سەرەکی » ئەدەب و هونەر » شه‌جه‌ریان: مرۆڤدۆستی ئامانجی هه‌موو هونه‌رێكه‌

شه‌جه‌ریان: مرۆڤدۆستی ئامانجی هه‌موو هونه‌رێكه‌

ماریان بریمه‌ر

له‌ فارسییه‌وه‌: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

یه‌كه‌م جار كه‌ محه‌مه‌د ره‌زا شه‌جه‌ریانم دی، زۆر باش بیرمه‌، ده‌مه‌و عه‌سرانی رۆژێكی هاوینی ساڵی 2011 بوو. له‌ گه‌شتێكدا بوو بۆ ئه‌وروپا، موژگانی كچی ‌و كۆمه‌ڵێك ژه‌نیاری گه‌نجی له‌گه‌ڵدا بوو، به‌ هێمنی هاته‌ ژووره‌وه‌، كه‌مێك شه‌رمنانه‌ ده‌رده‌كه‌وت، به‌ درێژایی چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ شه‌جه‌ریان به‌ ده‌نگێكی نه‌رم ده‌دوا، بۆ ئه‌وه‌ی پێش كۆنسێرته‌كه‌ فشار بۆ گه‌رووی نه‌هێنێت ‌و ئازاری پێ نه‌گه‌یه‌نێت. له‌ بیرمه‌ به‌ زمانێكی فارسی نه‌رم ‌و نیان قسه‌ی ده‌كرد ‌و منیش گوێم بۆ گرتبوو، ره‌فتار ‌و گوفتاری خاكییانه‌ی زۆر كاری تێ كردم له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆشه‌ویستترین هونه‌رمه‌ندی بواری میوزیكی سه‌رده‌می ئێمه‌ بوو.

ئه‌وروپا ‌و ئه‌مریكای باكوور ته‌نیا جێگه‌ بوو كه‌ ئێرانییه‌كان بتوانن له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ ئه‌فسانه‌ی میوزیكی خۆیانی لێ ببینن، چونكه‌ دوو ساڵ مامۆستای راشكاوی میوزیكی كۆنی ئێران پێشكه‌شكردنی میوزیكی له‌ ناوخۆی وڵاته‌كه‌یدا لێ قه‌ده‌غه‌ كرابوو، چه‌ند ساڵێك دوای ئه‌وه‌ دووباره‌ شه‌جه‌ریانم بینییه‌وه‌ به‌ڵام ئه‌م جاره‌یان له‌ قونیه‌ی توركیا، چه‌ند سه‌د هه‌نگاوێك له‌ولا مه‌زاری مه‌ولاناوه‌ بینیم، یه‌كێك بوو له‌ باشترین وه‌رگێڕه‌كان كه‌ زمانی شیعری مه‌ولانا ‌و حافزیان وه‌رده‌گێڕا بۆ زمانی میوزیك. ئه‌م یه‌كتربینینه‌ به‌ر له‌و كۆنسێرته‌ بوو كه‌ به‌ بۆنه‌ی له‌ دایكبوونی مه‌ولاناوه‌ پێشكه‌ش ده‌كرا، هه‌ڵبه‌ته‌ دوا ده‌ركه‌وتنی شه‌جه‌ریانیش بوو له‌ ناو جه‌ماوه‌ردا، جه‌سته‌ی ته‌واو لاواز ببوو، چه‌ند مانگێك دوای ئه‌وه‌ شه‌جه‌ریان رایگه‌یاند، كه‌ ماوه‌ی 15 ساڵه‌ تووشی شێرپه‌نجه‌ی گورچیله‌ بووه‌.

له‌وێ باسی په‌یوه‌ستبوونی قووڵی خۆی بۆ كرم به‌ ئه‌وین ‌و مرۆڤدۆستی شیعره‌كانی مه‌ولاناوه‌، هه‌ر ئه‌و خۆشه‌ویستییه‌ش بوو كه‌ وای لێ كرد به‌و هه‌موو ده‌رد ‌و كوڵ ‌و ئازار ‌و نه‌خۆشییه‌وه‌ بانگهێشتنامه‌كه‌ قبووڵ بكات بۆ قونیه‌. له‌ كۆنسێرته‌كه‌دا كه‌ پڕپڕ بوو له‌ خه‌ڵك، شه‌جه‌ریان هه‌ناسه‌ی كورتی هێنا‌و نه‌یتوانی بگاته‌ لووتكه‌ی چریكه‌ی ره‌وان، ئه‌گه‌رچی هه‌زاران ئێرانیی پڕ جۆش ‌و خرۆش كه‌ له‌ سنووری توركیاوه‌ هوروژمیان هێنابوو بۆ بینینی چه‌پڵه‌یان زۆر بۆ لێدا ‌و ئه‌وه‌نده‌ زۆریش بوون كه‌ زۆریان نه‌یانتوانی بچنه‌ ژووره‌وه‌ ‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ گوێیان لێ ده‌گرت، به‌ڵام ئه‌و وه‌ك خوێنه‌رێك كه‌ له‌ سه‌ری سه‌ره‌وه‌ ده‌ڕوانێت له‌ ده‌نگی خۆی رازی نه‌بوو.

شه‌جه‌ریان له‌ مه‌شهه‌دی خۆرهه‌ڵاتی ئێران له‌ دایكبووه‌، له‌ هه‌ڕه‌تی لاویدا وه‌ك قورئانخوێنێكی به‌ توانا سه‌رنجی خه‌ڵكی بۆ لای خۆی راكێشا، نه‌ریتێكیش كه‌ له‌ باوكییه‌وه‌ بۆی مابۆوه‌ پیشه‌ی میوزیكژه‌نی بوو كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ هونه‌ره‌كانی نمایش، بنه‌ماڵه‌كه‌ی پێیان خۆش نه‌بوو، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و نه‌ریته‌ بوو، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش به‌ نهێنی فێری په‌یژه‌كانی میوزیكی كۆنی ئێران بوو.

له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوودا شه‌جه‌ریان له‌ رادیۆ ‌و ته‌له‌فزیۆنی نیشتمانیی ئێراندا ده‌نگی دایه‌وه‌، له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ ئێران سه‌رقاڵی ئاژاوه‌ی سیاسی ‌و شۆڕش ‌و كوده‌تا بوو، شه‌جه‌ریان سه‌رقاڵی به‌رجه‌سته‌ كردن ‌و نه‌مركردنی میوزیك ‌و شیعری ئێران بوو.

به‌ ده‌نگی شه‌جه‌ریان بوو كه‌ ئاوێته‌بوونی كیمیاییانه‌ی شیعری سۆفیانه‌ی فارسی ‌و میوزیكی كۆنی ئێران گه‌یشته‌ لووتكه‌ی ده‌ربڕین، ته‌نانه‌ت پێش ئه‌وه‌ی من زمانی فارسی فێربم ئاوازی بێ غه‌ل ‌و غه‌شی شه‌جه‌ریان ئه‌وه‌نده‌ سه‌راپاگیر بوو كه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا منی به‌ره‌‌و ئاسمانی ستاتیكا ‌و هارمۆنیا ده‌برد. له‌ هه‌مانكاتدا پێشكه‌شكردنی شیعره‌ دێرینه‌ فارسییه‌كان له‌لایه‌ن شه‌جه‌ریانه‌وه‌ رۆڵی هه‌بوو له‌ په‌یوه‌ستبوونی ئێرانییه‌كان به‌ میراتی شیعری كۆنه‌وه‌.

شه‌جه‌ریان هه‌رچه‌نده‌ تا راده‌یه‌ك په‌یوه‌ست بوو به‌ كۆت ‌و به‌ندی مه‌زهه‌بی ‌و میوزیكی ئێرانه‌وه‌، به‌ڵام رچه‌شكێنیش بوو له‌وه‌دا كه‌ بابه‌تی نوێ ‌و ره‌گه‌زی نوێ به‌ میوزیكی ئێران بناسێنێت. هه‌رچه‌نده‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا گۆرانیبێژێكی سۆلۆ بوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك له‌ گروپه‌ میوزیكییه‌كاندا هاوكار ‌و به‌شدار بووه‌ ‌و چه‌ندان ئامێری ژێی داهێنا كه‌ له‌ كۆنسێرته‌كانی خۆیدا به‌كار هاتوون.

بۆ ئه‌و ئێرانیانه‌ی له‌ ناوخۆی ئێراندا ده‌ژین، گۆرانییه‌كانی شه‌جه‌ریان بۆته‌ ناسنامه‌ی ئێرانیبوونیان ‌و هه‌ڵگری په‌یامی هیوا ‌و دڵدانه‌وه‌یه‌ بۆ ئه‌و كوێره‌وه‌رییه‌ی تێیدا ده‌ژین، زۆر له‌ ئێرانییه‌كان بیره‌وه‌رییان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ گۆرانییه‌كانی شه‌جه‌ریاندا، له‌ مانگی ره‌مه‌زان ‌و له‌ كاتی به‌ربانگدا ئێرانییه‌كان ده‌كه‌ونه‌ یادی (ره‌ببه‌نا)ی به‌ناوبانگی شه‌جه‌ریانه‌وه‌. هاوڕێیه‌كم جارێكیان پێی وتم: ده‌نگی پڕ ‌و ره‌وانی شه‌جه‌ریان وه‌ك بڵێی به‌رجه‌سته‌كردنی هۆش ‌و گۆشی میللی ‌و دێرینه‌ی ئێمه‌یه‌، شه‌جه‌ریان دوا یادگاری سه‌رده‌می زێڕینی كه‌لتووری ئێرانه‌.

بۆ ئه‌و ئێرانیانه‌ش كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات ده‌ژین شه‌جه‌ریان ده‌نگی كیشمه‌كێشی ژیانی تاراوگه‌یه‌، به‌ ته‌نیا ته‌ره‌بوونی جه‌سته‌یی نا، به‌ڵكو ته‌ره‌بوونی رۆحی ‌و بوون ‌و نه‌بوونی مرۆڤه‌، دۆخێكه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ خۆدی خۆی جیا ده‌بێته‌وه‌ ‌و ده‌ترازێ ‌و به‌ خودی خۆی نامۆ ده‌بێت، له‌ شیعری سۆفیانه‌ی ئێرانیشدا هه‌موو ئازار‌و ژان ‌و بركێك باس كراوه‌.

له‌ دوای خۆپیشاندان ‌و ناڕه‌زاییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی سه‌وزی 2009 شه‌جه‌ریان داوای له‌ سه‌دا‌و سیمای كۆماری ئیسلامی كرد ئه‌و گۆرانیانه‌ی له‌ سه‌ره‌تای ئینقلابدا وتوونی په‌خش نه‌كه‌ن، كاتێكش مه‌حمود ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد سه‌رۆك كۆماری ئه‌و كات خۆپیشانده‌رانی به‌ خۆڵ ‌و خاشاك وه‌سف كرد، شه‌جه‌ریان وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك ده‌نگی خۆی ناو نا ده‌نگی خۆڵ ‌و خاشاك. ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی بێ باج نه‌بوو، له‌ پای ئه‌و قسه‌یه‌ی ده‌ستبه‌جێ بڕیاردرا تۆماركردنی میوزیك ‌و كاره‌ هونه‌رییه‌كانی شه‌جه‌ریان رابگیرێت، ته‌نانه‌ت (ره‌ببه‌نا) به‌ناوبانگه‌كه‌شی كه‌ وا باو بوو هه‌موو ساڵێك له‌ ره‌مه‌زاندا په‌خش ده‌كرا، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ر له‌ تاران مایه‌وه‌، به‌ڵام له‌ دیداره‌كه‌ی 2015دا پێی وتم، ئه‌و ماوه‌یه‌ زۆربه‌ی كاته‌كانی به‌ باخه‌وانییه‌وه‌ به‌سه‌ر بردووه‌ ‌و بۆ تۆمار كردنی گۆرانییه‌كی نوێش ده‌بێ بچێت بۆ ئه‌مریكا.

هه‌رچه‌نده‌ سانسۆر چالاكییه‌كانی زۆر به‌ توندی سنووردار كردبوو، به‌ڵام هه‌ر وه‌ك جاران په‌یوه‌ندی قووڵی خۆی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی ئێراندا پیشانده‌دا، له‌ چاوپێكه‌وتنێكی ساڵی 2011دا پێی وتم: میوزیكی من هه‌میشه‌ په‌یوه‌ست بووه‌ به‌ رووداوه‌كانی ئێرانه‌وه‌، ئه‌و شیعرانه‌ی بۆ گۆرانی هه‌ڵیان ده‌بژێرم ره‌نگدانه‌وه‌ی مێژووی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌یه‌، گۆرانییه‌كانم باس له‌ ژیانی خه‌ڵك ده‌كه‌ن، له‌ خه‌ڵكه‌وه‌ ئیلهام وه‌رده‌گرم ‌و ده‌بێ هه‌ر له‌ ناو خه‌ڵكیشدا بمێنمه‌وه‌ ئه‌گه‌رنا گۆرانیم بۆ ناوترێ.

كاتێك لێم پرسی، له‌ كاتی گۆرانی وتندا بۆ جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی بیر له‌ چی ده‌كاته‌وه‌؟ وتی: بیر له‌ خه‌ون ‌و ئاره‌زووه‌كانی خه‌ڵك ده‌كه‌مه‌وه‌، بیر له‌وه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ ده‌بێ مرۆڤدۆستی له‌ سه‌رو هه‌موو شتێكه‌وه‌ بێت ‌و حوكم بكات، نه‌ك مه‌زهه‌ب ‌و نه‌ته‌وه‌چێتی ‌و ئایدیۆلۆژیا، مرۆڤدۆستی ئامانجی هه‌موو هونه‌رێكه‌.

سه‌رچاوه‌: nebesht.com

 400 جار بینراوە