سەرەکی » ئاراستە » پەیڤێک لەبارەی قوتابخانەی رەخنەیی فرانكفۆرتەوە

پەیڤێک لەبارەی قوتابخانەی رەخنەیی فرانكفۆرتەوە

ئا: شوكر سلێمان

2-2

مێژوونووسان و بیرمەندە كۆمەڵایەتیی و فەیلەسوفەكان تیۆری رەخنەیی (قوتابخانەی رەخنەیی فرانكفۆرت) دابەش دەكەن بۆ ئەو نەوانەی خوارەوە:

نەوەی یەكەم:
ئەو قۆناغە لە دامەزرێنەری تیۆری رەخنەیی لە (فلیكس فایل)ــەوە درێژ دەبێتەوە هەتا بە مەبەستەكانی (هربرت ماركیوزە) رادەگات، كە ئەویش ئەو قۆناغەیە كە رەتكردنەوەی بارودۆخی كۆمەڵایەتی و سیاسی تێكەوت كە تێیدا رۆڵی ئاوەزی بە پیرۆز دەكرد بە تایبەتی فەلسەفەی (رووناكبیری رەخنەیی) كە بە قۆناغی قۆناغ ناسراوە. كە تێیدا سیمای بنچینەیی عەقلی بە ئامێربوویان هەڵهێنجا و پاشماوەكانی عەقلی تەكنەلۆژییان بینی كە چۆن دەرهەق بە سروشتی مرۆڤ یاری خۆی دەكات و ئەوەی بەرهەمی هێناوە لە دەستگرتن و دەسەڵات خستنە سەر مرۆڤ.

نەوەی دووەم:
دوای بارە قورسەكەی جەنگی دووەمی جیهانی، سەرەڕای هەرەسهێنانی هەردوو سیستەمی فاشی و نازیەت، ئەو قوتابخانەیە بە فەلسەفەكەی خۆی گەڕایەوە بۆ ئەڵمانیا لە ساڵی (1950) بە گەڕانەوەشی سەردەمێكی هزری نوێ‌ دەستیپێكرد، كە تێیدا نەوەیەك لە بیرمەند و فەیلەسوف بەدیاركەوتن لەنێو ئەوانە: (یۆرگن هابرماس) (1929-…….) و (كارل ئاتۆ ئابل) (1922-2017) و، (ئالبرت فیلمر، كلاوس ئۆف، ئالفرید شمیت، ئاكسیل هۆنیت…) لەژێر سایەی قوتابخانەی فرانكفۆرت. كە (هابرماس) دیارترینیان بوو، كە لەسەر دەستی (تیۆدۆر ئەدەرنۆ) خوێندوویەتی لە فرانكفۆرت، هەر بۆیە (هابرماس) ئەندامێك بووە لە ئەندامە دیارەكانی نەوەی دووەم لە بیرمەندانی تیۆری رەخنەیی. كە میراتگری شەرعی بوو، بە تایبەتی دوای نوێكردنەوە و دیاریكردنی چوارچێوە سەرەكییەكانی قوتابخانەی رەخنەیی فرانكفۆرت لە رەهەندە فەلسەفی و سۆسیۆلۆژییەكەیدا، كە بابەتەكانی دیاردە كۆمەڵایەتی- سیاسی كە هەڵهێنجراوی روانگەیەكی فەلسەفی شیكردنەوەیی بوو، خستییە ژێرركێفی توێژنەوەی سۆسیۆلۆژییەوە. هەروەها رێسایەكی بتەوی چێ كردبوو كە شیكردنەوەی فەلەسەفەی بە سۆسیۆلۆژیا دەبەستەوە. هەر بەوەش (هابرماس) بووە چاوگە (مرجع)یەكی گرنگ لە فەلسەفە و كۆمەڵناسی و ئەپستمۆلۆژیا.

هابەرماس
سەرەڕای بوونی بیرۆكەو هزری هاوبەش لە نێوان ئەو و فەیلەسوفان لە رێبەرانی قوتابخانەی فرانكفۆرت لە زۆربەی پرسەكاندا، بەڵام ئەو قوتابخانەیە بووە پێبەخشینی هەندێ‌ شتی جیاواز، لەو كاتەی كە هزر و بیری بیرمەندەكان جەختیان كردبووە سەر روانگەی گەشبینی (هابرماس) و (ئەدۆرنۆ)، هەروەها روانگەی رەشبینی (ماركیوز) لە شیكردنەوەكانیان بۆ ماركسیەت و زانست، دەبینین (هابرماس) لە نووسینەكانی زیاتر لەنێوان گەشبینی و رەشبینی دەخولایەوە. هەروەها زۆربەی نووسینەكانی لە بارەی رامیاری و كۆمەڵایەتی و فەلسەفەی ئیستا دەخولایەوە، كە دواتر بە تیۆری كاری گەیاندن ناسێنراوە.

هەڵبەت ناوبانگی هەموو سنووری وڵاتانی بڕی، ئەو ناوبانگییە وایكرد زۆر لە نەوەی یەكەم ناسراوتر بێت لە نوێنەرانی تیۆری رەخنەی كۆمەڵایەتی كە بوونە دامەزرێنەری قوتابخانەی فرانكفۆرت، هەتا ئەو ئاستەی ناوبانگی كەوتە سەر شانۆی سیاسی و رۆشنبیری لە ئەڵمانیا و یەكێتی ئەوروپا بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی ئەوە «فەیلەسوفی كۆماری ئەڵمانیای نوێیە» وەكو لەسەر زاری وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا (یوشكا فیشەر)ــەوە هات كە پیش پەنچا ساڵ ئەو قسەیەی كرد، ئەو كەسەی كە لەگەڵ هەموو بیرمەندانی نوێی خۆرئاوا ژیاو كەوتە ئەنجامدانی گفتوگۆی جدی جا هاوڕایان بووبێت یان دژ.

نەوەی سێهەم
بەڵام نوێنەراتی نەوەی سێیەم كە ئێستا بەدیاركەوتوون كە هەر یەك لە (سیلان كوڕی حەبیب) و (ئەكسل هۆنیت)ــە، كە لەسەر دەستی زانای كۆمەڵناسی و فەیلەسوف (هابرماس) دەرچوون، كە ئێستا بەڕێوەبەری پەیمانگەی توێژینەوەی كۆمەڵایەتین، كە كاردەكەن بۆ داڕشتنەوەی رواڵەتەكانی تیۆرێكی فەلسەفی نوێ كە بە فەلسفەی دانپێدانان ناسراوە، كە ئەویش فەلسەفەیەكی كۆمەڵایەتییە جیاوازە لە سۆسیۆلۆژیاو زانستە كۆمەڵایەتییەكان، ئەمە سەرەڕای جیاوازی بە بەراوردی ئاكاری بۆ پرسە كۆمەڵایەتییەكان. دووەمیان (سیلان حبیب) كە بەشداری لە دووبارە بنیاتنانەوەی تیۆری رەخنەیی كرد لە پێناوی دۆزینەوەی دەرچەیەك بۆ كێشەكانی سەردەم بەپێی پێوەرە رەوشتییەكان.

نەوەی چوارەم
بەڵام لە نەوەی چوارەم، قوتابخانەی رەخنەیی لە ماوەی كرانەوەیدا كە چەمكی (پۆزش)ی بەرزكردبۆوە، گەیشتە چڵەپۆپ، نوێنەرایەتی ئەو نەوەیەش (راینەر فۆرست) (1964………)ی ئەڵمانی بوو، كە ئەویش چەمكی (پۆزش) دووبارە كردەوە، كە لە نوێترین چەمكەكانی كۆمەڵایەتی و فەلسەفی بوو كە قوتابخانەی رەخنەیی فرانكفۆرت بەرزی كردبوونەوە، ئەویش لە بەهۆی هەوڵەكانی زانای كۆمەڵناسی ئەڵمانی (راینەر فۆرست) بوو، كە بە پۆزشی رامیاری گرێیدابوو.

هەروەها (راینەر فۆرست) لە پەڕتووكەكانی (لەبارەی دادپەروەرییەوە: فەلسەفەی رامیاری دوور لە نەزعەی لیبرالی و نەزعەی گروپ گروپێنە) (2002) و لێبوردەیی لە ململانێ: دوێنێ‌ و ئەمڕۆ (2013)، دادپەروەری، دیموكراسی و ماف لە پۆزشدا (2014)، جەخت دەكاتەوە لەسەر تیۆری رەخنەیی و لێبوردەیی و پراگماتی و دادپەروەری كۆمەڵایەتی و رامیاری.

تیۆری رەخنەیی (فۆرست) رادەبێت لەسەر رەخنەی «دەسەڵاتی پێوەری كۆمەڵایەتی، واتە رەخنەی پەیوەندییەكانی دەسەڵاتداری، كاتێک‌ میللەت تێكەڵ بە ململانێكانی دژ بە نادادپەروەری دەبێت، ئەو ململانێی جۆرێك لە كۆنترۆڵ و دەستبەسەرا گرتن دەكات، دیارە ئەو رەخنەیە بەشداری لە پێدانی هەلێكی گوزارشتی دەكات و هەروەها بەشداری لە هەڵقوڵانی دادپەروەری كۆمەڵایەتی نوێ‌ دەكات كە قوربانیانی خراپ دابەشكردنی رۆشنبیری و ئابووری بگرێتەوە. هەڵبەت پۆزش Justification بە كانگەی ناوەندی بینای تیۆری ئەو رەخنەیە دابنرێت.

ئەو كەسەی داوا دەكات بە پۆزش، ئەوە ئەو كەسەیە دەكەوێتە دەرەوەی دابەشكردن و بەرهەمهێنانەوە، هەروەها شكۆمەندییەكەی لە هەندێک‌ كاری نەشیاوی وەكو رقلێبوونەوە دەبێتە هۆی رووشاندنی شكۆمەندییەكەی. بۆیە لەسەریەتی لایەنی بەرپرس لەو كارە، جا ئەوە دەسەڵاتی سیاسی یان كۆمەڵایەتی، پێویستە پۆزشی پێشكەش بكەن لەبارەی پیادەكردنی ئەو تاوانە و جێهێشتنی شوێنەواری ماددی و دەروونی بەسەر قوربانیانی هەق خوراو لە قسەو لە كردار، هەروەها كە رووبەڕووی رووشاندن و رێزنەگرتن بوونەتەوە.

سەرچاوە:-ویكیبیدیا، الموسوعە الحرە.

 105 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*