سەرەکی » ئەدەب و هونەر » غوربه‌ت له‌ ئه‌ندێشه‌ی چیا عومه‌رساقیدا

غوربه‌ت له‌ ئه‌ندێشه‌ی چیا عومه‌رساقیدا

هیوا سه‌رهه‌نگ

شیعر به‌رهه‌می هه‌ست و هزره‌‌، كارتێكردن و كاردانه‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌ست و هزری به‌رامبه‌ریش ده‌سازێنیت، ده‌ربڕینه‌ وشه‌ییه‌ نووسراو و نه‌ نووسراوه‌كانی شاعیر سه‌ره‌تا ته‌واو له‌گه‌ڵ ناخی خودی شاعیردا تێهه‌ڵكێش ده‌بێ،‌ پاشان بۆن و به‌رامه‌ی وه‌ك بۆی مێخه‌كبه‌ند به‌ كشت و كه‌ناردا بڵاوده‌كاته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ كاتێ وشه‌كانی شیعر ده‌خوڵقێن هه‌رگیز ناگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ هزر و هۆش و هه‌ست، تا جارێكیتر گۆڕانكارییان تێدا بكرێته‌وه‌ و كه‌سیش ناتوانێت له‌و هه‌سته‌ی خودی شاعیر بدوێت و پێوانه‌ی هه‌ڵچوون و گێنگڵدان و ئه‌‌ندێشه‌‌فراوانی شاعیر پله‌دار و پڕ ناسین بكات، هه‌ر بۆیه‌ هه‌رگیز وه‌رگێڕانه‌ شعرییه‌كان ناتوانن وه‌ك ده‌قه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌بن و ئه‌و هه‌ست بزوێنییه‌ بده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌.

كاتێك شیعر قووڵبوونه‌وه‌ی هزری شاعیربێت‌ ‌به‌هه‌ستێكی ناسكی پڕ سۆزه‌وه‌، ده‌كرێت بوترێت فه‌یله‌سووفه‌كان نزیكترن له‌ دنیای ‌شیعره‌وه‌ وه‌ك له‌هه‌ر كه‌سێكی دی، چون شاعیری هه‌وڵدانه‌ بۆ‌ تێگه‌یشتن و دواندنی رۆح و ئه‌و دوورییانه‌ی كه‌ كه‌سانی تر ناتوانن پێیبگه‌ن، هه‌ر بۆیه‌ فه‌لسه‌فه‌ و شیعر له‌یه‌ك سه‌رچاوه‌وه‌ رێچكه‌ ده‌گرن. ئه‌فلاتون ده‌ڵێت: سه‌رچاوه‌ی فه‌لسه‌فه‌ سه‌رسوڕمانه‌، ئه‌ی چما سه‌رچاوه‌ی شیعر سه‌رسوڕمانێكی پر ئاره‌زوونه‌بێت!

نامۆبوون، دووركه‌وتنه‌وه‌، ده‌ربه‌ده‌ری، له‌هه‌ر ده‌رئه‌نجامێكه‌وه‌ بێت، ئه‌وه‌ هه‌ر ئه‌و ئه‌نتۆلۆژی بوونیاتگه‌رییه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ته‌واوی شاعیره‌كان تووشی ده‌بن به‌ دووركه‌تنه‌وه‌یان له‌ شوێن و نامۆ بوون به‌ نیشتمان و به‌سه‌ربردنی ژیان له‌ ناوه‌ندێكا، نێوه‌ندی خودی خۆیان نییه‌ و به‌ناخ و رۆح نامۆ ده‌بن، له‌م نامۆبوونه‌شدا مرۆ له‌ خود و شته‌كانی ده‌وروبه‌ری بێزار ده‌بێت و هه‌ندێ جاریش گۆشه‌گیرده‌بێت، ئه‌م نامۆبوونه‌ زۆرجار واده‌كات جۆرێك له‌ته‌قینه‌وه‌ له‌ ناخی كه‌سانی هونه‌رمه‌ندا بسازێنێت و به‌رهه‌مێكی ویژدانی ناسك به‌رهه‌م بێنێت، به‌تایبه‌ت نامۆبوونه‌كه‌ی دوورخستنه‌وه‌بووه‌ له‌كۆمه‌ڵێك له‌ هیواكان و شاعیر ده‌خاته‌ كه‌شێكی رۆمانسییه‌وه‌، لێره‌وه‌ پشت له‌ژیان و بوونی ده‌كات و سه‌رمه‌دییانه‌ كۆچ به‌ ئه‌‌ندێشه‌ی ده‌كات بۆ شوێنێكی تر و رۆژگارێكی رابردوو بێ فه‌رمانی خودی خۆی و خۆشییه‌كانی ژیانی سه‌رده‌می به‌هه‌ند وه‌رناگرێت، ناچار په‌نا ده‌باته‌به‌ر سه‌فه‌ره‌ به‌رده‌وامه‌كانی ئه‌ندێشه‌، بۆ به‌جێماوه‌كانی ژیانی رابردووی، كه‌ پڕن له‌وێنه‌ جوانه‌كانی نیشتمان، دایك، خۆشه‌ویست، كۆڵان و شه‌قام و هه‌موو شوێنه‌ پڕ یاده‌وه‌رییه‌كان. شیعره‌كانی نێو ئه‌م دیوانه‌ شیعرییه‌ش به‌رهه‌می رۆژگارێكی ناچارییه‌.

هاوڕێم شاعیر چیا عومه‌ر ساقی له‌ شه‌وانی غوربه‌ت دا كه‌ كۆبه‌رهه‌می ساڵانی ژیانی غه‌ریبییه‌تی، غوربه‌ت هێنده‌ ناخی هه‌ژاندووه‌، به‌قووڵایی په‌یوه‌ندییه‌ رۆحییه‌كان و ئازاره‌ بێكۆتاییه‌كاندا رۆچووه‌، له‌هه‌ندێك جاردا سه‌رسامی ده‌تگرێت له‌و ئاخافتنه‌ رۆحییه‌ی به‌وشه‌ ده‌ریبڕیون و ته‌لارسازی له‌ كۆشكی خه‌یاڵدا كردووه‌. شاعیر زۆرتر له‌دنیای نامۆییدا به‌قووڵایی هه‌ست و ده‌رونیدا رۆچووه‌. به‌چه‌ندین شیعری پڕ هه‌ناسه‌، وشه‌ی لێواولێو له‌ تاسه‌ی دووری كه‌ ناخی به‌رامبه‌ری هاوشێوه‌ی نامۆیی خودی خۆی ده‌جووڵێنێ.

كتێبی شیعری كۆبه‌رهه‌می ساڵانی غه‌ریبی كه‌ له‌ (308 ) لاپه‌ره‌ و (298) شیعردایه‌ و ساڵی 2020 له‌ هه‌ولێر چاپكراوه‌. تامه‌زرۆیی و خۆشه‌ویستی نیشتمان و دایك و بۆشاییه‌ ده‌روونییه‌كانی غووربه‌تیان له‌ناخیدا سازاندووه‌، وێڕای ئه‌وه‌ی وێنه‌ به‌ئازاره‌كانی ناوه‌وه‌ی نیشتمان و بارودۆخه‌ داسه‌پاوه‌كه‌ی سه‌ر ژیان و گوزه‌رانی هاووڵاتییان هه‌ستی شاعیری بزواندووه‌ و له‌گێژه‌نی سه‌ریدا به‌شیعر شێوازه‌ نادروسته‌كانی شه‌رمه‌زار كردووه‌. نامۆبوون یان ده‌ربه‌ده‌ری ناچاری هێنده‌ ناخگوش و به‌ئازاره‌ بۆ شاعیر هه‌رگیز ناتوانێت ته‌نانه‌ت بیره‌وه‌رییه‌كانی منداڵیشی له‌بیركات، ئه‌و ده‌زانێت به‌گه‌ڕانه‌وه‌شی بۆ باوه‌شی شاره‌ شیرینه‌كه‌ی، ته‌مه‌ن رێی نادات وه‌ك جاران بخزێته‌ كووچه‌ و كۆڵانه‌كانه‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ گوشراوه‌ فراوانه‌كه‌یدا تامه‌زرۆیه‌ منداڵ بێته‌وه‌ و هه‌موو وێنه‌ كۆنه‌كان به‌زیندوویی بهێڵێته‌وه‌، له‌شیعری (ئای منداڵی)یدا بێپه‌روا مه‌لی خه‌یاڵی ده‌فڕێ و ئاوا باس له‌وێنه‌ جوانه‌ تامه‌زرۆكانی منداڵی ده‌كا و غوربه‌تی پێ ده‌لاوێنێت:
له‌(من و خۆر و خۆشه‌ویستی و ژیان) دا نیشانیداوه‌ مرۆڤ هه‌میشه‌ ده‌بێت بڕوای به‌هه‌ڵسانه‌وه‌ و خه‌بات و هه‌وڵدانه‌وه‌ هه‌بێت و به‌رده‌وام بێت:

له‌خۆر فێر بووم
بسووتێم و رووناكیم په‌خشبێته‌وه‌.

هه‌میشه‌ مرۆڤی پڕسۆز خاوه‌نی هه‌ستی ناسكه‌ به‌عه‌شقه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ڤینۆسی خه‌ونه‌كانی ده‌دوێت، دڵنیایی به‌خۆی ده‌دات كه‌ ئه‌وینی پاك دابه‌شبوویه‌كی هاوبه‌شه‌ له‌نێوان رۆحه‌ پاكه‌كاندا و له‌ ژوانه‌كانی پشتی سروشته‌وه‌ له‌نزیكه‌وه‌ ده‌دوێن، له‌ شیعری (ده‌مزانی دێێت) دا ده‌ڵێت:

چاوه‌ڕێت بووم
ده‌مزانی دێێت
ده‌مزانی
ره‌شه‌بای ئه‌وین
كێشت ده‌كاته‌ ئه‌م ژووره‌ سارد و سڕه‌.

نامۆیی، دابڕان. هه‌میشه‌ گۆڕانكاری ده‌سازێنن، ته‌قینه‌وه‌ی به‌هره‌ و به‌رهه‌می شیعری و هه‌تا هزرییه‌كانیش زۆر و فراوان ده‌كه‌ن، خودی شاعیر بۆ خۆی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ شیعرییه‌ی هه‌روا ناوزه‌د كردووه‌ و شیعره‌كانیشی ده‌رئه‌نجامی غوربه‌ت و دابڕان له‌كه‌سه‌ خۆشه‌ویسته‌كان و یادگارییه‌ جوانه‌كانن، ته‌نانه‌ت وێنه‌ تاڵه‌كانی دوێنێی ئه‌مڕۆ به‌شیرین به‌رچاویان گرتووه‌، خودی شاعیریش بۆ خۆی ته‌نیا نییه‌ و غوربه‌ت و دابڕان به‌هره‌ی شاعیری زۆر ناساند له‌دنیای ده‌ربه‌ده‌ریدا و به‌رهه‌می ناسك و پڕ چیژ بوونه‌ لانكی خه‌مه‌كانمان و وێرای ئه‌وه‌ی چه‌ندین رووناكبیر و نووسه‌ر پێنووسیان خسته‌ گه‌ڕ و كتێبخانه‌ی كوردییان ده‌ڵه‌مه‌ندتركرد.
غوربه‌ت، هه‌سته‌كانی قووڵ ده‌كات و هه‌ناسه‌ شیعرییه‌كان په‌سه‌ند ده‌كات. بزانه‌ له‌جوانی ئه‌م كۆپله‌یه‌:

هه‌موو ئێواره‌یه‌ك
شه‌رابی چاوی تۆ
ده‌ڕژێته‌ په‌رداخی بیرم و
تێر تێر ده‌یخۆمه‌وه‌.

دیسان غوربه‌ت ده‌یباته‌وه‌ ژێر ساباتی عه‌شق و شیعری پێ ده‌كاته‌ په‌یامێكی باڵدار و ده‌ڵێت:

كه‌ بڕیارتدا بێده‌نگی
بڕووخێنی و
په‌رده‌ و په‌رژینی نێوانمان
بسووتێنی
من لێره‌م چاوه‌ڕێت ده‌كه‌م.

دڵنیایی به‌خۆی ده‌داته‌وه‌ و ناتوانێت ده‌ستبه‌رداری بۆنه‌كانی رابوردووی بێت، له‌شیعری (لێك دابڕان) دا ده‌ڵێت:

نامه‌كانتم

یه‌ك یه‌ك دڕان
گڕم به‌ردایه‌ وێنه‌كان
یاده‌كانتم كرد به‌سوتوو.
به‌خۆڵه‌مێشی ئاگردان
وامده‌زانی
رۆژگاری دوون
ئه‌وینتم بیرده‌باته‌وه‌
جوانێكی تر
دڵی مه‌ستم ده‌داته‌وه‌.

دایك ئه‌و پیرۆزییه‌یه‌ كه‌ شاعیر به‌ئاشكرا و به‌هێما تێهه‌ڵكێش به‌هه‌ر شیعرێكی عه‌شق و سۆز و ئه‌وینی كردووه‌ و ئاماژه‌ی پێداوه‌ و له‌ناخه‌وه‌ كه‌وتۆته‌ ئاخافتنی دایكی:

بێ تۆ سه‌رگه‌ردانم دایه‌
گومبووم له‌گێژاوی ده‌ریا
كه‌س شك نابه‌م له‌ تۆ زیاتر
له‌م دونیایه‌.

دایك یه‌ك له‌و سه‌رچاوه‌ پر سروشتانه‌یه‌ كه‌ مرۆڤه‌ پر به‌هره‌كان. مرۆڤه‌ ناسكه‌كان كانی شیعریان ده‌ته‌قێنێ و به‌تایبه‌ت له‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ لێی. له‌ (سكاڵای نیو سه‌ده‌ی غوربه‌ت) دا ئاخافتن له‌گه‌ڵ دایكیدا ده‌كات و ناتوانێت هه‌میشه‌ به‌سه‌رچاوه‌ی یاد و سكاڵاكانی نه‌زانێت، گه‌رچی نه‌شتوانێت بیبینێته‌وه‌، ده‌ڵێت:

دایكه‌
ئه‌و رۆژه‌ی
جانتاكه‌م هه‌ڵگرت و
له‌به‌ر ده‌رگای كۆڵان خواحافیزیم لێكردی.

تا ده‌گاته‌ هه‌ستێكی ناخ هه‌ژێن و ده‌ڵێت:

نه‌مده‌زانی جارێكی تر
روخساری شیرینت نابینمه‌وه‌.

ئه‌م چه‌ند وشه‌یه‌ی كردوومنه‌ته‌ گه‌ردنی (شهوانی غوربه‌ت) نه‌هه‌ڵسه‌نگاندنی دیوانه‌ شیعرییه‌كه‌ی شاعیره‌ و‌ نه‌ پیاهه‌ڵدان و ره‌خنه‌یه‌، ته‌نیا ده‌رئه‌نجامی خوێندنه‌وه‌ی پڕ چێژی خودی خۆمه‌ و به‌سه‌ركردنه‌وه‌ی یادگارییه‌كانی نامۆ بوونمانه‌ له‌خاك و نیشتمان و خۆشه‌ویستان و سه‌فه‌ره‌كانی رۆحمان له‌ نێوه‌ندی دوو جیهانی ئه‌فسووناویدا، هیوای سه‌ركه‌وتن و به‌رده‌وامی بۆ ده‌خوازم.

 441 جار بینراوە