سەرەکی » دۆسێ » قەیرانی نیشتەجێبوون لە عیراق بە چارەسەرنەكراوی ماوەتەوەپەڕە 25

گەندەڵیی رێگرە

قەیرانی نیشتەجێبوون لە عیراق بە چارەسەرنەكراوی ماوەتەوە

قەیرانی نیشتەجێبوون، هاوشێوەی قەیرانەكانی تر لە عیراق، لەدوای ساڵی 2003، وێڕای داهاتە زەبەلاحەكان بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لەماوەی ساڵانی رابردوو، بە چارەسەرنەكراوی ماوەتەوە و هاووڵاتیان لە زۆربەی پارێزگەكانی عیراق، بەدەستییەوە گیرۆدەن.، هۆكاریی ئەمەش بە بۆچوونی چاودێران، بۆ گەندەڵی و دزینی سامانی گشتی دەگەڕێتەوە.

مەحمود زەجراوی، ئەندامی لیژنەی ئابوری و وەبەرهێنان لە پەرلەمانی عیراق، لە 15ی تشرینی دووەمی 2020 رایگەیاند»سیاسەتوانان و بەرپرسانی عیراقی، چەندان ملیار دۆلارییان لە وەبەرهێنانی پرۆژەكانی نیشتەجێبووندا لە سێ‌ وڵات خەرج كردووە.

زەجراوی بە میدیاكانی عیراقی رایگەیاندووە»گەندەڵی لە عیراق، لە دوای ساڵی 2003وە، زۆر گەورە بووە و وەزارەت و دامەزراوە و دەزگاكانی گرتۆتەوە، ئەو پارە زەبەحەش كە بە چەندان ملیار دۆلار مەزەندە دەكرێت، لەلایەن سیاسەتوانان و بەرپرسە گەندەڵەكانەوە بۆ وڵاتانی دراوسێ‌ لە چوارچێوەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بۆ وەبەهێنان لە كەرتە جیاجیاكان و لەوانەش نیشتەجێبوون، گواستراونەتەوە».

بە وتەی ئەو پەرلەمانتارە»ئەو پارانەی براونەتە دەرەوە، بونەتە بوژانەوەیەكی بێ‌ پێشینە و زیادبوونی پرۆژەكانی نیشتەجێبوون لەو وڵاتانە، لەكاتێكدا عیراق بە خراپترین قەیرانی نیشتەجێبوندا تێدەپەڕێت».

ئەندامەكەی لیژنەی ئابوری و وەبەرهێنان لە پەرلەمانی عیراق دەڵێت»وەبەرهێنان لە كەرتی نیشتەجێكردن لەلایەن سیاسەتوانان و بەرپرسانی عیراقی، لە وڵاتانی توركیا و ئەردەن و ئیماراتدا كراوە، بۆ ئەو مەبەستەش چەندان ملیار دۆلار بۆ ئەو وڵاتانە گواستراوەتەوە لەپێناو تەمویلكردنی پرۆژەكانی نیشتەجێبوون، بەڵام زۆربەی ئەو سیاسەتوان و بەرپرسانە، هیچ پرۆژەكیان بەشێوەیەكی راستەوخۆ بەناوی خۆیانەوە تۆمارنەكردووە، بەڵكو بە ناوی خێزان یان بریكارەكانیانەوە تۆماركراوە، ئەمەش بۆ ئاشكرانەبوونی راستییەكان و شاردنەوەی ئەو پارەیەی كە بەشێوەیەكی نەشیاو دەستەبەرییان كردووە».

مەحمود زەجراوی پێیوایە»زۆربەی وەبەرهێنەرەكان بە پارەی عیراقی، دەزانن كە رۆژێك دێت دەوڵەت لەو پارە دزراوانە دەپرسێتەوە لەڕێی (ئەمەت لەكوێوە هێناوە)».

ئەو پەرلەمانتارە دەڵێت»پەسەندكردنی یاسای (ئەم پارەیەت لە كێوە هێناوە، پشت بە بنەمای ئەستۆپاكی دارایی دەبەستێت بۆ هەر بەرپرسێك كە پۆستی حكومی هەبووە لەڕێی دۆسێی حیساباتی كۆتایی، هەموو ئەمانەش كاریگەرییان دەبێت بۆ دۆزینەوەی ئەو لایەنانەی سامانی گشتیان دزیوە، قەبارەی ئەو پارە عیراقیانەی لە بازاڕەكان و كەرتە جیاجیاكانی وڵاتا نی دراوسێدا خراونەتە گەڕ زۆر گەورەن، بۆیە بەدواداچوون بۆیان پێویستی بە هەوڵی نەئاسایی هەیە».

قەیرانی نیشتەجێبوون، یەكێكە لە كێشە گرنگەكانی كۆمەڵگەی عیراقی كە پەیوەندی راستەوخۆی بە ژیانی خەڵك و جێگیربوونی سایكۆلۆجی و كۆمەڵایەتی و ئابوریو وابەستەبونیانەوە هەیە بەوخاكەی لەسەر راوەستاون، مافێكیشە كە یاسا و دەستور بەپێی ماددەی (30/دووەم) زامنی كردووە كە دەبێت»دەوڵەت لایەنی كۆمەلایەتی و تەندروستی عیراقییەكان زامن بكات لەكاتی پیربوون یان نەخۆشی یان نەمانی توانای كاركردن یان ئاوارەبوون یان بێكاربونیان، كاردەكات بۆ پاراستنییان لە نەزانی و ترس و نەداریی، جێگەی نیشتەجێبوون و پرۆگرامی تایبەت بە پێگەیاندن و چاودێرییان بۆ دابین دەكات، هەموو ئەمانەش بەپێی یاسا رێكدەخرێن».

ئاشكرایە لای هەموان، تائێستا ئەو یاسایە دانەڕێژراوە و ماددەكەش وەك مەرەكەبی سەر كاغەز ماوەتەوە، بۆیە زۆربەی كۆمەڵناسەكان پێیانوایە، جێنیشتەجێبوون نیشتمانە، ئەوەی جێنیشتەجێی نەبێت نیشتمانی نییە، ئەمەش لانی كەمی پێداویستی مرۆییە كە لێوەی هەست بە مرۆڤبوونی خۆی بكات، لە دوای پێداویستییە فیسۆلۆجییەكان كە لەلایەن ئەبراهام ماسلۆ زانی كۆكەڵناسەوە پۆلێنكراوە كە پێیوایە، ئاسایش و سەقامگیریی لە گرنگترین پێداویستییەكانی مرۆڤایەتییە كە مرۆڤ كار بۆ تێربوونی دەكات، لەدوای پێداویستی خواردن و خواردنەوە، كاتێكیش مرۆڤ جێنیشتەجێبوون لەدەست دەدات، تام و چێژی خۆشی و سەقامگیربوون لەدەست دەدات، بەو واتایەی چێژی مرۆڤایەتی خۆی لەدەستدەدات.

ئاشكرایە لای هەموان، قەیرانی نیشتەجێبوون بۆ ماوەی دەیان ساڵە رەگوڕیشەی لەنێو كۆمەڵگەی عیراقیدا داكوتاوە، هۆكاریی ئەمەش بۆ فاكتەرە سروشتی و سیاسی و ئابوری و ئەمنی پلاندانان دەگەڕێتەوە كە واقعێكی ناقوڵایان هێناوەتەبەر و جەنگە ناوخۆیی و دەرەكییەكانیش هێندەی تر رەوشەكەیان ئاڵۆزكردووە، وێڕای ساڵانی گەمارۆی ئابوری و خراپی بەڕێوەبردن و نەبوونی هۆشیاری پێویست لەلایەن توێژی فەرمانڕەوا و خاوەن بڕیارە سیاسی و ئابورییەكان لەماوەی چل ساڵی رابردوو، هەموو ئەمانەش كاریگەرییان لەسەر واقعی و ئایندەی نیشتەجێبوون لە عیراقدا دروستكردووە.

لەگەڵ هەموو ئەمانەدا، دەكرا لە دوای ساڵی 2003، حكومەتە یەك لە دوا یەكەكان كار بۆ چارەسەركردنی قەیرانی نیشتەجێبوون بكەن لە وڵات و ئەو كێشە درێژخایەنە بۆ عیراقییەكان چارەسەر بكەن، لەڕێی دەستكردن بە پرۆژەكانی وەبەرهێنان لە كەرتی نیشتەجێبوون، بەڵام بەهۆی چاوچنۆكی و زاڵكردنی بەرژەوەندییە تایبەتییەكانیان بەسەر بەرژەوەندی گشتی و نیشتمانیدا، كێشەكەیان هێندەی تر ئاڵۆزتر كرد، بە گەندەڵی و دزینی سامانی گشتی و بردنەدەرەوەی پارەی عیراق.

بۆ دەستگیركردنی ئەوانەی تۆمەتبارن بە گەندەڵی و بردنەدەرەوەی پارەی عیراق و بەگەڕخستنی لە پرۆژەكانی وەبەرهێنان لە دەرەوەی وڵات، مستەفا كازمی سەرۆك وەزیرانی عیراق، لیژنەیەكی پسپۆڕی بەسەرۆكایەتی فەریق ئەحمەد ئەبو رەغیف، بۆ بنبڕكردنی گەندەڵی و بەدواداچوون بۆ گەندەڵكاران و تێوەگلاوەكان لە پرۆسە گەورەكانی گەندەڵی پێكهێناوە.

فەریقی دادپەروەر ئەحمەد ئەبو رەغیف، سەرۆكی لیژنەی هەمیشەیی بنبڕكردنی گەندەڵی و تاوانە گرنگەكان، لە 20ی ئەیولی 2020 لە میانی سەردانێكی بۆ لای سەرۆكی دەستەی دەستپاكی رایگەیاندبوو، ئەركی لیژنەی بنبڕكردنی گەندەڵی، كەیسە گەورەكان تێدەپەڕێنێت و كارەكانی لەژێر سەرپەرشتی ئەنجومەنی باڵای دادوەریدایە.

بەگژداچوونەوەی گەندەڵی، لە داواكارییە سەرەكییەكانی خۆپیشاندانەكانی ناڕەزاییە كە لە تشرینی یەكەمی ساڵی 2019وە دەستیانپێكرد، ئەمەش لەكاتێكدایە كە عیراق بەدرێژایی ساڵانی رابردوو، لە ریزی پێشەوەی ئەو وڵاتانەدا ماوەتەوە كە زۆرترین گەندەڵی دارایی و ئیدارییان تێدایە، ئەمەش بەپێی دەستەواژەكانی رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی.

 154 جار بینراوە