەبونی سەرۆك وەزیران‌و وەزیری دارایی‌و جێگرەكەی (بایز تاڵەبانی‌و شەوكەت شێخ یەزدینی رەحمەتی) باسی كێشەی ئابوری كرایەوە. وەزیری دارایی باسی ئەوەی كرد كە حكومەت، گەیشتۆتە ئاستێك پاشەكەوتی خەڵك‌و كۆمپانیاكان لە بانقەكان، سەرفدەكات‌و توانای دامەزراندنمان نەماوە. بەندە وتم: كوردستان دەوڵەتی سەربەخۆ نییە، ئەگەر بێت‌و بەزوترین كات، سەرفكردنی داهاتی خەڵك‌و كۆمپانیاكان لە بانكەكان رانەگیرێ‌‌و، بیر لە گۆڕینی سیستەمی ئابوری‌و دەستبەرداری دامەزراندنی موچەخۆری بێشومارو بێشوناسی خوێندن، هەروەها راگرتنی تەخشان‌و پەخشانكردنی ئەرز، نەكرێتەوە، كوردستان خراپتر لە وڵاتانی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا، كە پێیاندەگوترا پڵنگە ئابوریەكانی ئاسیا (ئەندەنوسیا، مالیزیا) دوچاری داڕمانی ئابوری دەبێ‌. تەنها وەزیری دارایی‌و جێگرەكەی قسەكانیان قبوڵ كرد. باقی ئامادەبوان تەنها سەریان لەقاند!!

كشانەوەی كۆمپانیای حزب‌و بەرپرسەكان
لەدوای هەڵبژاردنی دوا لیستی هاوبەشی یەكێتی‌و پارتی (2009) رێژەی دەنگی هەردوولا، دابەزی. لەماڵی هەڤاڵ كۆسرەت رەسوڵ لەهەولێر، كۆبونەوەیەكی هاوبەشی یەكێتی‌و پارتی بەسەرپەرشتی مام جەلال‌و كاك مەسعود، كرا. قسەوباس هاتە سەر هۆكارەكانی دابەزینی رێژەی دەنگەكانمان. قسە زۆر كران، بەندە گوتم: قۆرخكردنی هەتاڕادەیەكی بازار، لەلایەن كۆمپانیا رەسمییەكانی یەكێتی‌و پارتی‌و بەرپرسەكانی هەردوولاوە، كاردانەوەی لەناو كۆمپانیاو سەرمایەدارە بێلایەنەكان، خوڵقاندووە. بۆیە هۆیەكی كاریگەری دوركەوتنەوەی رای گشتی لەهەردوو حزب، دەگەڕێتەوە بۆ هەڵەی ئابوری هەردوولا. بۆ ویژدان دەیڵێم، كاك مەسعود، سەلماندی. بەڵام هەتا ئێستاش نە یەكێتی‌و نە پارتی، چارەسەری ئەم كێشەیەمان نەكردووە. حكومەتیش چاوپۆشی لێكردووە. بەڵكو، بنەماڵە دەستڕۆیشتوەكانی هەردوو حزب‌و میرەكانی سیاسەت، بەربەستن لەبەردەم سەرفرازكردنی هاوچەرخی ئابوری ئازادی بازاڕ. دوای ئەوە، وەكو یەكێتی، لەڕێگەی فراكسیۆنی سەوزەوە، باسی سیستەمی سۆسیالی كۆمەڵایەتیمان پێشكەش كرد، هەتا هاوڵاتی ژیانی دەستەبەر‌و فرەموچەخۆریش، چارەسەر بكرێ، هەر هیچ نەكرا.

قەیرانی ئابوری‌و پاشەكەوتی موچە
وا بۆ دوو ساڵ دەچێت، قەیران بینەقاقای ئابوری كوردستانی گرتووە. پار لە كۆبونەوەی دووقۆڵیی یەكێتی‌و پارتی، بیر لە چارەسەر دەكرایەوە. من، پیشنیاری ئەوەم كرد بەزوترین كات حكومەت لیژنەیەك دروست بكات، بۆ دارشتنی بڕیارێك هەرچی موڵكی زیادەڕەویی هەیە، بە قۆناغ بیفرۆشێ‌‌و كەموكوڕییە ئابورییەكان چارەسەر بكات. پێشنیارەكە قبوڵ كرا، بەڵام بەپاساوی نەبونی یاسا لە پەرلەمان، دواخرا. جارێكی تر لەكۆبونەوەی هاوبەشی پارتی‌و یەكێتیدا، هەر باسم كردەوە. دیسان وەكو پێویست وەرنەگیرا. ناچار بوم لەكۆبونەوەی باڵای (16) حزبدا، پێش ریفراندۆم جەختم لەسەر كردەوە، گوێ گیرا، بەڵام هەنگاوی خێراتر نەنرا. دیسان پاساوی پەرلەمان هێنرایەوە. منیش وەڵامم دایەوە كە:
هیچ سەركردەو كاربەدەستێك لە دنیا، وەكو لینین لافی سۆسیالیستی‌و دادپەروەری، لێنەدەدا، كەچی كاتێك پیلانی دەوڵەتە ئیمپریالیستەكان لەسەر روسیای ئۆكتۆبەر هەبوو، گەمارۆی ئابورییان سەپاندنە سەر، لینین ناچار بوو بەرنامەیەكی ئابوری توند، بڕیار لێبدات، هەتا بتوانێت بژێوی خەڵك دابین بكات. بەناوی ئابوری جەنگ. هەر جوتیارێك، لەهەر ناوچەیەكدا، دانەوێڵەی نەدایە بە حكومەت، بە خزمەتكردنی دوژمنانی روسیای دەزانی‌و توندترین سزای دەدا. كاتێك كە لە ساڵی 1921 كرێكارانی پاپۆڕی جەنگیی (كۆرنشتایت) مانیان گرت، لینین رابەری كرێكاران، هێزی ناردە سەریان‌و سەركوتی كردن‌و چەندین كەسی لێكوشتن، چونكە وڵاتەكەی لە مەترسیدا بوو.
ئەم نمونانەم بۆ ئەوە هێنایەوە، هەتا حكومەتی كوردستان، لە بایەخی دەستوبرد دۆزینەوەی نیمچە چارەسەری ئابوری، وردتر ببنەوە. چونكە ئەوكاتەش وتمان: برسێتی رەگی هاری پێوەیەو مەترسی وروژانی خەڵك، لەئارادایەو با نەگاتە ئەوەی حكومەت دەستی بچێتە خوێنی هاوڵاتی!!

پەرلەمان‌و یاسای موڵك فرۆشتن
وا پەرلەمان لە (15/9/2017)وە كاراكراوەتەوە. لەكۆبونەوەكاندا هەڤاڵانی یەكێتی‌و پارتی شایەتن، چەند هەوڵماندا زوو پەرلەمان كارابكرێتەوە. بە قبوڵكردنی سەرۆكی پەرلەمانی پێشوشەوە. دەیدركێنم: یەكێ: لەهۆكارەكانی كە پێداگیریمان لەسەر كاراكردنەوەی پەرلەمان دەكرد، پەسەندكردنی یاسایەك بوو بۆ فرۆشتنی ئەو موڵك‌و ماڵانە. چوار مانگی رەبەقە، دانیشتنەكانی پەرلەمان دەكرێن. كەچی بەداخەوە تائێستا، ئەو یاسایە پەسەند نەكراوە. بینیشمان خەڵك، بڕستی برسێتیی لێبڕاو خۆپیشاندانەكان بە چ ئاقارێكی نالەباردا ئاڕاستە كران‌و بەسترانەوە بە پیلانی مەترسیداریش. ناچار بووم لە (25/12/2017)دا لە فەیسبوكنامەی پەیجی خۆمدا لەژێر ئەم ناونیشانە (چارەسەری موچە، یان قەرز یان فرۆشتنی موڵكەكان) پێشنیارەكەی پار دوبارە بكەمەوە. خۆشبەختانە یەكێتی بەڵێندەرانیش هاتنە سەر هێڵ‌و پشتیوانیی ئەم تەرحەیان كرد. بیستومە، هەوڵەكانی حكومەت لەمبارەیەوە خەریكە دێتەبەر. گەرچی درەنگە، بەڵام نەچوە بچێت. لێرەدا، بۆئەوەی بایەخی فرۆشتنی موڵكە زیادەڕەو و نایاساییەكان‌و ئەركی تریش، بەرجەستە بكەم، بەپێویستی دەزانم، هەندێك ئامارو ئەژماری ئابوری، كە داوامان كرد، راوێژكاری ئابوری مەكتەبی سیاسی (د.عیزەت سابیر) بۆمان بنوسێ‌، باسدەكەم:
1- (28.000) خانوی بێتاپۆ لەكوردستان هەیە، داهاتێكی زۆرە، بۆ حكومەت.
2- (14.000) پارچە زەوی بازرگانی شارەوانیەكانی كوردستان هەیە، دەتوانن بێ گرفت بیكەنە داهات.
3- (85.000) یەكەی نیشتەجێبونی تاپۆنەكراو كە لەلایەن دەستەی وەبەرهێنانەوە مۆڵەتی دروستكردنیان دراوە، هەیە. تاپۆكردنیان‌و داهات وەرگرتنیان ئاسانە.
4- دەیان هەزار ڤیلاو خانو و باخ، لەگەرمیانەوە هەتا دەگاتە زاخۆ، تاپۆ نەكراون، بە سوپاسی خاوەنەكانیشیانەوە دەكرێنە سەرچاوەی داهات.
5- هەزاران موڵكی حكومەت، دوكان، بازاڕ، باجی خانوبەرە، باجی دەرامەت، باجی كۆمپانیاكان، بێسەروبەریەكی سەیریان پێوەدیارە. كرێی بەشێكی زۆریان هی دەیان ساڵ لەمەوبەرە، بەڵام لە سات‌وسەودادا، ملیۆنەها دۆلار دەستدەخرێ‌. دەتوانرێ رێكبخرێنەوەو داهاتی حكومەتیش زیاد بكرێ‌.
6- (700 ملیۆن دۆلار)ی حكومەت لای بەڵێندەرو بازرگانەكانە، كە هەندێكی لەبەر دۆستایەتی پێیاندراوە، یان وەربگیرێتەوە یان دەست بەسەر موڵكیاندا بگیرێت. ئەمەش، لەبەر خاتری خاترداران، دەستی بۆ نەبراوە.
7- دۆزینەوەی چارەسەرێك بۆ داهاتی كارەبا، نمونەی پێنجوێن‌و چوارتا، سەركەوتون. بەڵام وەزارەتی كارەبا هێشتا پرۆژەی ستراتیژیی لەمبارەوە، دەهێنێ‌‌و دەبات! ئەمەش زیانێكی زۆرە بۆ حكومەت، كە مانگانە دەیان ملیۆن دۆلاری لەدەستدەچێ‌.
8- قۆرخكردنی هاوردەكردنی بەرهەمەكانی سوتەمەنی هەڵبوەشێتەوە. هەتا نرخ كەمبێتەوەو بارگرانیی لەسەر هاوڵاتیی كەم بكرێتەوە.. تاد. دیارە، میرەكانی سیاسەت، ناهێڵن.
9- هاوردەكردنی دەرمان‌و كۆنترۆڵكردنی دەرمانخانەكان، كۆنترۆڵ بكرێ‌، ئەمیش بۆ گیرفانی گەورەكان‌و ژێرزەمینەكان، فەرامۆشدەكرێ‌.

ئەگەر ئەو هەنگاوانە هەڵبهێنرێن، بێگومان موچەو پاشەكەوتی موچە، چارەسەریان بۆ دەدۆزرێتەوە. دابەشكردنەوەی داهاتی هەرێم، بەسەر چین‌و توێژەكانی كۆمەڵ، دادپەروەری تێدا دەبێت.
لەكۆتاییشدا دەڵێم: نە رەخنە روخێنەرەكان، دەتوانن كێشە ئابوری‌و سیاسیەكانمان چارەسەر بكەن، نە چاوپۆشین لەو گەندەڵی‌و هەڵانەش. چاوە دڵسۆزەكان، دەبێت چاودێریی رەخنەی بونیاتنەریان، وردتر بكەنەوە. پەرۆشی بونیاتنانەوە بن. كە من دڵنیام، ئەگەر حكومەت، هاوشانی ئەو هەنگاوانەی لەپارەوە بۆ بایۆمەتری‌و چاكسازی ئابوری‌و كاری دیكە، دەیاننێت، ئازایانەترو لەبەرژەوەندی زۆرینەی خەڵك، مشەخۆران زویر بكات، هەنگاوی تری چاكسازی‌و پێشكەوتن، هەڵبگرێت، هەتا لەگەڵ حكومەتی مەركەزیی دەگەینە ئەنجامێكی ئابوری‌و سیاسی‌و حوكمڕانیی گونجاو، ئەم چاكسازییانە، دەتوانن خەڵكی برسی‌و نەبوو، بەتایبەت موچەخۆرانی پاشەكەوتكراوی موچە، رازی بكرێن. ئەمەش ئەركێكی بەرپرسانەو یاسایانەو كۆمەڵایەتی سەرەكی ئەم قۆناغەیە. جێبەجێكردنیان، پێویستیان بەوەیە هەم پەرلەمان دەستوبرد بكات‌و هەم حكومەت دەستبەرداری خاوەخاو بێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دوا پەیامی ئۆجەلان و مەترسییەكان

(1) ئەشكەنجەی دەرونی و پەیامی زیندان لەساڵی (1999)وە، بە پیلانێكی ...